Lingvistik nuqtai nazardan qaraganda, megajin so‘zi o‘zbek tilida qadimdan hayvonot olamiga oid termin sifatida ishlatib kelingan. Ko‘plab izohli lug‘atlarda keltirilishicha, ushbu atama urg‘ochi cho‘chqaga nisbatan ishlatiladi. Tilshunoslar va lug‘atshunoslar tomonidan tasdiqlangan ushbu ta’rif so‘zning birlamchi semantik qatlamini tashkil etadi. O‘zbek xalqining chorvachilik va dehqonchilik bilan bog‘liq bo‘lgan boy tajribasida har bir uy hayvonining jinsiga ko‘ra nomlanishi odatiy hol bo‘lgan. Masalan, itning urg‘ochisi qanjiq, otning urg‘ochisi biya, echkining urg‘ochisi esa chivich deb atalishi kabi, megajin atamasi ham aynan ushbu tasniflash tizimining bir qismi sifatida shakllangan.

megajin so’zining ma’nosi

So‘zning ijtimoiy va psixologik o‘zgarishlari

Til doimiy rivojlanish jarayonida bo‘lib, ba’zi so‘zlar vaqt o‘tishi bilan o‘zining dastlabki betaraf ma’nosidan uzoqlashadi. Afsuski, megajin atamasi ham jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar ta’sirida o‘zining asl ma’nosidan xoli bo‘lib, haqoratli xarakter kasb etgan. Bugungi kunda bu atama ko‘proq ayollarga nisbatan qo‘llaniladigan qattiq haqorat so‘zi sifatida qabul qilinadi. Bunday o‘zgarish tilshunoslikda «semantik degradatsiya» deb ataladi. Aslida hayvonot dunyosiga xos bo‘lgan bir atamaning insonlar o‘rtasidagi muloqotga ko‘chishi va u yerdan salbiy bo‘yoqdorlikka ega bo‘lishi, jamiyatning ma’lum bir qismi tomonidan muayyan shaxslarga nisbatan nafrat yoki past nazar bilan qarash istagidan kelib chiqqan.

Badiiy adabiyotda megajin atamasining qo‘llanilishi

O‘zbek adabiyotida, xususan, XX asr nasriy asarlarida ushbu so‘zdan personajlarning xarakterini ochib berish yoki voqealarning dramatikligini kuchaytirish maqsadida foydalanilganligini ko‘rish mumkin. Yozuvchilar o‘z asarlarida real hayotdagi muloqot uslubini aks ettirishga intilishar ekan, tilning mavjud lug‘at boyligidan, shu jumladan, salbiy mazmundagi so‘zlardan ham o‘rinli foydalanishgan. Masalan, o‘zbek adabiyotining yirik vakillari asarlarida uchraydigan bu kabi iboralar muayyan qahramonning dunyoqarashi, axloqiy qiyofasi va boshqa qahramonlarga bo‘lgan munosabatini ifodalash uchun xizmat qiladi. Biroq, shuni unutmaslik kerakki, bunday so‘zlarning adabiyotdagi o‘rni faqatgina badiiy tasvir vositasi sifatida chegaralanishi lozim.

Til madaniyati va zamonaviy qarashlar

Bugungi kunda har qanday so‘zning kelib chiqishi va uning ma’no ko‘lamini tushunish til madaniyatining bir qismi hisoblanadi. Jamiyat rivojlangani sari, so‘zlashuv jarayonida insonlarning qadr-qimmatini kamsitadigan, haqoratli mazmunga ega bo‘lgan atamalardan foydalanish kamayib borishi maqsadga muvofiqdir. Megajin atamasi ham o‘z tarixiy ildizlariga qaytib, faqatgina zoologik atama sifatida tilshunoslik doirasida qolishi, kundalik muloqotda esa odob-axloq me’yorlariga zid bo‘lgan so‘zlarni ishlatmaslik har bir madaniyatli insonning burchidir. Til nafaqat axborot almashish vositasi, balki insonlar o‘rtasidagi hurmat va munosabat ko‘zgusi hamdir. Shu sababli, so‘z tanlashda ehtiyotkorlik va mas’uliyat bilan yondashish, muloqot sifatini yanada yaxshilashga yordam beradi.

MÜƏLLİF Laylo Aliyeva

İqtisadiyyat və biznes dünyasını izləyən müxbir.