Insoniyat tarixi davomida axloqiy tushunchalar va ularning jamiyat hayotidagi o‘rni doimiy ravishda olimlar, mutafakkirlar hamda ruhan yetuklikka intiluvchi insonlar diqqat markazida bo‘lib kelgan. Ana shunday markaziy axloqiy tushunchalardan biri arab tilidan o‘zlashgan bo‘lib, bugungi kunda o‘zbek tilida ham keng qo‘llaniladigan takabburlik tushunchasidir. Ushbu iboraning tub ildizini tushunish uchun avvalo uning lug‘aviy manbasiga nazar tashlash lozim. Arab tilidagi «kabr» yoki «kibriyo» o‘zagidan kelib chiqqan takabbur so’zining ma’nosi o‘zini boshqalardan ustun qo‘yish, kattalik qilish, o‘zgalarni mensimaslik va o‘ziga bino qo‘yish kabi ma’nolarni anglatadi. Lug‘atshunos olimlarning ta’kidlashicha, bu so‘z nafaqat tashqi xatti-harakatlarda, balki insonning ichki dunyosida, ya’ni qalbida shakllanadigan muayyan bir holatni ham ifodalaydi. Inson o‘zini jismoniy, moddiy yoki intellektual jihatdan atrofidagilardan yuqori deb hisoblay boshlagan lahzada uning xulqida ushbu illatning ilk kurtaklari namoyon bo‘ladi.
Istilohiy ma’noda esa ushbu tushuncha ancha chuqurroq va keng qamrovli mazmunga ega. Ruhiyatshunoslik va diniy-axloqiy ta’limotlarda ushbu atama haqiqatni inkor etish va odamlarga past nazar bilan qarash sifatida ta’riflanadi. Ya’ni, biror shaxs o‘zining nuqsonlarini ko‘rmasdan, fazilatlarini haddan tashqari bo‘rttirib ko‘rsatishi va buning natijasida atrofdagilarning haq-huquqlarini, ularning fikrlarini poymol qilishi aynan shu illatning ko‘rinishidir. Bu holat shunchaki oddiy xursandchilik yoki o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchdan tubdan farq qiladi. O‘ziga ishongan inson o‘z imkoniyatlarini xolis baholay oladi va boshqalarning qadr-qimmatini kamsitmaydi. Ammo qalbini manmanlik qoplagan kishi har qanday vaziyatda ham o‘zini mutloq haq deb biladi va o‘zgalarning borligini shunchaki o‘zining buyukligini ko‘rsatuvchi fon sifatida qabul qiladi.
Takabbur so’zining ma’nosi
Takabburlikning Paydo Bo‘lish Omillari va Psixologik Ildizlari
Inson ruhiyatida kibrning shakllanishi bir kechada sodir bo‘ladigan jarayon emas. Buning ortida uzoq vaqt davomida to‘planib qolgan psixologik omillar, tarbiya muhiti va ijtimoiy sharoitlar yotadi. Psixolog olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, ko‘pincha bunday yuqori manmanlik hissi aslida chuqur yashiringan o‘z-o‘ziga ishonchsizlik va kamchilik majmuasining aks ta’siri sifatida yuzaga keladi. Ya’ni, inson o‘zidagi ichki qo‘rquvni, zaiflikni yoki o‘tmishdagi ruhiy jarohatlarni yashirish maqsadida atrofiga sun’iy ravishda «buyuklik niqobi»ni kiyib oladi. Boshqalarni kamsitish orqali u o‘zining go‘yoki muhim va qudratli ekanligini o‘z-o‘ziga isbotlamoqchi bo‘ladi. Bu mexanizm fanda himoya mexanizmi deb atalib, u shaxsning o‘z ichki inqirozidan qochishga urinishini anglatadi.
