Tilshunoslik va psixologiya nuqtayi nazaridan so‘zlar nafaqat axborot tashuvchi, balki insonning dunyoqarashi va xatti-harakatlarini baholovchi vosita hamdir. O‘zbek tilida ham ma’lum bir xatti-harakatlar yoki shaxsiyat turini ifodalovchi atamalar mavjud bo‘lib, ular orasida ko‘pincha noto‘g‘ri yoki haddan tashqari umumlashtirilgan tarzda qo‘llaniladigan so‘zlardan biri «manyak» atamasidir. Ushbu maqolada biz manyak so‘zining ma’nosi, uning tarixiy kelib chiqishi, psixiatriyadagi o‘rni va kundalik hayotdagi qabul qilinishi haqida atroflicha to‘xtalib o‘tamiz.
Manyak so’zining ma’nosi
Manyak atamasining kelib chiqishi va lug‘aviy ma’nosi
«Manyak» so‘zi etimologik jihatdan qadimgi yunoncha «mania» (maniya) so‘ziga borib taqaladi. Bu so‘z yunon tilida qattiq hayajon, jazava, telbalik yoki o‘ta kuchli ehtiros degan ma’nolarni anglatadi. Tarix davomida bu atama tibbiyot va psixologiya fanlariga kirib keldi va ma’lum bir ruhiy holatlarni tavsiflash uchun ishlatila boshlandi. O‘zbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan bu so‘z, dastlab tibbiy atama sifatida insonning ruhiy muvozanati buzilgan holatini ifodalagan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ijtimoiy muhitda turli xil salbiy ma’nolarni kasb etdi.
Bugungi kunda lug‘atlarda manyak so‘zi, asosan, ruhiy kasallikdan aziyat chekayotgan, o‘z xatti-harakatlarini nazorat qila olmaydigan yoki muayyan bir g‘oyaga, qiziqishga haddan tashqari berilib ketgan shaxslarga nisbatan ishlatiladi. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan uni o‘ta kuchli ehtiros yoki jinnilik belgisi sifatida tushunish mumkin. Biroq, shuni ta’kidlash kerakki, bu atamani har qanday g‘ayrioddiy xatti-harakat qilayotgan insonga nisbatan qo‘llash til qoidalariga zid bo‘lib, ko‘pincha haqoratli tus oladi.
Psixologik nuqtayi nazardan manyak tushunchasi
Psixiatriya ilmida «maniya» holati haqiqiy klinik tashxis hisoblanadi. Bu holatda insonning kayfiyati ko‘tarilib, u juda faollashadi, fikrlash jarayoni tezlashadi va u o‘z imkoniyatlarini noto‘g‘ri baholashga moyil bo‘ladi. Tibbiy nuqtayi nazardan, manyak deb ataladigan inson aynan shu manikal holatni boshdan kechirayotgan bemor bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda bemor o‘zini jismoniy va ruhiy jihatdan juda kuchli his qiladi, uyquga ehtiyoji kamayadi va turli xil tavakkalchiliklarga moyilligi ortadi.
Biroq, ommaviy axborot vositalari va kundalik nutqda manyak so‘zi ko‘pincha juda tor va xavfli ma’noda ishlatiladi. Ayniqsa, jinoiy xronikalarda jinoyat sodir etuvchi shaxslarga nisbatan bu atamaning qo‘llanilishi jamoatchilik ongida bu so‘zni qotillik yoki tajovuzkorlik bilan chambarchas bog‘lab qo‘ygan. Aslida, psixologiyada bunday xatti-harakatlar «antisotsial shaxsiyat buzilishi» yoki «sadistik moyillik» kabi aniqroq atamalar bilan ifodalanadi. Tibbiy atama sifatida manyak tushunchasi ko‘proq kayfiyatning buzilishi (bipolyar buzilishdagi manikal faza) bilan bog‘liqdir.
Ijtimoiy idrok va noto‘g‘ri qo‘llash xavflari
Ijtimoiy hayotda bu so‘zning haddan tashqari erkin va o‘rinsiz ishlatilishi bir qator muammolarni keltirib chiqaradi. Birinchidan, ruhiy xastaligi bo‘lgan insonlarga nisbatan jamiyatda stigmalarning (salbiy yorliqlarning) shakllanishiga olib keladi. Odamlar ruhiy muammolarni manyaklik bilan tenglashtirib, bunday bemorlardan uzoqroq turishga harakat qilishadi, bu esa bemorning davolanishiga va jamiyatga moslashishiga to‘sqinlik qiladi.
Ikkinchidan, manyak atamasining biron bir sevimli mashg‘ulotiga juda qattiq berilgan insonlarga nisbatan «kompyuter manyagi», «sport manyagi» kabi shakllarda ishlatilishi so‘zning asl ma’nosini yemiradi. Garchi bu metafora sifatida qabul qilinsa-da, ko‘p hollarda insonning ijodiy yoki ilmiy qiziqishlarini psixologik kasallik deb atash xato hisoblanadi. Shu boisdan, mazkur so‘zni ishlatishda ehtiyotkorlik zarur bo‘lib, uning o‘rniga «o‘ta ixlosmand», «fidoiy», «ishqiboz» kabi sinonim so‘zlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
0 Comments