O‘zbek tilining boy leksik qatlami asrlar davomida shakllangan bo‘lib, undagi har bir so‘z o‘ziga xos tarixiy ildizlarga va chuqur semantik ma’nolarga egadir. Shunday so‘zlardan biri, bugungi kunda kundalik muloqotimizda biroz kamroq qo‘llanilsa-da, mumtoz adabiyotimiz va xalq og‘zaki ijodida o‘ta muhim o‘rin tutadigan termin bu suqsur terminidir. Ushbu iboraning ma’nosini to‘g‘ri anglash nafaqat til boyligimizni oshiradi, balki ota-bobolarimizning tabiatga, go‘zallikka va atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini tushunishga ham yordam beradi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashganda, ushbu ifoda o‘zbek tilining izohli lug‘atlarida va turkiy tillarning etimologik manbalarida alohida bob sifatida o‘rganiladi. Mazkur tushuncha o‘zining kelib chiqishi va leksik xususiyatlariga ko‘ra ham biologik, ham majoziy ma’nolarni o‘zida mujassam etgan noyob so‘zlar sirasiga kiradi.
Tarixiy manbalar va qadimgi turkiy bitiklarni tahlil qilganimizda, ushbu atama asosan ma’lum bir qush turini ifodalash uchun qo‘llanilganiga guvoh bo‘lamiz. Turkiy xalqlar qadimdan tabiat bilan uzviy bog‘liqlikda yashaganliklari sababli, o‘z atrofidagi hayvonot va qushlar dunyosini juda aniqlik bilan tasniflashgan va ularga xarakterli nomlar berishgan. Vaqt o‘tishi bilan ushbu biologik nom oddiygina qush turini anglatishdan tashqariga chiqib, xalq tilida go‘zallik, nafosat va kelishgan qomatni ifodalovchi o‘xshatish vositasiga aylangan. Bugungi kunda ham ushbu so‘zning turli shevalarda va hududiy dialektlarda ohangdosh shakllari, masalan, suxsur ko‘rinishida uchrashi uning jonli tilda qanchalik mustahkam o‘rin egallaganidan dalolat beradi.
Suqsur so’zining ma’nosi
Biologik nuqtai nazar: Suqsur qanday qush
Biologiya fani va zoologik tasniflarga ko‘ra, suqsur o‘rdaksimonlar oilasiga mansub bo‘lgan, o‘zining oqligi, patlarining uzunligi va ingichkaligi bilan ajralib turadigan yovvoyi qush turidir. Ilmiy adabiyotlarda bu qush ko‘pincha biz tushunadigan yovvoyi o‘rdaklarning eng go‘zal va nafis turlaridan biri sifatida qayd etiladi. Uning asosiy ajralib turadigan xususiyatlaridan biri — tanasining o‘ta mutanosibligi, bo‘yin qismining uzun va ingichkaligi hamda parvoz paytidagi o‘ziga xos nafosatidir. Ushbu qushlar asosan suv havzalari, daryolar, ko‘llar va qamishzorlarda yashaydi hamda ko‘chib yuruvchi qushlar sirasiga kiradi. O‘zbekiston hududidagi tabiiy ko‘llar va suv omborlarida, xususan, qamish ko‘p o‘sadigan hududlarda qadimdan bunday qushlar juda ko‘p uchragan.
Zoologik jihatdan qaraganda, mazkur o‘rdaksimonlar o‘zlarining harakatlaridagi tezlik va chaqqonlik bilan ham boshqa suv qushlaridan ajralib turadi. Ularning patlari suv o‘tkazmaydigan xususiyatga ega bo‘lib, ranglarining jilokorligi va tozaligi bilan kishi diqqatini tortadi. Qushning o‘ziga xos qaddi-qomati va suv yuzasidagi mag‘rur suzishi insonlarda qadimdan estetik zavq uyg‘otgan. Shu sababli ham, ota-bobolarimiz ushbu qushni shunchaki ov obyekti yoki tabiatning bir qismi deb bilmay, balki uning go‘zalligiga alohida e’tibor qaratishgan. Bu qush turi o‘zining biologik tabiati bilan toza va tinch suv havzalarini xush ko‘radi, qamishzorlar orasida in qurib, hayot kechiradi.
Ushbu parrandaning o‘ziga xos anatomik tuzilishi, ya’ni bo‘ynining novchaligi va harakatlarining mayinligi uning xalq tasavvurida alohida ramziy ma’noga ega bo‘lishiga zamin yaratdi. Tabiat go‘zalliklaridan andoza olgan xalqimiz har doim eng go‘zal narsalarni eng nafis qushlar yoki o‘simliklar nomlari bilan atashga odatlangan. Binobarin, mazkur suv qushining biologik tavsifi va uning tashqi ko‘rinishi keyinchalik o‘zbek tilining badiiy tasvir vositalari tizimida chuqur ildiz otishi uchun mustahkam poydevor vazifasini o‘tadi.
