Til — bu doimiy rivojlanib, o‘zgarib va boyib boruvchi tirik organizmdir. Jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, axborot texnologiyalari va madaniyatlararo almashinuv nutq madaniyatiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi. Ayniqsa, yoshlar nutqi va norasmiy muloqotda keng tarqalgan jargonlar yoki slanglar til tizimining eng faol qismlaridan hisoblanadi. Bugungi kunda o‘zbek tilida, xususan, raqamli makonda va yoshlar o‘rtasida tez-tez qulog‘imizga chalinadigan so‘zlardan biri — bu «xuyet» so‘zidir. Ushbu ibora tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘zbek tilining boy leksikasiga kirib kelgan sof o‘zbekcha so‘z bo‘lmay, balki o‘zga tillardan kirib kelgan va ma’lum bir hissiy bo‘yoq kasb etgan jargon hisoblanadi.
Tilshunoslikda har qanday so‘zning ishlatilishi uning kontekstual ma’nosi bilan belgilanadi. «Xuyet» so‘zi ham aynan shu qoidaga bo‘ysunadi. U asosan rus tilidagi «xuyet» (ko‘pincha qo‘pol va haqoratli ma’noda ishlatiladigan) so‘zidan o‘zlashgan bo‘lib, o‘zbek tilining norasmiy muloqot doirasida o‘ziga xos shaklga ega bo‘ldi. Ushbu jargon odatda kutilmagan holatlarda, shok holatida, hayrat yoki g‘azab ifodasi sifatida qo‘llaniladi. Tilshunoslar bunday leksik birliklarni ijtimoiy dialekt yoki jargon deb atashadi, chunki ular adabiy til me’yorlariga mutlaqo zid bo‘lib, faqat ma’lum bir ijtimoiy qatlam yoki guruhlar orasida «tezkor muloqot» vositasi sifatida xizmat qiladi.
Xuyet so’zining ma’nosi
Jargonlar va slanglarning til tizimidagi o‘rni
Tilshunoslik nuqtai nazaridan, slanglar tilning o‘zini himoya qilish va yangilash mexanizmlaridan biri hisoblanadi. «Xuyet» kabi noadabiy so‘zlar jamiyatda muayyan bir voqea-hodisaga nisbatan keskin reaksiya bildirish uchun ishlatiladi. Bunday iboralarning eng asosiy xususiyati shundaki, ular rasmiy nutqqa xos bo‘lgan vazminlik va me’yorni buzib, o‘rniga hissiyotga to‘la, qisqa va lo‘nda muloqot shaklini taqdim etadi. O‘zbek tilidagi bunday «til birliklari» o‘zining kelib chiqishi jihatidan ko‘pincha xorijiy tillardan (asosan rus tili) kirib kelgan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan mahalliy talaffuz va intonatsiyaga moslashgan.
Biroq, ushbu iborani ishlatish madaniyati til egalarining ma’naviy va madaniy saviyasini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi. Tilshunoslikda bunday so‘zlarni «qo‘pol so‘zlar» yoki «tabular» (taqiqlangan so‘zlar) turkumiga kiritish odat tusiga kirgan. «Xuyet» atamasi ham aynan shunday taqiq doirasida bo‘lib, uning adabiy tilda yoki rasmiy yozishmalarda qo‘llanilishi savodsizlik va madaniyatning pastligi belgisi sifatida baholanadi. Shuning uchun ham, ushbu jargon faqatgina tor doiradagi, odob-axloq normalari cheklangan norasmiy muhitlarda uchraydi.
Ijtimoiy-psixologik tahlil: Nima uchun bunday so‘zlar ishlatiladi?
Inson nutqi — bu uning ichki dunyosi va atrof-muhitga bo‘lgan munosabatining ko‘zgusi. «Xuyet» kabi iboralarning yoshlar va ba’zi ijtimoiy guruhlar orasida ommalashuvi bir qancha sabablarga ko‘ra izohlanadi. Birinchidan, bu o‘ziga xos «guruh identifikatsiyasi». Ya’ni, bir guruh odamlar aynan shu jargonni ishlatish orqali bir-birlariga «biz shu muhitning odamimiz» degan signali berishadi. Bu ijtimoiy yopishqoqlik va guruhga mansublik hissini kuchaytirish uchun qo‘llanadi. Ijtimoiy so‘rovlar shuni ko‘rsatadiki, bunday so‘zlarni ishlatuvchi yoshlar ko‘pincha o‘zlarini kattalardan ajralib turishga yoki zamonaviyroq ko‘rinishga intilishadi.
Ikkinchidan, psixologik jihatdan bunday jargonlar insonning kuchli emotsiyalarini (hayrat, nafrat, shok) tezroq va samaraliroq ifodalash uchun «qulay» vosita bo‘lib xizmat qiladi. Adabiy tildagi murakkab va vazmin iboralar vaqt va chuqur tafakkurni talab qiladi, jargonlar esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri miyaga va his-tuyg‘ularga ta’sir qiladi. «Xuyet» so‘zi ham shunday vazifani bajaradi — u murakkab bir vaziyatni birgina so‘z bilan «tasvirlashga» harakat qiladi. Biroq, bu harakat nutq madaniyatining degradatsiyasiga va so‘z boyligining kambag‘allashuviga olib keladi.
Til madaniyati va «Xuyet» iborasining xavfli ta’siri
Har qanday tilning boyligi uning adabiy me’yorlari va boy leksik fondi bilan o‘lchanadi. O‘zbek tili — turkiy tillar ichida o‘zining nazokati, falsafiy teranligi va she’riy jozibasi bilan ajralib turadi. Bunday go‘zal tilda «xuyet» kabi jargonlarning haddan tashqari ko‘p ishlatilishi tilning sifatiga jiddiy zarar yetkazadi. Tilshunoslar tilni «ekologik tizim» deb atashadi va har qanday «til ifloslanishi» (ya’ni, jargonlar va qo‘pol so‘zlarning ko‘payishi) tilning kelajak avlodga sof holda yetib borishiga to‘sqinlik qiladi.
Bundan tashqari, «xuyet» kabi iboralarning yoshlar o‘rtasida tarqalishi ta’lim tizimiga ham salbiy ta’sir qiladi. O‘quvchi yoki talaba muloqot jarayonida jargonlarga o‘rganib qolsa, u adabiy kitoblar mutolaa qilishda va matnlar yozishda qiynaladi. Chunki slanglar tilning mantiqiy va grammatik tuzilishini buzadi. Shuning uchun ham, jamiyatda nutq madaniyatini yuksaltirish, kitobxonlikni targ‘ib qilish va adabiy tilni qadrlash orqali bunday «til kasalliklari»ni davolash mumkin.
0 Comments