Tarix sahifalarida xalqlar va hududlarning nomlanishi o‘ziga xos chuqur ma’nolarga va uzoq o‘tmishga ega bo‘ladi. Markaziy va Janubiy Osiyo chorrahasida joylashgan, ko‘p asrlik ziddiyatlar, madaniy yuksalishlar va buyuk saltanatlarning guvohi bo‘lgan o‘lka aholisini anglatuvchi atama ham bundan mustasno emas. Ushbu maqolada biz afg’on so’zining ma’nosi, uning tarixiy kelib chiqishi, etimologik ildizlari, turli tillardagi talqinlari hamda vaqt o‘tishi bilan qanday ijtimoiy-siyosiy mazmun kasb etgani haqida batafsil so‘z yuritamiz. Mavzuni chuqur anglash uchun nafaqat zamonaviy geografik tushunchalarga, balki qadimgi yozma manbalarga, lingvistik tahlillarga va mintaqadagi etnik jarayonlarga nazar tashlash lozim bo‘ladi. Ushbu atamaning mohiyatini anglash, mintaqa xalqlarining tarixi va madaniyatini to‘g‘ri baholashga yordam beradi.
Afg’on so’zining ma’nosi
Etimologik ildizlar va tilshunoslik tahlili
Tilshunos olimlar va tarixchilar o‘rtasida bu nomning kelib chiqishi xususida bir necha asosiy nazariyalar mavjud bo‘lib, ularning har biri muayyan tarixiy va lingvistik dalillarga tayanadi. Birinchi va eng keng tarqalgan ilmiy farazga ko‘ra, ushbu nom qadimgi hind tillari, aniqrog‘i sanskrit tili bilan uzviy bog‘liqdir. Qadimgi hind manbalarida va yunon tarixchilarining asarlarida tilga olingan «Asvakan» yoki «Assakenoy» qabilasi bu atamaning ilk shakli deb hisoblanadi. Sanskrit tilida «asva» so‘zi ot degan ma’noni anglatadi, binobarin, bu nom «otliqlar» yoki «mashhur ot zotlarini yetishtiruvchi chavandozlar» degan mazmunga ega bo‘lgan. Tarixiy manbalarda Kobul daryosi vodiysida yashagan va Makedoniyalik Aleksandr qo‘shinlariga qattiq qarshilik ko‘rsatgan ushbu qabilalar o‘zlarining jangovarligi va otliq askarlari bilan nom qozongan edilar. Keyinchalik bu so‘z fonetik o‘zgarishlarga uchrab, bugungi kunda biz biladigan shaklga kelgan bo‘lishi ehtimoli juda yuqori.
Ikkinchi bir lingvistik yo‘nalish esa bu atamani qadimgi Eron tillari va muqaddas Avesto matnlari bilan bog‘laydi. Ba’zi zamonaviy tadqiqotchilarning fikricha, so‘zning negizi avesto tilidagi «awajan» yoki «apajan» hamda sanskritdagi «ava-han» o‘zaklariga borib taqaladi. Ushbu o‘zaklar «himoya qilish», «qarshilik ko‘rsatish», «zarba berish» yoki «kurashish» kabi ma’nolarni ifodalagan. Bu talqin ham mintaqada yashagan qabilalarning jangovar tabiati, o‘z mustaqilligi va hududini himoya qilishga bo‘lgan kuchli intilishini aks ettiradi. Shunday qilib, lingvistik nuqtai nazardan qaraganda, bu nom o‘zida mardlik, chavandozlik va erkinlik tuyg‘ularini mujassam etgan qadimgi etnonim hisoblanadi.
