O‘zbek tili o‘zining boyligi, jozibasi va betakror ifoda imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Tilimizdagi eng qiziqarli va ta’sirchan qatlamlardan biri bu – iboralardir. Ular shunchaki so‘zlar yig‘indisi emas, balki asrlar davomida xalqimizning tafakkuri, madaniyati, urf-odatlari va turmush tarzi ta’sirida shakllangan o‘ziga xos til birliklaridir. O‘quvchi biror iborani o‘qiganda yoki eshitganda, uning tarkibidagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga emas, balki birgalikda hosil qilgan yaxlit, ko‘chma va obrazli ma’nosiga e’tibor qaratishi zarur. Aynan shu xususiyat iboralarni kundalik muloqotda ham, badiiy adabiyotda ham alohida o‘rin egallashiga sabab bo‘ladi.
Frazeologizmlar deb ham ataluvchi bu barqaror birikmalar tilimizdagi nutq madaniyatini yuksaltirishga xizmat qiladi. Ularning yordamida biz oddiygina «tez» deyish o‘rniga «ko‘zni ochib yumguncha» deya olamiz yoki «qo‘rqmoq» so‘zini «yuragi orqasiga tortmoq» kabi tasviriy vositalar bilan almashtiramiz. Bu jarayon nutqimizni yanada rang-barang, jonli va emotsional qiladi. Har bir iboraning ortida yashiringan falsafa va tarixiy tajriba insonlarning bir-birini tushunishini osonlashtiradi, muloqotga samimiylik va chuqurlik bag‘ishlaydi.
Iboralar ma’nosi
Frazeologik birliklarning o‘ziga xos tabiati
Tilshunoslikda frazeologik birliklar o‘zining mustahkamligi bilan ajralib turadi. Ularni boshqa erkin so‘z birikmalaridan farqlash uchun bir qancha mezonlar mavjud. Eng muhimi, bu birliklar qismlarga ajralmasdir. Agar biz «boshiga ko‘tarmoq» degan iborani oladigan bo‘lsak, uning ma’nosi boshni ko‘tarish harakati bilan emas, balki insonni haddan tashqari ulug‘lash, e’zozlash yoki o‘ta shovqin-suron qilish kabi ma’nolar bilan bog‘liqdir. Ushbu turdagi turg‘un birikmalarda tarkibiy qismlarni o‘zgartirish yoki ularning o‘rnini almashtirish odatda mumkin emas, chunki bu ularning yagona semantik butunligini buzadi.
Ushbu turg‘un birikmalar ko‘pincha obrazlilik xususiyatiga ega. Ular insonga xos his-tuyg‘ularni, tabiat hodisalarini yoki ijtimoiy jarayonlarni metafora, jonlantirish yoki o‘xshatish kabi badiiy vositalar orqali ifodalaydi. Masalan, «dimog‘i chog‘» iborasi odamning kayfiyati a’lo ekanligini bildirsa, «eti suyakka yopishgan» iborasi haddan tashqari ozg‘inlikni ifodalash uchun qo‘llanadi. Bunday iborali ifodalar insonning hayotiy tajribasini til qolipiga solib, uni avloddan-avlodga o‘tkazib keladi. Shu boisdan ham, ularni o‘rganish nafaqat til o‘rganish, balki o‘zbek xalqining ma’naviy olamini anglash demakdir.
O‘zbek tilidagi iboralarning tasnifi
Tilshunos olimlarimiz o‘zbek tilidagi frazeologizmlarni ularning shakllanishi va ma’no ko‘chish xususiyatlariga ko‘ra bir necha guruhlarga ajratadilar. Bu tasniflar bizga iboralar dunyosini tartibli va aniq tushunishga yordam beradi. Birinchi guruhga frazeologik qo‘shilmalar kiradi. Bu turdagi birliklarda tarkibidagi so‘zlardan biri to‘g‘ri ma’noda, ikkinchisi esa ko‘chma ma’noda keladi. Masalan, «hordiq chiqarmoq» yoki «so‘zida turmoq» kabi birikmalar shular jumlasidandir. Ularda ibora ma’nosi tarkibiy qismlarining yig‘indisidan osonlik bilan anglashilib turadi.
Ikkinchi katta guruhni frazeologik butunliklar tashkil etadi. Bu yerda iborani tashkil etgan barcha so‘zlar o‘zining asl lug‘aviy ma’nosidan uzoqlashib, birgalikda butunlay yangi bir ma’no kasb etadi. «Ko‘kka ko‘tarmoq» (maqtamoq) yoki «yuragi orqasiga tortmoq» (qo‘rqmoq) kabi misollar aynan shunday xususiyatga ega. Uchinchi guruh esa eng murakkab va qiziqarli hisoblanadi – frazeologik chatishmalar. Bular shunday birliklar-ki, ularning tarkibidagi so‘zlar bilan ifodalangan umumiy ma’no o‘rtasida hech qanday leksik aloqa sezilmaydi. «Temirni qizig‘ida bosmoq» yoki «oyog‘ini tirab olmoq» kabi iboralarni aynan shunday guruhga kiritish mumkin, chunki ularning ma’nosini so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi.
