Tabiatdagi barcha tirik mavjudotlarning qurilish materiali bo‘lgan kimyoviy elementlar ichida azot o‘ziga xos o‘ringa ega. Uning kimyoviy belgisi «N» bo‘lib, lotincha «Nitrogenium» nomidan kelib chiqqan. Ushbu gazsimon modda Mendeleyev davriy sistemasining beshinchi guruhiga mansub bo‘lib, o‘zining unikalligi bilan ajralib turadi. Azot Yer atmosferasining katta qismini, aniqrog‘i, hajmi bo‘yicha qariyb yetmish sakkiz foizini tashkil etadi. U rangsiz, hidsiz va ta’msiz bo‘lgani uchun uni odatdagi sharoitda sezishning imkoni yo‘q, ammo uning tabiatdagi mavjudligi va tirik organizmlar uchun ahamiyati beqiyosdir. Ushbu element nafaqat havoda, balki tuproq tarkibidagi turli minerallar, neft va ko‘mir qatlamlarida ham uchraydi.
Azot so’zining ma’nosi
Azotning Kimyoviy Tabiat va Xususiyatlari
Kimyoviy nuqtayi nazardan qaraganda, azot nihoyatda barqaror va inert xususiyatga ega. Uning molekulyar tuzilishidagi atomlararo bog‘lanishlar juda kuchli bo‘lgani sababli, u oddiy sharoitda boshqa ko‘plab moddalar bilan reaksiyaga kirishishga moyil emas. Aynan shu barqarorligi tufayli azot ko‘plab sanoat jarayonlarida «himoya muhiti» sifatida keng foydalaniladi. Misol uchun, yonuvchan suyuqliklarni xavfsiz tashishda yoki elektronika sanoatida oksidlanish jarayonlarining oldini olish uchun azot gazi qo‘llaniladi. U litiy kabi o‘ta faol metallar bilan qizdirilganda yoki katalizatorlar ishtirokida maxsus sharoitlarda vodorod bilan birikib ammiak hosil qiladi. Ammiak esa o‘z navbatida qishloq xo‘jaligida qo‘llaniladigan o‘g‘itlar ishlab chiqarishning asosiy xomashyosi hisoblanadi.
Tabiatdagi Azot Aylanishi va Biologik Ahamiyati
Tirik dunyoda azot organizmlarning oqsillari, nuklein kislotalari va xlorofill tarkibiga kiruvchi hayotiy elementdir. O‘simliklar havodagi erkin azotni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtira olmaydi. Buning o‘rniga, ular azotni tuproqdagi bakteriyalar orqali fiksatsiya qilingan (ya’ni o‘zlashtirilishi mumkin bo‘lgan shaklga o‘tkazilgan) nitratlar va ammoniy tuzlari ko‘rinishida qabul qiladi. Bu murakkab jarayon «azot davriy aylanishi» deb ataladi. Tuproqdagi organik moddalar chirishi, shuningdek, chaqmoq chaqishi natijasida atmosferadagi gaz tuproqqa singib, o‘simliklar uchun ozuqa manbayiga aylanadi. Agar tuproqda ushbu element yetishmasa, o‘simliklarning o‘sishi sekinlashadi, barglar sarg‘ayadi va hosildorlik keskin kamayadi. Shu sababli, qishloq xo‘jaligida tarkibida azot saqlovchi o‘g‘itlardan foydalanish hosil sifatini yaxshilash va o‘simliklarning rivojlanishini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Sanoat va Tibbiyotda Qo‘llanilishi
Sanoat miqyosida ushbu modda asosan suyultirilgan havoni fraksiyalarga ajratish orqali olinadi. Suyuq azot ayniqsa past haroratlar bilan bog‘liq texnologiyalarda ajralmas vositadir. Uning qaynash harorati juda past bo‘lganligi sababli, kriogenika sohasida, ya’ni o‘ta past haroratli muhit yaratishda tengsizdir. Tibbiyotda suyuq holatdagi azot turli teri kasalliklarini davolashda, shuningdek, biokimyoviy namunalarni, masalan, hujayralar va to‘qimalarni uzoq muddatli saqlash uchun muzlatishda qo‘llaniladi. Oziq-ovqat sanoatida esa u mahsulotlarning oksidlanishini to‘xtatib, ularning saqlash muddatini uzaytirish uchun vakuumli qadoqlash jarayonlarida keng ishlatiladi.
Ekologik Ta’sir va Xavfsizlik
Har qanday kimyoviy element kabi, azotning ham tabiatda me’yordan ortiq to‘planishi muayyan muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Xususan, qishloq xo‘jaligida azotli o‘g‘itlardan ortiqcha foydalanilganda, ular yomg‘ir suvlari bilan daryo va ko‘llarga yuvilib, suv havzalarining ifloslanishiga va ekotizim balansining buzilishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, azot oksidlari ifloslangan havoning asosiy tarkibiy qismlaridan bo‘lib, nafas olish yo‘llari orqali inson organizmiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun sanoat chiqindilarini nazorat qilish va tuproqni o‘g‘itlashda belgilangan me’yorlarga rioya qilish ekologik barqarorlik uchun juda muhimdir.
0 Comments