Yana bir muhim omil esa inson hayoti davomida erishgan moddiy yoki ijtimoiy yutuqlardir. To‘satdan kelgan boylik, yuqori mansab, jamiyatdagi obro‘ yoki hatto o‘ziga xos jismoniy go‘zallik ham inson qalbida o‘zini boshqalardan ustun his qilish tuyg‘usini uyg‘otishi mumkin. Agar shaxsda mustahkam ma’naviy poydevor va ichki filtr bo‘lmasa, bu yutuqlar uni osongina to‘g‘ri yo‘ldan chalg‘itadi. U endi o‘z muvaffaqiyatlarini faqat o‘zining shaxsiy daholigi natijasi deb bila boshlaydi va bu jarayonda boshqa insonlarning mehnati, vaqt va sharoit ta’sirini butunlay unutadi. Natijada atrofdagi oddiy insonlar uning ko‘ziga past va e’tiborga loyiq bo‘lmagan mavjudotlar bo‘lib ko‘rina boshlaydi.
Tarbiyaning ham bu illat shakllanishida o‘rni beqiyosdir. Bolalikdan har bir istagi so‘zsiz bajarilgan, hech qanday cheklov ko‘rmagan va har doim asossiz ravishda «sen hammadan ustunsan», «sen maxsussan» degan gaplar bilan ulg‘aytirilgan bolalarda ulg‘ayganlarida takabburlik xulqi shakllanishi ehtimoli juda yuqori bo‘ladi. Ular dunyo faqat ularning atrofida aylanishi kerak deb o‘ylaydilar va hayotning real qiyinchiliklariga yoki boshqalarning qarshiligiga duch kelganda, buni adolatsizlik deb qabul qiladilar. Shuningdek, aksincha, bolalikda muttasil kamsitilgan, e’tibordan chetda qolgan shaxslar ham keyinchalik biror muvaffaqiyatga erishganlarida, o‘zlarining alamlarini atrofidagilardan olish uchun kibr yo‘lini tanlashlari mumkin.
Jamiyatda Manmanlikning Ko‘rinishlari va Salbiy Oqibatlari
Kundalik hayotda kibrli insonlarni tanib olish unchalik qiyin emas, chunki ularning ichki dunyosi bevosita o‘zaro muloqotda, tana tilida va qarorlar qabul qilishda namoyon bo‘ladi. Bunday shaxslar odatda boshqalarning gapini bo‘lishni yaxshi ko‘radilar, o‘zgalar fikrini tinglashni istamaydilar va har doim suhbat mavzusini o‘zlariga, o‘z muvaffaqiyatlariga burishga harakat qiladilar. Ularning qarashlarida, gapirish ohangida va hatto yurish-turishida ham sun’iy bir ulug‘vorlik sezilib turadi. Biror jamoada bunday insonning borligi o‘z-o‘zidan muhitning buzilishiga, o‘zaro ishonchning yo‘qolishiga olib keladi. Chunki hech kim o‘zini doimiy ravishda kamsitadigan va o‘zini osmon qadar baland hisoblaydigan shaxs bilan samimiy muloqot qilishni xohlamaydi.
Ijtimoiy munosabatlar nuqtai nazaridan qaraganda, takabbur so’zining ma’nosi jamiyatni ichidan yemiruvchi tushunmovchiliklar zanjirini ifodalaydi. Kibr hukmron bo‘lgan joyda adolat va tenglik yo‘qoladi. Ayniqsa, rahbarlik lavozimidagi insonlarda bu xislatning paydo bo‘lishi butun bir tashkilot yoki jamiyat uchun fojiaga aylanishi mumkin. Bunday rahbar qo‘l ostidagilarning takliflarini inobatga olmaydi, o‘zining noto‘g‘ri qarorlarini ham mutloq haqiqat deb biladi va natijada ish unumdorligi pasayib, jamoada norozilik kayfiyati kuchayadi. Insonlararo rishtalarning uzilishi, do‘stlik va qarindoshlik aloqalarining sovishi ham aksariyat hollarda bir tomonning o‘zini yuqori tutishi tufayli kelib chiqadi.
