O’zbek tili o’zining boy lug’at tarkibi, tasviriy vositalarga boyligi va har bir so’zning o’ziga xos hissiy bo’yog’i bilan ajralib turadi. Tilimizda kundalik muomalada qo’llanadigan, ba’zan esa adabiy asarlar sahifalarida uchraydigan shunday so’zlar borki, ular nafaqat predmet yoki harakatni, balki nutq egasining ichki kechinmalarini, munosabatini va kayfiyatini ham ifoda etadi. Shunday so’zlardan biri «savil» leksemasi bo’lib, u ko’pincha salbiy hissiy bo’yoqqa ega bo’lgan, kinoya, koyinish yoki achinish ohangini o’zida mujassam etgan ibora va so’zlar qatoriga kiradi. Ushbu so’zning mohiyatini tushunish uchun avvalo uning leksik ma’nosi va nutqdagi vazifasiga nazar tashlash lozim.

Savil so’zining ma’nosi

Savil leksemasining lug’aviy mohiyati

Savil so’zi o’zbek tilida mustaqil ma’noli so’z sifatida kamdan-kam holatlarda alohida qo’llanadi. U ko’proq «savil qol», «savil qolgur» kabi barqaror birikmalar tarkibida uchraydi. Lug’aviy nuqtai nazardan qaraganda, bu leksema «egasiz», «yovsiz», «qarovsiz qolgan», «nomus-u uyatsiz» kabi ma’nolarga yaqin turadi. Biroq, tilshunoslikda ushbu so’zning eng asosiy vazifasi – uning emotsional-ekspressiv xususiyatidir. Bu so’z ishlatilganda, nutq egasi o’zi gapirayotgan narsa yoki hodisaga nisbatan nafrat, g’azab, yoki ba’zan achinish aralash norozilikni ifoda etadi. Masalan, inson o’zi qiynalib ishlatayotgan buyumga yoki o’ziga pand bergan vaziyatga nisbatan ushbu so’zni qo’llashi mumkin.

Ushbu ifoda odatda «sabil» so’zi bilan sinonimik munosabatda bo’lib, ko’p hollarda bir-birining o’rnida ishlatiladi. Sabil – bu arabcha o’zlashma bo’lib, aslida «yo’l» ma’nosini anglatgan bo’lsa-da, o’zbek tilida «egasiz», «birovning qo’liga o’tgan», «yo’qolib ketgan» yoki «noma’lum tomonga ketgan» kabi ma’nolarda qaror topgan. Savil esa mazkur ma’no qatlamini yanada kuchaytirib, salbiy hissiy bo’yoqni quyuqlashtiradi. Tilimizdagi «savil qolgur» iborasi esa kimgadir yoki nimadir narsaga nisbatan qarg’ish, koyinish yoki jahl aralash norozilik bildirish uchun xizmat qiladi.

Nutqiy jarayonda foydalanilishi va stilistik bo’yoq

Tilshunoslik nuqtai nazaridan, savil so’zi so’zlashuv uslubiga xos bo’lib, adabiy tilning kitobiy janrlarida juda ehtiyotkorlik bilan qo’llaniladi. U asosan badiiy adabiyotda qahramonlarning nutqini jonli, ta’sirli va tabiiyroq ko’rsatish uchun ishlatiladi. Yozuvchi qahramonning xarakterini ochib berishda, uning g’azabini yoki o’ziga xos so’zlashuv odatini ko’rsatish maqsadida ushbu leksemadan unumli foydalanadi. O’zbek mumtoz va zamonaviy nasrida, xususan, dramatik vaziyatlarda, ushbu iboraning qo’llanilishi personajning ruhiy holatini yaqqol namoyon etadi.