Tarixiy manbalarda ilk bor tilga olinishi
Ushbu atama tarixiy hujjatlarda ilk bor milodiy uchinchi asrda paydo bo‘lgan. Sosoniylar imperiyasining buyuk hukmdori Shopur Birinchi davriga oid tosh bitiklarda «Abgan» yoki «Apagan» shaklidagi nomlar qayd etilgan bo‘lib, ular imperiyaning sharqiy sarhadlarida yashaydigan muayyan guruhlar yoki qabilaviy birlashmalarni anglatgan. Bu sosoniy yozuvlari mazkur nomning nafaqat xalq og‘zaki ijodida, balki rasmiy davlat hujjatlarida ham uzoq tarixga ega ekanligidan dalolat beradi. To‘rtinchi asrga oid va Shimoliy Afg‘oniston hududlaridan topilgan baqtriya tilidagi hujjatlarda ham ushbu xalq vakillariga ishora qiluvchi o‘xshash atamalar uchraydi, bu esa nomning hududiy jihatdan barqarorlashganini ko‘rsatadi.
Mintaqaga oid qimmatli ma’lumotlarni qoldirgan xitoylik sayyoh va budda ziyoratchisi Xuan Szan (Xiven Tsiang) ham ettinchi asrda ushbu o‘lkalarga qilgan safari davomida mahalliy qabilalarni o‘z xotiralarida o‘xshash fonetik shakllarda tasvirlab o‘tgan. Biroq, so‘zning aniq bir geografik joy yoki xalq nomi sifatida adabiyotlarda mustahkam o‘rin egallashi o‘ninchi asrga to‘g‘ri keladi. Mashhur «Hudud al-Olam» geografik risolasida (982-yil) ushbu nom Kobul vodiysidagi muayyan bir qishloq va uning aholisiga nisbatan qo‘llanilgan. Sharq uyg‘onish davrining buyuk mutafakkiri Abu Rayhon Beruniy ham o‘zining Hindiston haqidagi mashhur asarida Hindistonning g‘arbiy chegaralaridagi tog‘larda yashovchi turli qabilalarni aynan shu nom bilan atagan.
Fors-tojik adabiyotidagi omonimik ma’nosi
Bu atamaning kelib chiqishini tahlil qilganda yana bir qiziqarli va muhim lingvistik jihatga e’tibor qaratish lozim. Sharq klassik she’riyatida, xususan fors va tojik tillari adabiyotida ushbu so‘z butunlay boshqa bir ma’noda ham faol qo‘llanilgan. Bu tillarda mazkur so‘z nola, yig‘i, faryod va fig‘on kabi ma’nolarni anglatuvchi omonim hisoblanadi. Mumtoz adabiyot namunalari va xalq dostonlarida, masalan, o‘zbek xalq ijodining nodir namunasi bo‘lmish «Ravshan» dostonida ham ushbu so‘z darmonsizlik, ayriliq dardi va oh-voh ma’nosida ishlatilganini ko‘rishimiz mumkin.
Biroq, tilshunos olimlarning ta’kidlashicha, ushbu faryod va nola ma’nosidagi so‘z bilan xalq nomini anglatuvchi etnonim o‘rtasida to‘g‘ridan-toign etimologik bog‘liqlik mavjud emas. Ular shunchaki shakldosh, ya’ni talaffuzi va yozilishi bir xil bo‘lgan, ammo kelib chiqish ildizlari turlicha bo‘lgan so‘zlardir. Ayrim xalqona etimologiyalar yoki afsonalarda bu ikki ma’no birlashtirilib, go‘yoki bu xalq vakillari juda ko‘p qiyinchilik ko‘rgani yoki urushlarda fig‘on chekkani uchun shunday nomlangan degan farazlar ilgari surilgan bo‘lsa-da, ilmiy doiralar buni rad etadi va har ikki so‘zning mustaqil tarixga ega ekanligini ta’kidlaydi.
Etnik o‘ziga xoslik va pushtunlar bilan bog‘liqlik
Tarixiy jarayonlar davomida ushbu nom muayyan bir etnik guruhning o‘zligini anglatuvchi asosiy tushunchaga aylandi. Ko‘p asrlar davomida, hattoki yigirmanchi asrning o‘rtalariga qadar ham, bu so‘z tarixiy manbalarda va mahalliy aholi o‘rtasida bevosita pushtun xalqiga nisbatan ishlatilgan. Pushtunlar ushbu mintaqaning eng yirik va qadimiy qabilaviy ittifoqlaridan biri bo‘lib, ular o‘zlarini an’anaviy ravishda pushtun yoki patan deb atashgan, qo‘shni xalqlar esa ularni aynan afg’on so’zining ma’nosi doirasida tanishgan.