Bundan tashqari, ushbu ma’naviy nuqson insonning shaxsiy rivojlanishini butunlay to‘xtatib qo‘yadi. Ilm olish, yangi ko‘nikmalarni egallash har doim insonning o‘z kamchiliklarini tan olishi va bilmagan narsasini so‘rashga uyalmasligi bilan bog‘liqdir. Ammo mag‘rurlik botqog‘iga batamom botgan kishi o‘zini hamma narsani biladigan donishmand deb hisoblagani sababli, yangi bilimlarga yopiq bo‘ladi. U o‘zining eskirgan va noto‘g‘ri qarashlarini himoya qilish uchun oxirigacha kurashadi, bu esa uning intellektual va ma’naviy turg‘unligiga sabab bo‘ladi. Jamiyat taraqqiyoti uchun esa bunday qat’iy va o‘zgarishlarni qabul qilmaydigan shaxslar har doim jiddiy to‘siq bo‘lib kelgan.
Sharq Falsafasi va Ma’naviyatida Kibrga Bo‘lgan Munosabat
Sharq mutafakkirlari, shoirlari va mutasavviflari inson ruhiyatini poklash masalasiga juda katta e’tibor qaratganlar. Ularning asarlarida kibr va manmanlik qoralangan eng og‘ir gunoh hamda insonni tubanlikka yetaklovchi eng xavfli yo‘l sifatida tasvirlangan. Tasavvuf ta’limotida inson nafsi ulug‘likka, hamma narsaga egalik qilishga intiluvchi bir kuch sifatida talqin etiladi va bu nafsning eng yomon mevasi aynan kibrdir. Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Mirzo Bedil kabi buyuk siymolar o‘z ijodlarida insonlarni kamtarlikka chizib, tuproq kabi xokisor bo‘lishga chaqirganlar. Ularning fikricha, qalbida zarracha kibr bo‘lgan inson haqiqiy ma’rifatni va ilohiy sevgini his qila olmaydi.
Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlarida xokisorlikni inson ziynati deb bilgan va o‘zini hammadan ustun qo‘yganlarni qattiq tanqid ostiga olgan. Shoirning fikricha, inson o‘zining aslini, ya’ni bir tomchi suv va tuproqdan yaratilganini yodda tutsa, hech qachon takabburlik ko‘chasiga kirmaydi. Dunyodagi barcha narsalar, jumladan, boylik, shon-shuhrat va go‘zallik o‘tkinchidir. Shunday ekan, vaqtinchalik narsalarga tayanib, o‘zgalarga ozor berish nodonlikning eng oliy ko‘rinishidir. Sharq axloqshunosligida kibrli insonning misoli baland tog‘ cho‘qqisiga o‘xshatiladi; u yerda hech qanday o‘simlik o‘smaydi va uning boshidan har doim sovuq bomlar esib turadi, vodiyda, ya’ni kamtarlik zaminida esa hayot barq uradi, gullar ochiladi.
Ushbu falsafiy yondashuv insonlarni doimiy ravishda o‘z-o‘zini taftish qilishga chorlaydi. Inson o‘z qalbiga nazar solishi, undagi g‘urur va manmanlik uchkunlarini vaqtida payqab, ularni so‘ndirishi lozim. Aks holda, bu uchqun butun boshli axloqiy binoni kuydirib kul qilishi mumkin. Sharq donishmandlari kibrdan qutulishning eng samarali yo‘li sifatida xizmat va fidoyilikni ko‘rsatganlar. Boshqalarga begaraz yordam berish, muhtojlar holidan xabar olish va o‘zidan past mavqedagi insonlar bilan teng munosabatda bo‘lish inson qalbini yumshatadi va undagi takabburlik illatini ildizi bilan sug‘urib tashlaydi.
Kibrning Turlari va Ularning Namoyon Bo‘lish Shakkllari
Axloqshunoslik va psixologiya fanlarida kibrning turli tasniflari mavjud bo‘lib, ular ushbu tuyg‘uning qanchalik chuqur va hiylagarlik bilan inson ongiga kirib borishini ko‘rsatadi. Birinchi navbatda, ochiq va yashirin kibr farqlanadi. Ochiq kibr hamma uchun yaqqol ko‘rinib turadigan shakldir. Bunda inson o‘zining boyligi, kiyimi, mashinasi yoki ijtimoiy kelib chiqishi bilan maqtanishdan tortinmaydi, boshqalarni ochiqchasiga masxara qiladi yoki kamsitadi. Bunday xulq-atvor atrofidagilarda darhol salbiy reaksiya uyg‘otadi va odatda bunday shaxslar tezda yakkalanib qoladilar.
