Ismlar insoniyat tarixida shunchaki bir-birini chaqirish vositasi emas, balki muayyan madaniyat, e’tiqod va orzu-niyatlarni o’zida mujassam etgan chuqur ma’naviy manba hisoblanadi. O’zbek xalqi qadimdan farzandlariga ism tanlashda ularning ma’nosiga, ohangdorligiga va kelajakda bolaning shaxsiyatiga ko’rsatadigan ta’siriga alohida e’tibor qaratib kelgan. So’nggi yillarda mamlakatimizda qiz bolalarga eng ko’p qo’yilayotgan va o’zining go’zal jaranggi bilan ajralib turadigan ismlardan biri bu Sumayadir. Ushbu ism o’zining chuqur diniy, tarixiy va lisoniy asoslariga ega bo’lib, ota-onalarni nafaqat ohangi, balki u ifodalaydigan yuksak insoniy fazilatlar bilan ham jalb qiladi. Bugungi kunda dunyo miqyosida, xususan, islom madaniyati keng yoyilgan hududlarda bu ismga bo’lgan qiziqish tobora ortib bormoqda.

Lisoniy nuqtai nazardan qaraganda, bu ism arab tilidan kirib kelgan bo’lib, o’zining shakllanish tarixiga ko’ra juda qiziqarli xususiyatlarga ega. Arab morfologiyasida so’zlarning kichraytirish yoki erkalash shakllarini yasash usuli mavjud bo’lib, bu hodisa «tasg’iyr» deb ataladi. Sumaya nomi aynan mana shu qoida asosida «Samo» ya’ni osmon, yuksaklik so’zidan kelib chiqqan deb hisoblanadi. Bu mantiqqa ko’ra, ism kichik osmon, olijanoblikning kichik timsoli yoki juda yuksak, qadrli narsa degan ma’nolarni anglatadi. Shuningdek, ba’zi manbalarda u «balandlik», «ulug’vorlik» yoki «boshqalardan ajralib turuvchi yuksak maqom» ma’nolarini ham ifodalashi ta’kidlanadi. Qiz bolaga ushbu ismni berish orqali ota-onalar uning hayotda yuksak cho’qqilarga erishishini, xulq-atvori pok va osmondek musaffo bo’lishini niyat qiladilar.

Tarixiy nuqtai nazardan esa, bu ism islom olamida juda yuksak va muqaddas maqomga ega. Islom tarixi sahifalarini varaqlaganimizda, bu nom birinchi navbatda ulug’ bir ayolning jasorati va iymon yo’lidagi sobitqadamligi bilan yodga olinadi. Sumaya binti Xayyot islom dinini ilk bor qabul qilgan va bu yo’lda o’z jonini fido qilib, tarixdagi birinchi ayol shahid bo’lgan buyuk shaxsdir. Uning ko’rsatgan matonati, qiyinchiliklar qarshisida bosh egmagani va o’z e’tiqodi uchun kurashgani ushbu ismga nafaqat chiroyli ma’no, balki ulkan ma’naviy kuch va tarixiy yuk bag’ishlagan. Shu sababli ham, musulmon xalqlari orasida bu nom shunchaki go’zal so’z emas, balki haqiqiy sadoqat, kuchli iroda va iymon timsoli sifatida qadrlanadi.

Sumaya ismining ma’nosi

Sumaya ismining ma’nosi va lisoniy tahlili

Arab tilining boy leksikasi va so’z yasalish tizimi har bir ismning ortida bir qancha ma’no qatlamlari yashirinishini ta’minlaydi. Yuqorida ta’kidlanganidek, sumaya ismining ma’nosi bevosita yuksaklik, olijanoblik va muqaddaslik tushunchalari bilan bog’liq. So’zning o’zagini tashkil etuvchi «S-M-V» iyeroglifi arab tilida baland ko’tarilish, ustun bo’lish va yuksaklikka intilish ma’nolarini beradi. Ushbu o’zakdan «samo» (osmon), «ism» (nom, sharaf) va «sumuv» (olijanoblik) kabi so’zlar ham yasalgan. Demak, ushbu ism o’zida ham osmonning kengligi va musaffoligini, ham insoniy xarakterning eng go’zal va erishish qiyin bo’lgan cho’qqilarini mujassam etadi. O’zbek tiliga o’girilganda, uni «yuksak maqomli qiz», «g’ururi baland», «osmon bo’lagi» yoki «oliyjanob jonzot» deb talqin qilish mumkin.

