O’zbek tili lug’at boyligi va uning shakllanish jarayonlari juda murakkab hamda ko’p qirrali hodisadir. Tilimizdagi ko’plab atamalar nafaqat sof turkiy negizga ega, balki asrlar davomida boshqa tillar, xususan, arab tili bilan o’zaro ta’sir natijasida yangicha qiyofa kasb etgan. Shu o’rinda alohida e’tibor qaratish kerak bo’lgan birliklardan biri bu «al» unsuridir. Ko’pchilik uchun bu shunchaki ikki harfdan iborat bo’lib ko’ringan bo’lsa-da, aslida u arab tilshunosligida o’ta muhim grammatik vazifani bajaruvchi aniqlik artikli hisoblanadi. Tilshunoslik fanida ushbu artikl so’zning ma’nosini cheklash, uni umumiy tushunchadan konkret bir shaxs yoki narsaga xoslash maqsadida qo’llanadi. O’zbek tiliga kirib kelgan ko’plab o’zlashmalarda bu qism birlashib ketgan va ajralmas bir butunlikka aylangan.
Arab tilidagi ushbu elementning o’zbek tilidagi ta’siri haqida gap ketganda, uning so’z yasashdagi faolligini alohida ta’kidlash zarur. Ko’plab fanlar, falsafiy tushunchalar va kundalik hayotda ishlatiladigan atamalar tarkibida aynan shu shakl mavjud. Masalan, ilm-fan sohasida qo’llaniladigan «algebra» so’zi ham asliyatda «al-jabr» tarzida kelib, qismlarni qayta birlashtirish yoki to’ldirish ma’nosini anglatadi. Bunday misollar o’zbek tilining boyib borishida xorijiy tillarning, xususan, klassik arab tilining o’rnini ko’rsatib beradi. «Al» artikli tilimizga shunchaki grammatik qoida sifatida emas, balki so’zning semantik qismining bir bo’lagi sifatida o’rnashib qolgan.
Al so’zining ma’nosi
Arab Tilidagi Grammatik Xususiyatlar va Ularning O’zlashuvi
Arab tilida bu artiklning qo’llanilish qoidalari juda qat’iy tartibga solingan. U so’zning aniqlik darajasini belgilash uchun ishlatiladi. Agar so’zga ushbu artikl qo’shilsa, u «ma’rifatli» ya’ni aniq holatga o’tadi. O’zbek tilshunosligida bu hodisani o’rganish juda qiziqarli, chunki bizda artikllar tizimi mavjud emas. Shuning uchun ham, o’zlashgan so’zlar tarkibidagi bu qism ko’pincha «yuqolib» ketadi yoki so’zning ajralmas qismiga aylanadi. Masalan, «Alvido» so’zini oladigan bo’lsak, u aslida «Al-vido» (vido’lashish, xayrlashish) ko’rinishida bo’lib, o’zbek tilida yaxlit holda qabul qilingan.
Bu artiklning yana bir qiziqarli jihati uning shamsiya va qamariya harflari bilan bog’liq xususiyatidir. Arab tilida agar so’z quyosh (shamsiya) harflari bilan boshlansa, artikldagi «l» harfi o’qilmaydi va keyingi tovushga qo’shilib ketadi. Masalan, «as-salom» iborasida aslida «al» bo’lishiga qaramay, «s» tovushi tufayli u «as» tarzida talaffuz etiladi. Bu o’zgarishlar o’zbek tilida yozilish va aytilishda saqlanib qolgan. Shu bois, til o’rganuvchilar uchun ushbu qoida nafaqat tarixiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Tilimizdagi bunday o’zlashmalarni tushunish, so’zlarning asl ma’nosini va kelib chiqishini anglashda ko’mak beradi.
Madaniy Kontekst va «Al» Ishtirokidagi So’zlar
O’zbek tilida «al» qatnashgan so’zlar odatda yuqori uslubga, ilmiy yoki diniy matnlarga xos bo’ladi. Ular tilimizga o’ziga xos tantanavorlik va chuqur ma’no bag’ishlaydi. Masalan, «albatta» so’zi, arabcha «al-batta» (shubhasiz, aniq) shaklidan kelib chiqqan bo’lib, hozirgi kunda har qanday suhbatda eng ko’p ishlatiladigan tasdiq vositalaridan biridir. Shuningdek, «alhamdullilah» kabi iboralar ham xalqimizning kundalik madaniy turmushining bir qismiga aylangan. Bu so’zlarning barqarorligi ularning o’zbek tilidagi lug’at fondida qanchalik chuqur o’rnashganidan dalolat beradi.
Tilshunoslar ushbu holatni «leksiklashuv» deb atashadi, ya’ni aniqlik artikli bo’lgan birikma endilikda yangi ma’noli so’zga aylangan. Bu jarayon tilning rivojlanishidagi tabiiy holat bo’lib, o’zbek tili uchun xos bo’lgan ochiqlik va boshqa madaniyatlardan olgan bilimlarini o’zlashtirish qobiliyatini namoyon etadi. Bundan tashqari, tarixiy asarlarimizda, ayniqsa, mumtoz adabiyotimizda bu so’zlarning o’rni beqiyos. Navoiy yoki Bobur asarlarida uchraydigan bu turdagi so’zlar tilimizning tarixiy qatlamlarini o’rganishda muhim manba bo’lib xizmat qiladi.
Zamonaviy Tilshunoslikda Artikllar va Ularning O’zbek Tilidagi Ko’rinishi
Bugungi kunda o’zbek tili o’zining mustaqil rivojlanish yo’lidan bormoqda, ammo o’tmishdan qolgan bu merosni asrab-avaylash ham muhim vazifalardan biridir. Artikllar tili bo’lmagan o’zbek tili uchun «al» shaklidagi o’zlashmalar qiziqarli bir istisno sifatida qaraladi. Bu so’zlar tilimizning morfologik qurilishiga putur yetkazmagan holda, balki uni boyitgan. Hozirgi kunda bu birlik yangi atamalar yasalishida juda kam qo’llaniladi, ammo eski, o’rnashib qolgan so’zlarda o’z o’rnini saqlab qolgan.
0 Comments