Turkiy tillar xazinasi o‘zining boy semantik qatlamlari bilan ajralib turadi. Bu qatlamlar orasida alohida o‘rin tutuvchi so‘zlardan biri «bilig» atamasidir. Hozirgi zamon o‘zbek tilida «bilim» shaklida keng iste’molda bo‘lsa-da, «bilig» so‘zi o‘zining etimologik ildizlari, tarixiy shakllanishi va falsafiy yuklamasi bilan chuqur ma’naviy merosni o‘zida mujassam etadi. Bu so‘z nafaqat ma’lumot yoki axborot yig‘indisini, balki aql-zakovat, tajriba va dunyoni anglash jarayonini ifodalovchi qadimiy tushunchadir. «Bilig» atamasi turkiy xalqlarning dunyoqarashida inson tafakkurining cho‘qqisi va hayotni to‘g‘ri idrok etish kaliti sifatida talqin qilingan.
Bilig so’zining ma’nosi
Etimologiya va tilshunoslik tahlili
Tilshunoslik nuqtayi nazaridan «bilig» leksemasi qadimgi turkiy tillardagi «bil-» fe’l o‘zagiga -(i)g qo‘shimchasining qo‘shilishi orqali yasalgan. Bu jarayon o‘sha davr til tuzilishida keng tarqalgan bo‘lib, fe’l asosidan mavhum otlar hosil qilish xususiyatiga ega edi. «Bil-» fe’li o‘z mohiyatiga ko‘ra biror narsani tushunish, anglash, farqlash va o‘rganish kabi ma’nolarni qamrab oladi. Shu sababli, «bilig» atamasi lug‘aviy jihatdan «anglash jarayoni», «aqliy yetuklik» yoki «tajriba orqali orttirilgan tafakkur» kabi ma’nolarni anglatadi. Tarixiy manbalarda, xususan, Mahmud Koshg‘ariyning asarlarida va qadimiy bitiklarda bu so‘z insonning aqliy qobiliyati va u orqali erishilgan xulosa sifatida qayd etiladi. Vaqt o‘tishi bilan til taraqqiyoti jarayonida «bilig» so‘zi qisqarib, hozirgi kunda faol qo‘llanilayotgan «bilim» shakliga o‘tdi, biroq uning asl ildizlari saqlanib qoldi.
Qutadg‘u bilig va uning ma’naviy merosi
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asari turkiy adabiyot va falsafada ushbu atamaning mohiyatini eng to‘liq ochib bergan yodgorlik hisoblanadi. Asar nomining o‘zi «baxtga elovchi bilim» yoki «saodat keltiruvchi hikmat» kabi ma’nolarni anglatib, «bilig»ning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Muallif nazarida, bu tushuncha insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda, davlat boshqaruvida va axloqiy tarbiyada asosiy o‘rin tutadi. Asarda bilimning qadr-qimmati, bilimsizlikning salbiy oqibatlari va donishmandlikning fazilatlari haqida chuqur fikrlar yuritiladi. Shu tariqa, «bilig» tushunchasi shunchaki ma’lumotlar bazasi emas, balki hayotiy yo‘riqnoma sifatida ham namoyon bo‘ladi. Bu asar orqali biz qadimiy ajdodlarimizning dunyoqarashi, ularning ta’lim va tarbiyaga bo‘lgan yondashuvi, shuningdek, jamiyatni rivojlantirishda intelektual salohiyatning o‘rni haqida boy ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.
Bilim va bilig o‘rtasidagi nozik farqlar
Ko‘pchilik uchun «bilig» va «bilim» tushunchalari aynan bir narsadek tuyulishi mumkin, biroq tahlil qilinganda ular o‘rtasida nozik farqlar borligini payqash qiyin emas. «Bilim» so‘zi ko‘proq obyektiv ma’lumotlar, faktlar, ilm-fan doirasidagi ma’lumotlar va ta’lim jarayonida o‘zlashtiriladigan ko‘nikmalarni anglatadi. «Bilig» esa bundan kengroq va chuqurroq ma’noga ega bo‘lib, u donishmandlik, hayotiy tajriba, tafakkur yetukligi va insonning ma’naviy dunyosidagi hikmatni ham o‘z ichiga oladi. Agar bilim — bu yig‘ilgan ma’lumotlar ombori bo‘lsa, bilig — bu o‘sha ma’lumotlardan to‘g‘ri foydalanish san’ati va uni hayotga tatbiq eta olish qobiliyatidir. Shu nuqtayi nazardan, tarixiy matnlarda qo‘llanilgan «bilig» atamasi bugungi kundagi quruq axborot tushunchasidan ancha farqli o‘laroq, inson shaxsiyatining ma’naviy yuksalishi bilan bevosita bog‘liqdir.
Zamonaviy tafakkurda qadimiy so‘zning o‘rni
Bugungi kunda texnologiyalar rivojlangan va axborot asrida yashayotganimizda, «bilig» kabi qadimiy atamalarning tub ma’nosiga qaytish muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot ko‘pligi insonni ba’zan mohiyatdan chalg‘itib qo‘yishi mumkin. Shu o‘rinda «bilig» tushunchasidagi o‘sha qadimgi hikmat va tajriba tizimini anglash bizga axborotni filtrdan o‘tkazish, uni hayotiy donishmandlikka aylantirish imkonini beradi. Tilimizda «bilig» atamasining saqlanib qolishi va uning tarixiy kontekstlarda eslanishi o‘zligimizni anglash, ajdodlarimizdan qolgan intellektual merosga hurmat bilan qarash va tilimizdagi boy semantik qatlamlarni boyitishga xizmat qiladi. Bu so‘z bizga o‘tmish bilan kelajak o‘rtasidagi bog‘lovchi ko‘prik vazifasini o‘tab, bilim olishning nafaqat texnik jarayon, balki ma’naviy jarayon ekanligini eslatib turadi.
0 Comments