Biroq yashirin kibr ancha xavfliroq va murakkabroq hodisadir. U ba’zan kamtarlik niqobi ostiga yashiringan bo‘ladi. Inson o‘zini juda xokisor ko‘rsatishi, hamma narsadan voz kechgandek tutishi mumkin, ammo ich-ichidan u «men hammadan ham kamtarroqman, odamlar naqadar dunyoga berilgan, men esa ulardan yuqoriman» degan fikr bilan yashaydi. Bu holat ruhiy nuqtai nazardan eng qiyin davolanadigan ma’naviy xastaliklardan biridir, chunki inson o‘zining kasalligini chuqur ezgulik va taqvo deb o‘ylaydi. Shuningdek, intellektual kibr ham mavjud bo‘lib, u ilmli insonlar orasida ko‘p uchraydi. Biror sohada chuqur bilimga ega bo‘lgan shaxs o‘zidan kamroq biladiganlarni johil hisoblab, ularga nisbatan takabburlik qilishi ham ushbu illatning yaqqol namunasidir.
Yana bir ko‘rinish — bu milliy yoki irqiy g‘ururning haddan oshishi natijasida yuzaga keladigan jamoaviy takabburlikdir. Biror millat yoki guruh o‘zini boshqa xalqlardan tabiatan ustun, intellektual jihatdan yuqori yoki madaniyatliroq deb hisoblay boshlasa, bu insoniyat tarixidagi eng mudhish urushlar, genotsidlar va kamsitishlarga zamin yaratadi. Shu bois ham takabbur so’zining ma’nosi faqatgina shaxsiy darajadagi muammo bo‘lmay, global miqyosdagi tinchlik va totuvlikka rahna soluvchi jiddiy xavf sifatida baholanishi kerak. Har bir inson o‘zida ushbu turlarning qaysi biri bo‘lishidan qat’i nazar, uning mavjudligini tan olishi va unga qarshi kurashishi shart.
Kamtarlik – Kibrning Eng Samorali Davosi
Inson ma’naviyatini yemiruvchi har qanday illatning qarshisida uni muvozanatga keltiruvchi, qalbni go‘zallashtiruvchi bir fazilat mavjud bo‘ladi. Kibr va manmanlikning eng birinchi va samarali davosi — bu kamtarlik, ya’ni xokisorlikdir. Kamtarlik insonning o‘z o‘rnini, imkoniyatlarini va cheklovlarini to‘g‘ri baholay olish qobiliyatidir. Bu o‘zini hamma narsadan mahrum qilish yoki qadr-qimmatini yerga urish degani emas, balki boshqa insonlarning ham xuddi o‘zi kabi teng huquqli, hurmatga loyiq va qadrli ekanligini anglash demakdir. Haqiqiy kamtar inson qanchalik baland cho‘qqilarga erishmasin, o‘zining oddiy bir inson ekanligini aslo unutmaydi.
Kamtarlik inson qalbini kengaytiradi, uni boshqalarning dardi bilan yashashga, o‘zgalar muvaffaqiyatidan quvonishga o‘rgatadi. Kibrli inson doimo xavotir va taranglikda yashaydi, chunki u har lahzada o‘zining «taxti»dan tushib qolishdan, kimdir undan o‘zib ketishidan qo‘rqadi. Kamtar inson esa bunday ruhiy bosimlardan ozoddir. U o‘zini hech kim bilan solishtirmaydi, o‘z hayoti va o‘z ustida ishlash bilan band bo‘ladi. Shuning uchun ham kamtarlik nafaqat axloqiy go‘zallik, balki insonning ruhiy xotirjamligi va salomatligi uchun ham juda muhim poydevordir.
