«Budun» so’zi turkiy xalqlar tarixida, ayniqsa qadimgi o‘rxun-yena-soy bitiklarida markaziy o‘rin tutuvchi fundamental tushunchadir. Bu atama shunchaki «xalq» yoki «odamlar» ma’nosini anglatmay, u qadimgi ko‘chmanchi jamiyatlarning ijtimoiy-siyosiy tashkilotlanishini, ularning davlat va elat sifatida o‘zlarini anglash darajasini ifodalaydi. Tarixiy manbalarda, jumladan, Bilga xoqon va Kultegin bitiklarida «budun» iborasi davlatning ajralmas qismi, hukmdorning tayanchi va milliy birlikning timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Uni tushunish uchun avvalo turkiy dunyoqarashdagi jamiyat va hokimiyat munosabatlariga nazar tashlash kerak.
Budun tushunchasi o‘zining kelib chiqishi jihatidan «butun» so‘zi bilan o‘zakdosh bo‘lishi mumkinligi haqida qator tilshunos olimlar fikr bildirgan. Darhaqiqat, bir butunlikni, ya’ni birlashgan elatni anglatuvchi bu atama qadimgi turkiy jamiyatda tarqoq urug‘-aymoqlarning qanday qilib bir siyosiy kuchga birlashganini ko‘rsatadi. Budun atamasi – o‘zaro manfaatlar, umumiy hudud va yagona boshqaruv tizimi ostida uyushgan insonlar jamoasi demakdir. Bu tushuncha turkiy davlatchilik nazariyasida «el» va «budun» birligining mevasi o‘laroq shakllangan bo‘lib, xalqning o‘zini himoya qilish, madaniy qadriyatlarini saqlash va kelajakni belgilashdagi o‘rnini ko‘rsatib beradi.
Qadimgi bitiklarda budun tushunchasining o‘rni
Orxun-Yenisey yodgorliklarida budun tushunchasi davlat barqarorligining o‘lchovi sifatida tilga olinadi. Bitiklarda hukmdorning vazifasi nafaqat hududlarni kengaytirish, balki «och budunni to‘q, yalang‘och budunni kiyimli qilish» ekanligi alohida ta’kidlanadi. Bu yerda budun atamasi shunchaki aholi emas, balki hukmdorning yelkasida turgan, uning adolati va g‘amxo‘rligiga muhtoj bo‘lgan ulkan ma’naviy va jismoniy kuch sifatida gavdalanadi. Agar elat birlashib, o‘z hukmdoriga sodiq qolsa, davlat qudratli bo‘ladi; aksincha, budun o‘zaro nizolarga berilib, tarqoqlashsa, davlat zavolga yuz tutadi.
Ushbu atamaning ma’no ko‘lami shunchalik kengki, u ijtimoiy qatlamlar tushunchasini ham qamrab oladi. Qadimgi turklarda budun – bu oddiy xalq, o‘z mehnatkashligi bilan jamiyatni boqadigan, urush vaqtida esa lashkar bo‘lib maydonga chiqadigan qudratli kuchdir. Bu tushuncha davlatning qonuniy asosini tashkil etgan. Hukmdorning qonuniyligi uning «budun» tomonidan qanchalik e’tirof etilishi va unga qanchalik xizmat qilishi bilan o‘lchangan. Demak, budun atamasi qadimdan turkiy siyosiy madaniyatda demokratiya va xalqparvarlik g‘oyalarining ilk kurtaklari mavjud bo‘lganligidan dalolat beradi.
Ijtimoiy-siyosiy mazmun va etimologik talqin
Etimologik nuqtai nazardan qaraganda, mazkur so‘z turkiy tillarning leksik qatlamida alohida mavqega ega. Uning ildizlari qadimgi turkiy davrlarga borib taqaladi va asrlar osha o‘zining birlashtiruvchi mazmunini saqlab qolgan. Budun atamasi – nafaqat etnik, balki siyosiy va ma’naviy birlikni ifodalovchi tushunchadir. Tarixiy jarayonlarda bu so‘z sinonim sifatida «xalq», «el» yoki «jamiyat» kabi so‘zlar bilan almashtirilsa-da, uning zamiridagi «yagona maqsad yo‘lidagi birlik» mazmuni saqlanib qoladi.
Tarixiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, budun atamasi davlat hududida yashovchi barcha aholini emas, balki aynan siyosiy huquqqa ega bo‘lgan, davlat qurilishida faol ishtirok etadigan erkin kishilarni ifodalagan. Bu esa turkiy davlatchilikda fuqarolik tushunchasining qadimiy shakli sifatida baholanishi mumkin. Budun atamasi – o‘sha davr jamiyatining o‘zini-o‘zi idora etishdagi faolligini, qabila uyushmalaridan davlat tuzilmasiga o‘tishdagi bosqichma-bosqich rivojlanishini ifodalaydigan muhim omildir.
Budun tushunchasining zamonaviy ahamiyati
Bugungi kunda ham ushbu atama o‘zining tarixiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Garchi zamonaviy o‘zbek tilida bu so‘z ko‘proq tarixiy-adabiy uslubda qo‘llanilsa-da, uning ma’nosi bugungi millat tushunchasi bilan hamohangdir. Budun atamasi – o‘z tarixini, madaniyatini va milliy o‘zligini anglagan xalqning o‘ziga xos nomi hisoblanadi. U bizga ajdodlarimizning davlatni qanday qadrlagani, xalq va hukmdor o‘rtasidagi munosabatlar qanday yuksak darajada bo‘lganini eslatib turadi.
Bundan tashqari, mazkur atama turkiy dunyo birdamligini anglatishda ham metaforik ma’noda ishlatiladi. Bugun turkiy tilli davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik aloqalari rivojlanib borar ekan, «budun» tushunchasi o‘zining qadimiy ildizlariga qaytib, madaniy va ma’naviy integratsiyaning ramziy ifodasi sifatida tilga olinmoqda. Budun atamasi – nafaqat o‘tmishning boy merosi, balki kelajakdagi hamjihatlikning poydevori hamdir. U bizga yagona ildizdan oziqlanib, umumiy kelajak sari intilayotgan xalqlar ekanligimizni eslatib turadi.
0 Comments