Ismning tasg’iyr shaklida bo’lishi unga o’zgacha bir nafosat va latofat bag’ishlaydi. Arab tilida biron bir narsani erkalab, unga nisbatan mehr-muhabbatni ifodalash uchun so’z shakli o’zgartiriladi. Masalan, «Hasan» ismidan «Husayn» (chiroyliginam) yasalgani kabi, «Samo» so’zidan ham ushbu ism hosil bo’lgan. Bu esa ism sohibasining nafaqat yuksak fe’l-atvorli, balki nihoyatda latofatli, suyukli va erkatoy qiz bo’lishidan dalolat beradi. Sharq madaniyatida qiz bolalarni asrab-avaylash, ularga nisbatan eng nozik tuyg’ularni izhor qilish urf bo’lgani sababli, bunday erkalash ma’nosiga ega ismlar har doim ommalashgan.

Bundan tashqari, ba’zi tillarda va shevalarda ushbu ismning turlicha talqinlari mavjud bo’lsa-da, uning asosiy ma’no mag’zi o’zgarmasdan qoladi. U hamisha poklik, yorug’lik va boshqalardan ajralib turadigan alohida go’zallik ramzi bo’lib kelgan. Shuningdek, zamonaviy ismshunoslik yo’nalishlarida ham ushbu ismning inson ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatishi, qiz bolada bolalikdanoq o’ziga bo’lgan ishonchni shakllantirishi va uni atrofidagilarga nisbatan mehribon bo’lishga undashi ta’kidlanadi. Bu kabi ko’p qirrali va chuqur ma’nolar jamlanmasi ushbu ismning asrlar o’tsa-da o’z qiymatini yo’qotmay, aksincha, yanada qadrli bo’lib borishini ta’minlamoqda.

Tarixdagi birinchi shahid ayol: Sumaya binti Xayyot joriy etgan namuna

Ushbu ismning mazmun-mohiyatini va uning islom madaniyatidagi o’rnini to’liq anglash uchun makkalik qahramon ayol Sumaya binti Xayyotning hayot yo’liga nazar tashlash lozim. U islom dinining ilk yillarida, ya’ni Payg’ambarimiz Muhammad alayhissalom Makka shahrida odamlarni yagona Allohga iymon keltirishga da’vat qilayotgan og’ir bir davrda yashagan. Sumaya va uning turmush o’rtog’i Yosir hamda farzandi Ammor Makkaning eng nufuzli qabilalaridan birining himoyasida bo’lmagan, jamiyatning quyi qatlamiga mansub kambag’al insonlar edi. Ular yangi dinni qabul qilganlarida, bu qaror ularga naqadar katta qiyinchiliklar va azob-u uqubatlar olib kelishini yaxshi bilar edilar, biroq qalblariga kirgan iymon nuri ularni har qanday qo’rquvdan ustun qildi.

Makka mushriklari, xususan, Abu Jahl boshchiligidagi guruh yangi musulmon bo’lgan oilani o’z dinlaridan qaytarish uchun ularga misli ko’rilmagan jismoniy tazyiqlar o’tkaza boshladi. Jazirama quyosh ostida, qizigan qumlarda zanjirlangan holda qoldirilgan bu oila a’zolari o’z e’tiqodlaridan zarracha ham voz kechmadilar. Ayniqsa, yoshi ancha bir joyga borib qolgan bo’lishiga qaramay, Sumaya onamiz ko’rsatgan jasorat barchani hayratda qoldirgan edi. U Abu Jahlning tahdidlariga va xo’rlashlariga qarshi faqatgina iymon kalimalarini qaytarib, o’zining yuksak g’ururi va ruhiy ustunligini namoyish etdi. Uning bu matonati dushmanlarini yanada g’azablantirdi va oqibatda u o’z e’tiqodi yo’lida shafqatsizlarcha qatl etildi.

