Insoniyat tarixi shuni ko‘rsatadiki, har bir millat va xalqning o‘z taraqqiyot yo‘li, dunyoqarashi va hayotiy qadriyatlari mavjud. Bu qadriyatlar majmui, insonning ruhiy va aqliy kamolotini ifodalovchi eng oliy tushuncha ma’naviyat hisoblanadi. Ko‘pchilik uchun bu atama dastlab abstrakt tuyulishi mumkin, biroq uning ildizlari chuqur falsafiy va hayotiy negizlarga borib taqaladi. Ma’naviyat so‘zining ma’nosi bevosita “ma’no” o‘zagidan kelib chiqadi. Bu esa hayotning mazmun-mohiyatini anglash, dunyoga bo‘lgan qarashlarni tizimlashtirish va eng muhimi, insonni hayvoniy instinktlardan ajratib turadigan yuksak fazilatlar majmuini bildiradi. Har bir shaxs o‘z ichki dunyosini boyitish orqali jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shadi va aynan shu jarayon milliy o‘zlikni anglashning asosiy poydevoridir.
Inson tabiatan ikki qismdan – moddiy va ruhiy olamdan iboratdir. Moddiy olam bizning jismoniy ehtiyojlarimiz, tashqi qiyofamiz va kundalik tirikchiligimizni qamrab olsa, ma’naviy olam bu fikrlar, orzular, intilishlar va axloqiy mezonlar jamuljamidir. Agar oziq-ovqat jismga quvvat bersa, ruhiy boylik insonga yashash maqsadi va qudrat bag‘ishlaydi. Ma’naviyat tushunchasi o‘z ichiga falsafiy, huquqiy, ilmiy, badiiy va axloqiy tasavvurlarni oladi. Shuning uchun ham uni shunchaki tushuncha deb emas, balki inson hayotining yo‘lchi yulduzi sifatida talqin qilish o‘rinliroqdir. U insonning o‘zligini anglashi, o‘tmish ajdodlar merosini hurmat qilishi va kelajakka ishonch bilan qarashini ta’minlaydigan ichki bir kuchdir.
Ma’naviy dunyoqarashning tarixiy ildizlari
Tarixiy nuqtayi nazardan qaraganda, ma’naviyat hech qachon bir kunda paydo bo‘lmagan. U asrlar davomida xalqimizning tajribasi, urf-odatlari, diniy e’tiqodlari va dunyoqarashi asosida shakllanib kelgan. Ajdodlarimiz merosida “surat” va “ma’no” tushunchalari o‘zaro qarama-qarshi qo‘yilgan. “Surat” deganda insonning tashqi ko‘rinishi va dunyoviy holati tushunilsa, “ma’no” bu boqiylik, haqiqat va inson qalbining nuridir. Bizning milliy ma’naviyatimiz ham aynan shu o‘lmas qadriyatlar – vatanparvarlik, or-nomus, mehr-oqibat va adolat ustiga qurilgan. Bu qadriyatlar avloddan-avlodga ona suti, ota nasihati va ustozlar o‘giti orqali o‘tadi.
O‘tgan davrlar mobaynida bu tushunchaning talqini turlicha bo‘lgan. Ba’zi davrlarda u e’tibordan chetda qolib, faqat tor doiradagi tushunchalar bilan cheklangan bo‘lsa, bugungi kunda u jamiyat hayotining barcha jabhalarida muhim o‘rin egallamoqda. Bugungi kunimizda ma’naviyat faqatgina kitobiy bilim emas, balki amaliy hayot tarzi hamdir. Biz uni milliy yuksalishning asosiy omili deb bilamiz. Tarixiy taraqqiyot jarayonida xalqimiz boshidan kechirgan turli sinovlar ham aynan ma’naviy qat’iyat tufayli yengib o‘tilgan. Shu bois, o‘tmishni o‘rganish, ajdodlar merosini qadrlash va uni zamonaviy ruh bilan boyitish bugungi avlodning eng sharafli vazifasidir.
Ma’naviyat va ma’rifatning uzviy bog‘liqligi
Ko‘pincha “ma’naviyat” va “ma’rifat” so‘zlari yonma-yon ishlatiladi. Bu tasodif emas, chunki ma’rifatsiz ma’naviyat yuzaki bo‘lib qolishi, ma’naviyatsiz ma’rifat esa insonni noto‘g‘ri yo‘lga boshlashi mumkin. Ma’rifat – bu bilim, ilm va tafakkur nuridir. Ma’naviyat esa shu bilimni qaysi maqsadda ishlatishni belgilovchi axloqiy kompasdir. Inson qancha ko‘p kitob o‘qib, ilm egallasa, u shunchalik teran fikr yurita boshlaydi. Fikrlar teranlashgani sari esa uning ichki dunyosi boyib, vijdon va insof tushunchalari shakllanadi. Aynan shu uyg‘unlik insonni jamiyatdagi eng oliy qadriyat darajasiga ko‘taradi.
Ma’rifatli jamiyatda insonlar bir-birini tushunishga, adolat va yaxshilik yo‘lidan borishga harakat qiladilar. Bu yerda ta’lim-tarbiya tizimi muhim rol o‘ynaydi. Maktablar, oliy o‘quv yurtlari va oilaviy muhit aynan shu ma’rifiy poydevorni mustahkamlaydi. Inson o‘zini bilishi, o‘zining kimligini va hayotdagi o‘rnini anglab yetishi ma’rifatning samarasidir. Ma’naviy barkamol odam esa o‘zgalarga yaxshilik ulashishni, halollik bilan yashashni va Vatanga xizmat qilishni sharaf deb biladi. Shu sababli, ta’lim va tarbiya jarayonida ilm-fan yutuqlari bilan bir qatorda axloqiy tarbiyaga ham birday e’tibor qaratish davr talabidir.