Xalq og‘zaki ijodi va mumtoz adabiyotda suqsur obrazi
O‘zbek xalq og‘zaki ijodining eng nodir durdonasi bo‘lmish «Alpomish» dostonida biz ushbu atamaning nihoyatda go‘zal va ta’sirli badiiy talqiniga duch kelamiz. Dostonda qahramonlarning ruhiy holati, ularning orzu-armonlari va muhabbat iztiroblari tabiat manzaralari bilan bog‘liq holda tasvirlangan o‘rinlarda bu so‘z faol qo‘llaniladi. Masalan, asarda uchraydigan «Ko‘kqamish ko‘lidan suqsur uchirdim, suqsurni izlagan lochin boʻlaman» degan misralar nafaqat she’riy san’atning yuksak namunasidir, balki unda chuqur majoziy ma’no ham yashiringan. Bu yerda suqsur yosh, go‘zal va erkin qiz timsolini anglatsa, lochin esa uning ortidan kelayotgan, unga oshiq bo‘lgan mard va jasur yigit ramzidir. Bunday o‘xshatishlar xalq og‘zaki ijodida tabiat va inson hayotining qanchalik uyg‘un bo‘lganini ko‘rsatadi.
Folklor namunalarida, o‘lanlarda, yor-yorlarda va xalq qo‘shiqlarida kelinning yoki unashtirilgan qizning bo‘y-basti, odobi va go‘zalligi ushbu qushga qiyoslanadi. Ayniqsa, Farg‘ona va Toshkent vohasi, shuningdek, boshqa hududiy xalq qo‘shiqlarida «qizimizni so‘rasangiz, suqsur bo‘yli» degan iboralar tez-tez quloqqa chalinadi. Bu ibora kelayotgan kelinning bo‘ylari novcha, qaddi-qomati kelishgan va nozik ekanligini ifodalovchi eng oliy maqtovlardan biri hisoblangan. Qadimda yoshlar to‘ydan oldin bir-birlarini ko‘rish imkoniga ega bo‘lmagan paytlarda, sovchilar yoki kuyovning yaqinlari qizning go‘zalligini aynan mana shunday she’riy o‘xshatishlar orqali ta’riflab berishgan.
Mumtoz adabiyotimiz vakillari ham o‘z g‘azal va dostonlarida ushbu so‘zning semantik imkoniyatlaridan keng foydalanganlar. Ularning asarlarida ushbu atama ko‘pincha ma’shuqaning noz-karashmasi, uning qaddi va sargardon oshiqning holatini tasvirlash uchun xizmat qilgan. Bu esa so‘zning shunchaki jonli tildagi ibora emas, balki yozma adabiyot darajasiga ko‘tarilgan, sayqallangan badiiy tushuncha ekanligidan dalolat beradi.
Suqsurday iborasining majoziy ma’nolari va tilimizdagi qo‘llanilishi
O‘zbek tilining kundalik so‘zlashuv nutqida va badiiy uslubida o‘xshatish qo‘shimchalarini qo‘shish orqali yasalgan suqsurday yoki suqsurdek so‘zlari juda faol ishlatiladi. Ushbu so‘zlar yuqorida aytib o‘tilgan qushning tashqi ko‘rinishidan olingan bo‘lib, mutlaqo ijobiy va estetik ma’nolarni anglatadi. Xalqimiz o‘zining kelishgan, go‘zal va qaddi-qomati o‘ziga yarashgan farzandlarini, yosh qizlarini yoki navqiron yigitlarini maqtaganda aynan shu iborani ishlatgan. Masalan, el orasida «suqsurday qiz», «suqsurdek go‘zal» yoki «suqsurday yigit» degan iboralarni eshitganimizda, ko‘z oldimizda bamisoli ideal darajadagi go‘zallik va nafosat gavdalanadi.
Ushbu ibora faqatgina qizlarga nisbatan emas, balki ba’zan navqiron, sog‘lom va kelishgan yosh yigitlarga, bolalarga nisbatan ham qo‘llanilishi uning ma’no ko‘lami qanchalik kengligini ko‘rsatadi. Bu o‘xshatish zamirida insonning nafaqat tashqi go‘zalligi, balki uning o‘zini tutishi, harakatlaridagi mayinlik va olijanoblik ham ko‘zda tutiladi. Qushning suv yuzasida mag‘rur va sokin suzishi kabi, suqsurday inson ham jamiyatda o‘zining og‘ir-vazminligi, go‘zal xulqi va latofati bilan ajralib turadi deb hisoblangan. Shuning uchun ham bu so‘z o‘zbek xalqining mentalitetiga, uning go‘zallik haqidagi tushunchalariga to‘liq mos keladi.