Ushbu voqea islom tarixida o’chmas iz qoldirdi va Sumaya nomi abadiy qahramonlik simvoliga aylandi. U moddiy jihatdan zaif, ammo ruhiy jihatdan naqadar quvvatli bo’lish mumkinligini butun insoniyatga isbotlab ketdi. Payg’ambarimiz alayhissalom ushbu oilaning chekayotgan azoblarini ko’rib, ularga jannat va’da qilinganini xushxabar bergan edilar. Mana shu yuksak tarixiy meros sababli ham, musulmon dunyosida qiz bolaga bu ismni qo’yish shunchaki estetik tanlov emas, balki qiz farzandning xuddi o’sha buyuk ayol kabi irodali, sadoqatli, iymonli va hayot qiyinchiliklari oldida sinmaydigan mustahkam xarakterga ega bo’lishini orzu qilish demakdir.

Ismning inson taqdiri va xarakteriga ta’siri haqidagi qarashlar

Azaldan insonlar ism va taqdir o’rtasida sirli va uzviy bir bog’liqlik borligiga ishonib kelishgan. Ismshunoslik va psixolingvistika mutaxassislarining fikriga ko’ra, inson o’z hayoti davomida eng ko’p eshitadigan so’z aynan uning ismidir. Har safar kimdir bizni ismimiz bilan chaqirganda, muayyan tovush to’lqinlari ruhiyatimizga va ong ostimizga ta’sir ko’rsatadi. Sumaya ismi tarkibidagi yumshoq va ohangdor tovushlar uning sohibasida tabiatan nafosat, latofat va ichki xotirjamlikni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu ismning tarixiy mazmuni qiz bolada kuchli ichki iroda, o’z so’zida turish va adolatga intilish tuyg’ularini uyg’otadi deb hisoblanadi.

Ushbu ism bilan atalgan qizlar ko’pincha quyidagi xarakter xususiyatlariga ega bo’lishadi:

• Mustaqillik va qat’iyatlilik: Ular yoshligidanoq o’z maqsadlarini aniq belgilashga va ularga erishish uchun tinmay mehnat qilishga moyil bo’lishadi. Qiyinchiliklar ularni to’xtatib qololmaydi, aksincha, yanada kuchliroq qiladi.
• Mehr-shafqat va yuksak ma’naviyat: Atrofidagilarga yordam berish, muhtojlarning dardiga sherik bo’lish ushbu qizlarning tabiatiga xosdir. Ular doimo adolat tarafdori bo’lib, odamlar o’rtasida tinchlik va totuvlikni saqlashga intilishadi.
• Ijodiy yondashuv va intellekt: O’qishga, ilm olishga va yangi bilimlarni o’zlashtirishga bo’lgan qiziqish ularni tengdoshlaridan ajratib turadi. Ular har qanday masalaga o’zgacha, ijodiy nuqtai nazardan qarashni xush ko’rishadi.

Albatta, inson shaxsiyatining shakllanishida oilaviy tarbiya, ijtimoiy muhit va shaxsiy intilishlar bosh rolni o’ynaydi. Biroq chiroyli va ijobiy ma’noga ega ism bolaga o’ziga bo’lgan ishonchni berishda qo’shimcha ma’naviy poydevor vazifasini o’taydi. Qiz bola o’z ismining tarixini va ma’nosini anglab yetgan sayin, u o’z zimmasiga ma’lum bir mas’uliyatni his eta boshlaydi va o’z xulq-atvorini o’sha yuksak nomga munosib qilishga harakat qiladi. Bu esa ota-onaning farzand tarbiyasidagi eng katta yutuqlaridan biriga aylanishi mumkin.