Ushbu fazilatni shakllantirish uchun inson har kuni o‘z ustida ishlashi, atrofdagi insonlardan o‘rganishga tayyor bo‘lishi lozim. Har qanday yoshdagi, har qanday kasb egasidan nimadir yangi narsa o‘rganish mumkinligini tan olish kibrni sindirishning eng yaxshi usulidir. Shuningdek, o‘tmishdagi xatolarni tahlil qilish, muvaffaqiyatsizliklardan to‘g‘ri xulosa chiqarish ham insonni o‘z-o‘ziga ortiqcha bino qo‘yishdan asraydi. Hayot ummonida har birimiz shunchaki bir tomchi ekanligimizni anglash bizni takabburlik botqog‘idan qutqarib, haqiqiy ma’naviy erkinlik sari yetaklaydi.
Ruhiy Salomatlik va Shaxsiy Rivojlanishda Kibrning Ta’siri
Zamonaviy psixologiya va kognitiv fanlar ham kibr masalasiga alohida e’tibor qaratib, uning inson ruhiy salomatligiga ko‘rsatadigan salbiy ta’sirini chuqur o‘rganmoqda. Surunkali ravishda o‘zini yuqori tutish va boshqalardan mukammallikni yoki mutloq bo‘ysunishni talab qilish inson asab tizimini doimiy zo‘riqish holatida ushlab turadi. Kibrli inson o‘z kamchiliklarini tan ololmagani sababli, har qanday tanqidni o‘z shaxsiyatiga qilingan tajovuz deb qabul qiladi. Bu esa o‘z navbatida stress, ichki agressiya, xavotirlanish darajasining yuqoriligi va hatto chuqur tushkunlik (depressiya) holatlariga olib kelishi mumkin.
Shaxsiy rivojlanish (personal growth) nuqtai nazaridan qaraganda, o‘ziga bino qo‘yish inson atrofida qalin devor hosil qiladi. Bu devor tashqaridan keladigan foydali ma’lumotlarni, hayotiy darslarni va xolis fikrlarni ichkariga o‘tkazmaydi. Rivojlanish esa har doim moslashuvchanlikni, o‘z xatolarini ko‘ra bilishni va ularni tuzatish uchun harakat qilishni talab etadi. O‘zini mukammal deb hisoblagan shaxs esa o‘zgarishga ehtiyoj sezmaydi va natijada vaqt o‘tishi bilan u o‘z tengdoshlaridan, zamondoshlaridan orqada qolib ketadi. Uning atrofida faqatgina unga xushomad qiladigan, haqiqatni yashiradigan soxta insonlargina qoladi, bu esa uning inqirozini yanada chuqurlashtiradi.
Muvaffaqiyatli insonlarning hayot yo‘li o‘rganilganda, ularning aksariyati o‘z yutuqlarining eng yuqori nuqtasida ham o‘rganishdan to‘xtamaganliklari va atrofdagilar bilan samimiy muloqotda bo‘lganliklari ma’lum bo‘ladi. Demak, uzoq muddatli va barqaror muvaffaqiyatga erishish uchun inson o‘z hissiyotlarini, shu jumladan, g‘ururini nazorat qila olishi kerak. Kibrni yengish insonni ichki erkinlikka olib chiqadi, uning dunyoqarashini kengaytiradi va hayot go‘zalliklarini boricha, sun’iy bo‘yoqlarsiz ko‘rishga imkon beradi.
Oila Muhitida Takabburlik va Uning Oqibatlari
Oila — bu inson hayotining asosi, uning eng yaqinlari bilan o‘zaro mehr-oqibat almashadigan muqaddas maskandir. Biroq oila a’zolaridan birida, ayniqsa er yoki xotinda, yoxud ota-onada kibr xulqi ustunlik qila boshlasa, bu samimiy muhit tezda buziladi. Oiladagi takabburlik bir tarafning o‘z fikrini mutloq deb bilishi, turmush o‘rtog‘ining yoki farzandlarining ehtiyojlarini, his-tuyg‘ularini zarracha hurmat qilmasligi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bunday xonadonda doimiy ravishda bosim, qo‘rquv va tushunmovchilik hukm suradi, bu esa oilaviy baxtni butunlay yo‘qqa chiqaradi.