Bu so’zning mazmunan kengayishi yoki torayishi kontekstga bog’liq. Ayrim hollarda u faqatgina jismoniy narsalarga (masalan, «savil qolgan pul» yoki «savil qolgan uy») nisbatan ishlatilsa, ba’zan u mavhum tushunchalarga, masalan, «savil qolgan qismat» yoki «savil qolgan xotira» shaklida ham qo’llanishi mumkin. Har qanday holatda ham, bu so’z gap tarkibida o’ziga xos kuchli intonatsion markaz vazifasini bajaradi. U gapning umumiy hissiy keskinligini oshiradi va tinglovchiga yoki o’quvchiga muallifning yo nutq egasining o’sha narsaga bo’lgan subyektiv munosabatini aniq yetkazib beradi.

Dialektal xususiyatlar va hududiy farqlar

Savil leksemasi o’zbek tilining turli shevalarida turlicha talaffuz qilinishi yoki qo’llanilishi mumkin. O’zbek tili lahjalari – qarluq, qipchoq va o’g’uz guruhlari – o’zining fonetik va leksik xususiyatlariga ega. Ba’zi shevalarda «sabil» shakli ko’proq uchrasa, boshqalarida «savil» shakli faolroq qo’llaniladi. Tilning ichki taraqqiyotida tovush almashinuvlari – xususan, «b» va «v» fonemalarining bir-biriga yaqinligi yoki almashinuvi turkiy tillar tarixida kuzatiladigan hodisalardan biridir. Shu sababli, savil va sabil shakllari bir-biri bilan tarixiy va genetik bog’liqlikka ega bo’lgan variantlar hisoblanadi.

Hududiy jihatdan olib qaralganda, ushbu so’zning iste’moli markaziy va janubiy viloyatlar shevalarida yanada sezilarliroq namoyon bo’ladi. U og’zaki nutqning jonli xalqona qatlami hisoblanib, ko’pincha yoshi katta avlod vakillari tomonidan kundalik suhbatlarda ko’proq tilga olinadi. Yoshlar nutqida esa bu so’zning o’rnini tobora zamonaviyroq yoki boshqa uslubiy bo’yoqqa ega bo’lgan leksemalar egallab borayotgan bo’lsa-da, badiiy adabiyot va xalq og’zaki ijodi tufayli u o’zining o’rnini yo’qotgani yo’q. Ushbu leksema o’zbek tilining boyligini namoyish etuvchi qatlamlardan biri sifatida tilshunoslar tomonidan o’rganishga loyiq mavzu bo’lib qolmoqda.

Adabiy til va iboralarning shakllanishi

O’zbek tilshunosligida iboralarni o’rganish, ularning kelib chiqishi va semantik rivojlanishini tahlil qilish juda muhimdir. «Savil qol» iborasi – bu frazeologik birlik bo’lib, uning tarkibidagi komponentlar alohida-alohida ma’noga ega bo’lsa-da, birgalikda yagona, yaxlit bir tushunchani ifodalaydi. Bunday iboralar tilning obrazlilik xususiyatini oshiradi. Savil so’zining kuchi shundaki, u qisqa va lo’nda bo’lishiga qaramay, butun boshli bir hissiyotni yoki vaziyatga bo’lgan munosabatni ifodalashga qodir.

Adabiy tilda bunday so’zlar «ekspressiv leksika» qatoriga kiritiladi. Ular neytral uslubdagi so’zlardan farqli o’laroq, tasviriy vazifani bajaradi. Yozuvchilar yoki notiqlar nutqida ushbu so’zning ishlatilishi tinglovchiga ta’sir qilish quroli hisoblanadi. Agar inson «men bu narsadan xafaman» deb aytsa, bu neytral ma’lumot bo’ladi. Biroq, «savil qolgur shu narsa yana pand berdi» deyilganda, bu yerda nafaqat xafalik, balki o’sha narsaga nisbatan kinoya va achinish hissiyoti ham bor. Shuning uchun ham badiiy matnlarda «savil» leksemasi o’ziga xos o’rin tutadi va tilimizning ifodali imkoniyatlarini kengaytiradi.

MÜƏLLİF Jasur Jasur