Bugungi kunda zamonaviy o‘zbek tilida bu so‘z biroz arxaiklashgan, ya’ni eskirgan so‘zlar sirasiga kirib borayotgandek tuyulsa-da, uning o‘rnini bosa oladigan boshqa muqobil ibora topish qiyin. U o‘zida shunday bir ichki joziba va milliy bo‘yoqni saqlab qolganki, uni eshitgan har qanday o‘zbek tili sohibi qalbida milliy g‘urur va o‘tmish go‘zalligiga nisbatan ehtirom uyg‘onadi. Shu bois, tilimizdagi bunday o‘xshatishlarni asrab-avaylash va ularning asl mohiyatini yosh avlodga yetkazish filologiyaning muhim vazifalaridan biridir.
Suqsur va tilimizdagi sinonimik aloqalar
Har qanday tilning rivojlanishi undagi ma’nodosh so‘zlar tizimining qay darajada boyligi bilan o‘lchanadi. O‘zbek tilida ham go‘zallik va nafosatni ifodalovchi ko‘plab sinonimik qatorlar mavjud bo‘lib, suqsur so‘zi ushbu tizimda o‘zining mustaqil va o‘ziga xos o‘rniga ega. O‘zbek tilining izohli lug‘atida ushbu so‘z bilan bir qatorda so‘na, g‘oz, oqqush kabi boshqa suv qushlarining nomlari ham go‘zallik ramzi sifatida keltiriladi. Biroq, ularning har biri o‘ziga xos nozik ma’no bo‘yoqlariga ega bo‘lib, nutqda mutlaqo boshqa-boshqa vaziyatlarni ifodalash uchun xizmat qiladi.
Masalan, so‘na so‘zi ham yovvoyi o‘rdakning bir turi bo‘lib, u ham go‘zallik ramzi sifatida qo‘llanilsa-da, suqsur iborasi ko‘proq qomatning novchaligi, bo‘yinning uzunligi va harakatlarning nozikligiga urg‘u beradi. Sinonimlar o‘rtasidagi bunday farqlar tilimizning tasviriy imkoniyatlari qanchalik cheksiz ekanligini ko‘rsatadi. Mazkur atama tilimizdagi «sarvdek», «xurshidxon», «oyday» kabi boshqa go‘zallik terminlari bilan ham bilvosita ma’nodoshlik aloqasiga kirishadi. Ammo uning farqi shundaki, u tabiat va hayvonot dunyosidan olingan jonli tasvirdir.
Ushbu atamaning sinonimik boyligini tushunish darsliklarda va ilmiy tadqiqotlarda o‘quvchilarga o‘zbek tilining metaforik imkoniyatlarini tushuntirish uchun juda qulay misol bo‘la oladi. So‘zlarning bunday nozik ma’no qirralarini bilish nutqimizni yanada ta’sirchan, tushunarli va jozibador qilishga yordam beradi.
Zamonaviy dunyoda ushbu qadimgi so‘zning qadri va uning unutilishi
Globallashuv va texnologiyalar asrida ko‘plab qadimiy so‘zlar kabi, ushbu chiroyli parranda nomi va uning majoziy ma’nolari ham kundalik muloqotimizdan asta-sekin chiqib bormoqda. Bugungi kun yoshlari ko‘pincha bu so‘zning ma’nosini tushunishda qiynaladilar yoki uni umuman eshitmaganliklarini ta’kidlaydilar. Bu holat tildagi tabiiy jarayon bo‘lib tuyulsa-da, aslida milliy madaniyatimizning bir bo‘lagi unutilayotganidan dalolat beradi. Biz o‘z nutqimizda g‘arb tillaridan kirib kelgan «elegant», «gratsioz» yoki shunchaki «chiroyli» kabi so‘zlarni ko‘p ishlatganimiz sari, o‘zimizning suqsurday noyob va chuqur ma’noli so‘zlarimiz chetda qolib ketmoqda.
Vaholanki, ushbu ibora o‘zida faqatgina tashqi ko‘rinishni emas, balki butun boshli milliy estetika falsafasini tashiydi. Uni qayta tiklash va hayotimizga qaytarish uchun maktab darsliklarida, badiiy filmlarda va adabiy kechalarda ushbu so‘zning mazmun-mohiyatini kengroq yoritish lozim. Agar biz xalq dostonlarini o‘qiganda ushbu tushunchalarga to‘g‘ri sharh bermasak, kelajak avlod Alpomish yoki Barchinoyning go‘zalligi qanday bo‘lganini tasavvur qila olmaydi. Shuning uchun ham tilshunoslar va pedagoglar ushbu masalaga jiddiy e’tibor qaratishlari zarur deb hisoblaymiz.
0 Comments