O’zbek madaniyatida Sumaya ismining ommalashishi sabablari

Har bir davrning o’ziga xos urf bo’lgan ismlari mavjud bo’lib, ular jamiyatdagi ijtimoiy-madaniy va diniy o’zgarishlarni aks ettiradi. O’zbekistonda mustaqillik yillaridan so’ng milliy va diniy qadriyatlarga bo’lgan e’tibor tubdan o’zgardi. Odamlar o’z o’tmishini, diniy ildizlarini chuqurroq o’rganish imkoniyatiga ega bo’ldilar. Mana shu jarayonda islom tarixidagi buyuk shaxslarning, xususan, sahoba ayollarning ismlarini farzandlariga qo’yish an’anasi qayta tiklandi. Sumaya ismi ham aynan mana shu madaniy uyg’onish va ma’naviy qadriyatlarga qaytish to’lqinida o’zbek oilalarida eng ko’p tanlanadigan ismlar qatoridan joy oldi.

Ushbu ismning bunday keng ommalashishiga bir qancha omillar sabab bo’lganini ko’rishimiz mumkin:

1. Diniy va ma’naviy omil: Yuqorida aytib o’tilganidek, ismning islom tarixidagi ilk shahid ayolga tegishli bo’lishi taqvodor va iymonli ota-onalar uchun juda muhim mezon hisoblanadi. Ular o’z qizlarining ham shunday yuksak iymon sohibasi bo’lishini niyat qiladilar.
2. Fonetik go’zallik va jarangdorlik: Ism talaffuz qilinganda juda yumshoq, ohangdor va quloqqa yoqimli eshitiladi. O’zbek tili qonuniyatlariga oson moslashadi va eslab qolish juda qulay. U zamonaviy va shu bilan birga qadimiy ohangga ega.
3. Qisqalik va lo’andalik: Bugungi kunda uzun yoki talaffuzi qiyin bo’lgan ismlardan ko’ra, qisqa va aniq ismlarga talab yuqori. Sumaya ismi esa har qanday familiya va otasining ismi bilan go’zal uyg’unlik hosil qila oladi.

Statistik ma’lumotlarga ko’ra, oxirgi o’n yillikda ushbu ism tug’ilgan qiz chaqaloqlarga qo’yilgan ismlar reytingida doimiy ravishda dastlabki o’rinlarni egallab kelmoqda. Bu shunchaki vaqtinchalik moda emas, balki xalqimizning o’z ma’naviy ildizlariga bo’lgan hurmati va farzandlariga eng yaxshi tilaklarni ravo ko’rishining yorqin namunasidir. Bu ism nafaqat shahar joylarda, balki qishloqlarda ham birdek mashhur bo’lib, barcha qatlam vakillari tomonidan sevib ishlatilmoqda.

Ism tanlashda ota-onalarning mas’uliyati va islomiy tavsiyalar

Farzandga munosib ism tanlash — ota-onaning o’z farzandi oldidagi eng birinchi va eng muhim burchlaridan biridir. Islom ta’limotiga ko’ra, qiyomat kunida insonlar o’z ismlari va otalarining ismlari bilan chaqiriladilar. Shuning uchun ham, tug’ilgan go’dakka chiroyli, yaxshi ma’noli va jamiyatda uni xijolat qilmaydigan nom berish lozimligi qattiq tayinlangan. Payg’ambarimiz Muhammad alayhissalom ham yomon ma’noni anglatuvchi ismlarni chiroyli ismlarga o’zgartirganlari haqida ko’plab hadislar mavjud. Ism insonning vizit kartasi kabi bo’lib, uning butun hayoti davomida jamiyatdagi o’rniga ta’sir o’tkazadi.

Qiz bolalarga ism qo’yishda ayniqsa ehtiyotkor bo’lish lozim, chunki ayol kishi tabiatan latofat, oila ko’rki va kelajak avlod tarbiyachisidir. Unga berilgan nom xarakterida qo’pollik yoki salbiy ma’nolarni keltirib chiqarmasligi kerak. Ba’zida ota-onalar ismning ma’nosiga e’tibor bermay, faqatgina uning tashqi jarangdorligiga uchib xato qaror qabul qiladilar. Biroq vaqt o’tishi bilan ismning noto’g’ri ma’nosi bolaning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Sumaya kabi sinovdan o’tgan, ma’nosi aniq va tarixan yuksak maqomga ega ismlarni tanlash esa ota-onalarni bunday xavflardan asraydi.

MÜƏLLİF Jasur Jasur