Pushtun qabilalari o‘zlarining ijtimoiy tuzilishi, an’anaviy huquq tizimi (Pushtunvali) va jangovar turmush tarzi bilan ajralib turishgan. Ularning tarkibiga durroniylar, g‘ilzoyilar, vazirlar va afridiylar kabi juda ko‘p yirik urug‘ va qabilalar kiradi. Ushbu qabilaviy birlashmalarning siyosiy maydondagi faolligi va mintaqada yetakchi kuchga aylanishi natijasida, ular tomonidan barpo etilgan davlat va boshqariladigan hudud ham bevosita ushbu nom bilan atala boshladi. Shuning uchun ham qadimgi va o‘rta asrlar tarixshunosligida bu nom tilga olinganda, asosan pushtu tilida so‘zlashuvchi aholi nazarda tutilganini yodda tutish muhimdir.
Davlatchilik tarixi va terminning transformatsiyasi
Mintaqada davlatchilik tizimining shakllanishi ushbu atamaning shunchaki bir etnik guruh nomidan yirik siyosiy va geografik tushunchaga aylanishiga zamin yaratdi. 1747-yilda Ahmadshoh Durroniy boshchiligida mustaqil va qudratli Durroniylar saltanati barpo etildi. Bu davlat o‘z davrining eng yirik imperiyalaridan biriga aylanib, hozirgi Afg‘oniston, Pokiston hamda Eron va Hindistonning bir qismini o‘z ichiga olgan edi. Aynan shu davrdan boshlab ushbu hududiy va siyosiy birlik xalqaro miqyosda tan olina boshladi va nomning geografik qamrovi kengaydi.
Yigirmanchi asrga kelib, ayniqsa mamlakat o‘z mustaqilligini to‘liq e’lon qilganidan keyin, ushbu so‘zning huquqiy va ijtimoiy maqomi tubdan o‘zgardi. Konstitutsiyaviy islohotlar va zamonaviy milliy davlat qurilishi jarayonida ushbu nom mamlakat hududida yashaydigan, millati va etnik kelib chiqishidan qat’i nazar, barcha fuqarolarga nisbatan qo‘llanila boshlandi. Shunday qilib, tarixan faqat pushtunlarni anglatgan so‘z, vaqt o‘tishi bilan tojika, o‘zbek, hazora, turkman va boshqa o‘nlab etnik guruhlarni birlashtiruvchi umumiy siyosiy termin xarakterini oldi.
Geografik joylashuv va tabiatning atamaga ta’siri
Ushbu nom ortida turgan mamlakatning o‘ziga xos geografik joylashuvi va murakkab tabiati ham aholining fe’l-atvori va terminning mazmun-mohiyatiga ta’sir ko‘rsatmasdan qolmagan. Hududning salkam to‘rtdan uch qismi tog‘li tizimlardan, xususan, salobatli Hindiqush tog‘laridan iborat. Bunday og‘ir iqlimiy va tabiat sharoitida yashash aholidan doimiy chidamlilik, jismoniy baquvvatlik va hududiy birdamlikni talab etgan. Tog‘li landshaft qabilalarning uzoq vaqt davomida tashqi ta’birlardan himoyalanishiga va o‘z mustaqilligini saqlab qolishiga yordam bergan.
Shu sababli ham, tarix davomida ushbu hududga bostirib kirgan ko‘plab buyuk imperiyalar – Iskandar Zulqarnayndan tortib, mo‘g‘ullar va keyingi davr mustamlakachilarigacha – tog‘lar orasida yashovchi mard aholining qattiq qarshiligiga duch kelishgan. Bu esa qadimgi sanskrit yoki avesto tillaridagi «otliqlar» yoki «himoyachilar» degan ma’no talqinlarining naqadar hayotiy va tog‘li o‘lka tabiati bilan uyg‘un ekanligini yana bir bor isbotlaydi.
0 Comments