Madaniy meros sifatida turg‘un birikmalar
Har bir millatning tili uning madaniy qiyofasini aks ettiruvchi oynadir. O‘zbek tilidagi turg‘un birikmalar ham xalqimizning asrlarga teng tarixini, diniy e’tiqodlarini, qadriyatlarini va tabiatga bo‘lgan munosabatini o‘zida mujassam etadi. Masalan, hayvonlar qatnashgan iboralar xalqimizning qadimiy chorvadorlik va dehqonchilik an’analari bilan bog‘liq. «Quyonni chizmoq» yoki «to‘ygan qo‘zi» kabi obrazlar xalqning kuzatuvchanligi va atrofdagi olamga bo‘lgan yondashuvini ko‘rsatadi. Bu kabi obrazli ifodalar orqali ota-bobolarimiz o‘z hayotiy xulosalarini bolalarga o‘rgatishgan.
Bundan tashqari, diniy yoki tarixiy voqealar asosida yuzaga kelgan iboralar ham ko‘plab topiladi. Ular tilimizga o‘sha davrning ma’naviy muhitini olib kiradi. «Xudo ko‘tarsin» yoki «payg‘ambar hassasi bilan turgan» kabi iboralar muayyan e’tiqod tizimining tilimizga ta’sirini namoyon etadi. Shuningdek, geografik nomlar yoki milliy an’analar bilan bog‘liq bo‘lgan frazeologik birliklar ham bor. Ularning barchasi tilning ijtimoiy-madaniy kontekstda qanday rivojlanib borishini ko‘rsatib beradi. Har bir iborali birikma xalqimizning «tarixiy xotirasi» bo‘lib, uni saqlab qolish tilimizning jonli ekanligini anglatadi.
Muloqotda va adabiyotda iboralarning ahamiyati
Kundalik muloqotda iboralardan foydalanish insonning nutqini boyitadi, uni tinglovchi uchun yanada qiziqarli qiladi. Suhbatdoshimizga shunchaki «sen ayyorlik qilyapsan» deyishdan ko‘ra, «tulkilik qilyapsan» yoki «ayyorlikda hech kimga berma» deyish ta’sirliroqdir. Bu nafaqat fikrni aniq yetkazishga, balki muloqotga kerakli emotsional rang berishga ham yordam beradi. Iborali ifodalar nutqning ohangini yumshatishi yoki aksincha, keskinlashtirishi mumkin. Masalan, «boshini silamoq» iborasi mehrni bildirsa, «boshini toshga urmoq» afsuslanishni anglatadi.
Badiiy adabiyotda esa frazeologik birliklar muallif uchun eng muhim qurol hisoblanadi. O‘zbek yozuvchilari o‘z asarlarida qahramonlarning xarakterini ochib berishda, voqea joyini tasvirlashda yoki chuqur falsafiy fikrlarni ifodalashda aynan shu xazinadan foydalanadilar. Abdulla Qodiriy, O‘tkir Hoshimov va boshqa yirik adiblarimiz asarlarida uchraydigan ko‘plab iboralar xalqning jonli tilidan olingan bo‘lib, ular matnni badiiylashtiradi va o‘quvchining tasavvurini boyitadi. Adabiyot orqali bu iboralar kitobxonlar xotirasiga muhrlanib, yillar osha o‘z kuchini saqlab qoladi.
Iboralarni tarjima qilishdagi qiyinchiliklar
Frazeologik birliklarni boshqa tillarga o‘girish tarjima nazariyasining eng murakkab masalalaridan biridir. Gap shundaki, har bir ibora ma’lum bir milliy madaniyat va tarixiy muhit mahsulidir. Uni boshqa tilga tarjima qilganda ko‘pincha o‘z ma’nosini yo‘qotib qo‘yishi yoki g‘aliz chiqib qolishi mumkin. Tarjimonlar bu holatda uchta asosiy yo‘ldan boradilar: ekvivalent qidirish, tavsiflash yoki obrazni o‘zgartirish. Agar boshqa tilda ayni shu ma’noni anglatuvchi ibora topilsa, bu eng maqbul yo‘l hisoblanadi.
Biroq, ko‘pincha turg‘un birikmalarning muqobili bo‘lmaydi. Bunday hollarda tarjimon mazmunni tushuntirib berish uchun tavsifiy metoddan foydalanadi. Masalan, «yettinchi osmonda» iborasi ko‘plab tillarda «o‘ta baxtli» degan ma’noni bildiradi va u xalqaro xarakterga ega. Ammo «qora kunga saqlamoq» kabi o‘zbek tiliga xos iboralarni tarjima qilishda o‘sha madaniyatga xos tushunchalarni ham hisobga olish kerak. Tarjima – bu shunchaki so‘zlarni almashtirish emas, balki bir madaniyatdagi obrazni boshqasiga mahorat bilan ko‘chirib o‘tish jarayonidir. Shu sababli ham, iboralarni tarjima qilishda chuqur lingvistik va madaniy bilim talab etiladi.
0 Comments