O‘zbek tilining boy va rang-barang lug‘at boyligi tarkibida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan so‘zlardan biri «abzal» atamasidir. Kundalik turmushda, ayniqsa, an’anaviy hunarmandchilik va qishloq xo‘jaligi sohalarida tez-tez uchraydigan bu so‘z, o‘zining kelib chiqishi va leksik ma’nolari bilan alohida ahamiyatga ega. Umuman olganda, abzal so‘zining ma‘nosi deganda, biror-bir ishni bajarish, hunar bilan shug‘ullanish yoki kundalik yumushlarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan asbob-uskunalar majmui tushuniladi. Bu tushuncha juda keng qamrovli bo‘lib, u nafaqat ot-ulov anjomlariga, balki turli xil kasb-hunar egalarining ish qurollariga nisbatan ham qo‘llanadi. So‘zning mohiyatini tushunish uchun avvalo uning etimologik ildizlariga va tilimizdagi tarixiy rivojlanish jarayoniga nazar tashlash lozim.
Abzal so’zining ma’nosi
Abzal So‘zining Etimologiyasi va Tarixiy Rivojlanishi
Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, ushbu atama fors-tojik tilidan o‘zlashgan bo‘lib, aslida «afzor» yoki «afzol» shakllariga borib taqaladi. Forscha «afzor» so‘zi asbob, ish quroli va jihoz degan ma’nolarni anglatadi. Tarixiy manbalar va tilshunoslik tadqiqotlariga ko‘ra, o‘zbek tiliga o‘tish jarayonida bu so‘z bir qator fonetik o‘zgarishlarga uchragan. Xususan, tojik tilidagi so‘zlashuv shakli bo‘lmish «abzol»dagi «o» tovushi o‘zbek tilida «a» tovushiga almashgan, shuningdek, so‘z tarkibidagi «f» tovushining «b» ga o‘zgarishi natijasida bugungi kundagi «abzal» shakli shakllangan. Qizig‘i shundaki, bu so‘z o‘zining asl ma’nosini saqlab qolgan holda, o‘zbek tilida ham kengaygan, ham toraygan ma’no qirralariga ega bo‘ldi. Ba’zi adabiy manbalarda uning «afzal» sifati bilan adashtirilishi kuzatilsa-da, aslida ular tubdan farqli ma’nolarni ifodalaydi. «Afzal» arab tilidan olingan bo‘lib, «eng yaxshi», «eng fazilatli» degan ma’noni bildirsa, «abzal» aniq bir predmetlar to‘plamini ifodalovchi ot turkumidagi so‘zdir.
Hunarmandchilikda Abzal Tushunchasi
Kengroq ma’noda, abzal atamasi har qanday kasb-hunar egasining ish faoliyatini yengillashtiradigan va uni samarali tashkil etishiga xizmat qiladigan asboblar majmuasini anglatadi. Masalan, sartaroshlikda ishlatiladigan qaychi, ustara, oyna va boshqa buyumlar «sartaroshlik abzallari» deb yuritiladi. Xuddi shuningdek, duradgorlik, chilangarlik yoki temirchilik kabi sohalarda ustaning qo‘l ostidagi barcha ish qurollari, xususan, tesha, randa, arra va bolg‘alar majmuasi shu atama bilan nomlanishi mumkin. Bu o‘rinda mazkur so‘z umumiy «asbob-uskuna» yoki «jihoz» so‘zlarining sinonimi sifatida namoyon bo‘ladi. Hunarmandlar uchun abzallarning sifati va ularning o‘z vaqtida ta’mirlab turilishi ish unumdorligini belgilaydigan asosiy omillardan biri hisoblanadi. Har bir kasb egasi o‘zining ish qurollarini tartibga solish orqali jarayonni jadallashtiradi va yakuniy mahsulot sifatini oshiradi.
Ot-Ulov Anjomlari va Abzal
O‘zbek xalqi uchun ot-ulov har doim alohida qadrga ega bo‘lgan va bu madaniyat o‘z navbatida ot abzallari tushunchasini boyitgan. Bugungi kunda «abzal» so‘zini eshitganda ko‘pchiligimizning ko‘z o‘ngimizga avvalo ot-ulov uchun zarur bo‘lgan egar-jabduqlar keladi. Bu anjomlar majmuasi otni egarlash, minish yoki aravaga qo‘shish uchun xizmat qiladi. Ot abzallari tarkibiga egar, yugan, qamchi, bo‘yinturuq, yostiqcha, uzangilar va boshqa ko‘plab jihozlar kiradi. Bu anjomlar nafaqat otning holatini, balki egasining mavqeini ham ko‘rsatib beruvchi vosita bo‘lgan. Tarixan, qimmatbaho toshlar, kumush yoki oltin bilan bezatilgan ot anjomlari boylik va qudrat ramzi hisoblangan. Bugungi kunda ham qishloq xo‘jaligida, ayniqsa otchilik va chavandozlik sportida ushbu jihozlar o‘z o‘rnini yo‘qotmagan va ularning sifatli tayyorlanishi alohida hunar hisoblanadi.
Tilimizdagi Boshqa So‘zlar bilan Bog‘liqligi
Abzal so‘zining tilimizdagi o‘rni faqatgina yuqoridagi ikki yo‘nalish bilan cheklanib qolmaydi. U boshqa so‘zlar tarkibida ham o‘ziga xos ma’no yukini tashuvchi tarkibiy qism hisoblanadi. Buning eng yorqin misoli «poyabzal» so‘zidir. Etimologik tahlil qilinganda, «poyabzal» so‘zi «poy» (oyoq) va «abzal» (kiyim, anjom) so‘zlarining birikmasidan hosil bo‘lgan. Bu yerda «abzal» so‘zi oyoqni himoya qiluvchi, uni qoplab turuvchi «kiyim» yoki «jihoz» ma’nosini anglatadi. Shunday qilib, tarixiy rivojlanish jarayonida «abzal» so‘zi atrof-muhit bilan aloqani ta’minlovchi yoki biror ishni bajarish uchun zarur bo‘lgan vosita ma’nosida mustahkam o‘rnashgan. Bu so‘zning so‘z yasashdagi faolligi uning o‘zbek tili lug‘at boyligida qanchalik chuqur ildiz otganini ko‘rsatadi.
Zamonaviy Jamiyatda Abzal Tushunchasi
Texnologiyalar rivojlangan bugungi zamonda an’anaviy abzallarning o‘rni o‘zgargan bo‘lsa-da, atamaning o‘zi o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Agar ilgari «abzal» deganda qo‘lda yasalgan temir yoki yog‘och anjomlar tushunilgan bo‘lsa, hozirda bu tushuncha raqamli va texnik vositalarni ham qamrab olishi mumkin. Masalan, kompyuter dasturlari yoki professional uskunalar to‘plamini ham ma’lum bir kasbning «abzallari» deb atashimiz, tilning rivojlanish tendensiyasi nuqtai nazaridan xato bo‘lmaydi. So‘z o‘zining dastlabki tor ma’nosidan (ot anjomlari) chiqib, yanada umumiy, universal ma’noga ega bo‘lmoqda. Biroq, xalqimiz madaniyatida ot-ulov va hunarmandchilik bilan bog‘liq bo‘lgan tarixiy xotira tufayli, bu so‘z ko‘proq an’anaviy jihozlar bilan bog‘liq holda qo‘llanilishda davom etmoqda.
0 Comments