Jamiyat hayotida ma’naviy qadriyatlarning o‘rni
Jamiyat – bu alohida shaxslar yig‘indisi emas, balki ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, qadriyatlar va g‘oyalar birligidir. Ma’naviy qadriyatlar jamiyatdagi tartib va intizomning, mehr va oqibatning asosi hisoblanadi. Jamiyatning kuch-qudrati uning iqtisodiy rivojlanishi bilan bir qatorda, uning a’zolarining qanchalik yuksak ma’naviyatli ekanligi bilan ham o‘lchanadi. Ma’naviyatli jamiyatda adolat ustuvor bo‘ladi, inson huquqlari hurmat qilinadi va o‘zaro hurmat qoidalariga rioya etiladi. Bu sharoitda har bir fuqaro o‘zining jamiyat taqdiriga daxldorligini chuqur his etadi.
Milliy ma’naviyatimiz o‘z ichiga insonparvarlik, bag‘rikenglik, ota-onani e’zozlash va mehnatsevarlik kabi fazilatlarni oladi. Bu fazilatlar har bir oila, har bir mahalla va butun mamlakat bo‘ylab yoyilsa, jamiyat sog‘lom va barqaror bo‘ladi. Globallashuv davrida turli yot g‘oyalar va mafkuraviy xurujlar ko‘payib borayotgan bir paytda, milliy qadriyatlarimizni asrab-avaylash har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zligini unutgan, o‘tmishidan uzilgan shaxs osonlikcha o‘zga ta’sirlarga berilishi mumkin. Shuning uchun ham jamiyatimizda ma’naviy immunitetni kuchaytirish, yoshlarni milliy g‘urur va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ustuvor vazifa bo‘lib qoladi.
Yoshlar tarbiyasi va ma’naviy immunitet
Yoshlar – kelajagimizning egalari, millatning umidi va tayanchidir. Ularning ma’naviy dunyosini to‘g‘ri shakllantirish, ularga ezgu fazilatlarni singdirish davlat va jamiyat oldidagi eng mas’uliyatli burchdir. Bugungi axborot asrida yoshlar har tomonlama axborot oqimi ostida qolmoqda. Internet, ijtimoiy tarmoqlar va turli ommaviy axborot vositalari ularning dunyoqarashiga bevosita ta’sir o‘tkazadi. Bu ta’sirlarning hammasi ham ijobiy emas. Shu bois, yoshlarda mustahkam ma’naviy immunitetni shakllantirish juda muhimdir. Ma’naviy immunitet deganda, yot g‘oyalarni ajrata olish, o‘z fikriga ega bo‘lish va milliy qadriyatlarni himoya qila olish ko‘nikmasini tushunamiz.
Oila – tarbiyaning ilk beshigi. Farzand dunyoga kelgach, u dastlab oiladagi munosabatlarni ko‘rib tarbiyalanadi. Ota-onaning o‘zaro hurmati, mehr-oqibati, halolligi farzand uchun eng katta ibratdir. Keyinchalik maktab va mahalla muhiti bu tarbiyani davom ettiradi. Yoshlarni ilm-fanga, hunar egallashga va ezgu ishlarga yo‘naltirish orqali ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish ham ma’naviyatni yuksaltirishga xizmat qiladi. Kitobxonlik, sport, san’at va turli ijodiy to‘garaklar yoshlarning iste’dodini namoyon etish bilan birga, ularning qalbini poklashga, ezgulikka intilishga yordam beradi.
Ma’naviy yuksalish va kelajak istiqbollari
Ma’naviy yuksalish – bu uzluksiz jarayon. U qotib qolgan tushuncha emas, balki zamon talablari bilan hamnafas rivojlanib boruvchi hodisadir. Inson yashar ekan, u doimo yangi bilimlar oladi, tajriba orttiradi va o‘zini takomillashtiradi. Har bir yangi muvaffaqiyat, har bir yangi kashfiyot insonni ruhiy jihatdan yanada boyitadi. Millatning ma’naviy salohiyati qanchalik yuksak bo‘lsa, u jahon hamjamiyatida shunchalik yuksak obro‘-e’tiborga ega bo‘ladi. Bizning tarixiy merosimiz, buyuk allomalarimizning qoldirgan asarlari va ilm-fan sohasidagi yutuqlari ma’naviyatimizning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi.
Kelajakka ishonch bilan qadam qo‘yish uchun biz o‘tmishdan saboq olib, bugunni qadrlab, ertangi kunni aniq maqsadlar bilan qurishimiz kerak. Ma’naviyatli inson o‘z xatolaridan to‘g‘ri xulosa chiqara oladi, qiyinchiliklardan qo‘rqmaydi va doimo yaxshilikka intiladi. Bu esa jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun eng muhim shartdir. Milliy qadriyatlarimizni zamonaviy texnologiyalar va jahon madaniyati bilan uyg‘unlashtirib, yangi bir ma’naviy yuksalish davrini boshlash bizning qo‘limizda. Buning uchun har birimiz o‘zimizdan, o‘z oilamizdan va o‘z mehnatimizdan boshlashimiz kerak. Ma’naviyat faqatgina so‘zda emas, balki amalda namoyon bo‘lganidagina u o‘z kuchini ko‘rsatadi.
0 Comments