Tilshunoslik nuqtai nazaridan «shama» so‘zi omonimik xususiyatga ega bo‘lib, o‘zbek tilining izohli lug‘atlarida ikki asosiy yo‘nalishda talqin qilinadi. Birinchi ma’no bevosita maishiy hayot bilan bog‘liq bo‘lib, u choy damlash jarayoni natijasida idish tagida qolib ketgan qoldiqni anglatadi. Ikkinchi holatda esa bu so‘z ko‘chma ma’noda ishlatilib, kishilar o‘rtasidagi yashirin ishora, piching yoki birovning fikriga nisbatan qilingan kinoyali izohni bildiradi. Tarixiy manbalarda ta’kidlanishicha, ushbu so‘zning qadimiy shakli talaffuz jihatidan biroz farq qilgan va vaqt o‘tishi bilan bugungi holatiga kelgan. Turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lgan boshqa xalqlar, xususan, qirg‘iz tilidagi o‘xshash atamalar bilan solishtirganda, so‘zning boshlanishidagi undosh tovushlar o‘zgarishi kuzatilgan. Bu o‘zgarishlar tilning tabiiy rivojlanish jarayoni va fonetik qonuniyatlar mahsuli hisoblanadi.
Shama so’zining ma’nosi
Maishiy ma’nodagi «shama» tushunchasi
Kundalik turmushimizda, ayniqsa, choyxonachilik yoki uy sharoitida choy tayyorlash jarayonida choynak tagiga cho‘kib qolgan qismni aynan shu so‘z bilan ataymiz. Damlamaning oxirgi qismi bo‘lgan ushbu modda o‘ziga xos xususiyatga ega. Odatda, choy damlanganda barglar o‘zining shirasini suvga ajratadi va vaqt o‘tishi bilan mayda zarralar idishning pastki qismiga cho‘kadi. Aynan mana shu cho‘kindi «shama» deb nomlanadi. Bu so‘zning ishlatilishi o‘zbek madaniyatida choy ichish odobi va jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. Samovarchilik yoki uy bekalari uchun choynakni tozalash, ya’ni shamani to‘kib tashlab, qaytadan yangi damlama tayyorlash odatiy jarayonlardan biridir. Bu yerda so‘z o‘zining birlamchi, predmetli ma’nosini saqlab qoladi.
Ko‘chma ma’no: Ishora va kinoya olami
«Shama» so‘zining ikkinchi va badiiy adabiyotda eng ko‘p uchraydigan ma’nosi bu — yashirin ishora yoki pichingdir. Insonlar o‘rtasidagi muloqotda hamma narsani ham ochiq-oydin aytish imkoni bo‘lmaydi. Ba’zida muayyan bir voqeani, insonning xatti-harakatini yoki vaziyatni tushuntirish uchun bevosita gapirish o‘rniga, atroflicha, o‘rab-chirmab, ya’ni shama yo‘li bilan murojaat qilinadi. Bunday uslubda gapiruvchi shaxs o‘zining fikrini ochiq bayon qilmasdan, suhbatdoshining fahm-farosatiga suyanadi. Shama qilish — bu ma’lum bir haqiqatni kinoya yoki piching orqali ifodalab, tinglovchini xulosani o‘zi chiqarishga majbur qilish san’atidir. Bu jarayon badiiy matnlarda, ayniqsa, qahramonlarning ruhiy holatini ochib berishda juda katta ahamiyatga ega.
Adabiyotda «shama» vositasidan foydalanish
O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotida shama vositasi asar ta’sirchanligini oshirishda muhim qurol hisoblanadi. Yozuvchilar va shoirlar o‘z qahramonlarining tabiatini, ularning ichki dunyosini, boshqa qahramonlarga bo‘lgan munosabatini aynan pichingli ishoralar orqali yorqinroq ko‘rsatib beradilar. Masalan, bir qahramon ikkinchisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ayblov qo‘ymaydi, balki shama qilish bilan uning xatosini yuziga soladi. Bunday holatlar suhbatdoshni o‘ylashga undaydi, vaziyatdagi taranglikni oshiradi yoki aksincha, vaziyatni yumshatishga xizmat qiladi. Kinoya tushunchasi ham aynan shu doirada shakllanib, u nafaqat salbiy, balki ba’zan erkalash yoki mehribonchilik ma’nosida ham qo‘llaniladi. Shu sababli, badiiy matnda shama qilinganda, uning qaysi ohangda va qanday maqsadda ishlatilganini anglash muhimdir.
Til madaniyati va muloqotda «shama»dan foydalanish
Muloqot madaniyatida shama qilish — bu kishining notiqlik san’atidan va til boyligidan qay darajada xabardorligini ko‘rsatadi. To‘g‘ri va o‘z o‘rnida qilingan ishora suhbatni mazmunli qiladi. Biroq, bu vositadan foydalanganda me’yorni saqlash juda muhimdir. Haddan tashqari piching yoki noo‘rin shama qilish suhbatdoshda noqulaylik uyg‘otishi, nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Tilimizdagi ushbu so‘z kishilarni og‘zaki nutqda ham, yozma ijodda ham o‘z fikrini nozik va ta’sirli tarzda ifodalashga o‘rgatadi. Bu esa o‘zbek tilining naqadar rang-barang ifoda vositalariga boy ekanligidan dalolat beradi.
0 Comments