Ayniqsa, ota-onaning farzandlariga nisbatan yuqori manmanlik bilan munosabatda bo‘lishi, ularning shaxsiyatini yerga urishi va faqat buyruqlar orqali gaplashishi bolalarning kelajakdagi ruhiyatiga og‘ir shikast yetkazadi. Bunday muhitda ulg‘aygan bolalar yo o‘ta qo‘rqoq, o‘ziga ishonchsiz bo‘lib qoladilar, yoki aksincha, ota-onalaridan ko‘rgan ushbu salbiy modelni nusxalab, kelajakda o‘zlari ham kibrli shaxsga aylanadilar. Oila mustahkamligi o‘zaro yon bosish, bir-birini tinglash va kechira olish qobiliyatiga tayanadi. Kibr bor joyda esa kechirimga va yon bosishga o‘rin qolmaydi.
Shu sababli, oilaviy munosabatlarda ham takabbur so’zining ma’nosi va uning zararli oqibatlarini chuqur anglash lozim. Er-xotin o‘rtasidagi muloqot tenglik va o‘zaro hurmat asosiga qurilishi shart. Hech kim o‘zining kelib chiqishi, topayotgan daromadi yoki ma’lumoti bilan sherigidan ustun bo‘la olmaydi. Oilada kamtarlik va o‘zaro hamjihatlik muhitini saqlab qolish nafaqat er-xotinning baxtini, balki sog‘lom va barkamol avlod tarbiyasini ham kafolatlovchi eng muhim omildir.
Kibr va Manmanlikdan Qutulishning Amaliy Yo‘llari
Inson o‘zida kibr illati borligini anglagan lahzadan boshlab, undan qutulish va qalbini poklash jarayonini boshlashi mumkin. Bu jarayon qat’iy iroda, doimiy nazorat va o‘z-o‘zini tarbiya qilishni talab etadi. Birinchi galda, inson o‘zining har bir gapini, harakatini va ichki xayollarini kuzatib borishi lozim. Biror kishiga nisbatan ko‘nglida mensimaslik yoki o‘zini ustun qo‘yish hissi paydo bo‘lganda, darhol o‘ziga «Men ham hamma qatori bir odamman, menda ham kamchiliklar to‘la» degan fikrni eslatishi kerak. Ushbu ichki tormoz tizimi illatning chuqurlashib ketishining oldini oladi.
Ikkinchi amaliy qadam — bu faol tarzda kamtarlik mashqlarini bajarishdir. Bunga misol qilib, jamiyatda o‘zidan pastroq mavqeda bo‘lgan, oddiy mehnat bilan shug‘ullanadigan insonlar (masalan, farroshlar, haydovchilar, xizmatchilar) bilan birinchi bo‘lib salomlashish, ularning hol-ahvolini so‘rash va samimiy suhbatlashishni keltirish mumkin. Bu harakatlar inson nafsoniyatini sindiradi va qalbni yumshatadi. Shuningdek, boshqalardan yordam so‘rashni o‘rganish ham juda muhimdir. Kibrli inson hamma narsani o‘zi uddalashini ko‘rsatishga urinsa, yordam so‘rash orqali inson o‘zining ojizligini va boshqalarga muhtojligini tan oladi.
Yana bir samarali usul — bu o‘zgalarning yutuqlarini ochiqchasiga e’tirof etish va ularni chin qalbda tabriklashdir. Kimdir sizdan yaxshiroq natijaga erishganda, undan kamchilik qidirmasdan, uning mehnatini tan olish va undan o‘rganishga harakat qilish insonni ichki hasad va kibrdan tozalaydi. Hayotda hech narsa abadiy emasligini, bugun bor bo‘lgan boylik yoki amal ertaga yo‘q bo‘lib ketishi mumkinligini doimo yodda tutish insonni hushyor torttiradi. Ma’naviy yetuklik sari tashlangan har bir qadam insonni erkinroq, baxtliroq va atrofidagilar uchun suyukliroq qiladi.
0 Comments