O‘zbek tili o‘zining boy va rang-barang leksik qatlami bilan ajralib turadi. Tilimizdagi har bir so‘z o‘z tarixi, kelib chiqishi va o‘ziga xos qo‘llanish doirasiga ega. Shunday so‘zlardan biri «battol» hisoblanadi. Bu atama kundalik hayotda, badiiy adabiyotda va hatto klassik asarlarda ham ko‘p bora uchraydi. Biroq uning tub ma’nosi, qaysi kontekstlarda ishlatilishi va nima uchun aynan shu tarzda talqin qilinishi haqida barcha ham to‘liq tasavvurga ega emas. Ushbu maqolada biz mazkur iboraning lug‘aviy tushunchalaridan tortib, uning zamonaviy tildagi o‘rnigacha bo‘lgan barcha qirralarni atroflicha yoritib beramiz.
Battol so’zining ma’nosi
Battol so‘zining etimologiyasi va lug‘aviy ma’nosi
Etimologik nuqtai nazardan qaraganda, battol so‘zi arab tilidan o‘zlashgan bo‘lib, aslida «bekorchilik qiluvchi», «ishsiz» yoki «yomon» kabi ma’nolarni ifodalovchi o‘zakdan kelib chiqqan. Vaqt o‘tishi bilan bu so‘z o‘zining birlamchi ma’nosidan uzoqlashib, o‘zbek tilida yanada og‘irroq va ta’sirliroq ma’no kasb etgan. Bugungi kunda bu atama shunchaki ishbilarmonlikdan yiroq kishini emas, balki xulq-atvori yoki tabiati bilan atrofdagilarga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi, shaxsiyati shakllanishida muammolar bo‘lgan kishini anglatadi.
Lug‘atlarda battol so‘zi odatda yovuz, berahm yoki vahshiy kabi sifatlar bilan izohlanadi. U o‘zining qat’iy va keskin ohangi bilan ajralib turadi. Bu so‘zni eshitganda odamning ko‘z o‘ngida odob-axloq qoidalariga bo‘ysunmaydigan, qalbida mehr-shafqat hissi so‘nib borayotgan, atrofidagilarga zarar yetkazishdan toymaydigan inson gavdalanadi. U nafaqat jismoniy, balki ma’naviy jihatdan ham jamiyatga xavf solishi mumkin bo‘lgan agressiv xatti-harakatlarning ifodachisi sifatida namoyon bo‘ladi.
Battol tushunchasining psixologik va ijtimoiy qirralari
Ijtimoiy nuqtai nazardan, battol deb ataluvchi shaxslar o‘z xatti-harakatlarida mutlaqo o‘zboshimchalik bilan ish tutadilar. Bunday odamlar uchun boshqalarning fikri, jamiyatdagi tartib-qoidalar yoki umuminsoniy qadriyatlar deyarli hech qanday ahamiyatga ega emas. Ular ko‘pincha o‘zlarining nohaq ekanliklarini tan olmaydilar va har qanday sharoitda o‘zinikini to‘g‘ri deb turib olishga moyil bo‘ladilar. Bunday xislat ko‘pincha johillik bilan bog‘liq bo‘lib, insonning ilm-ma’rifatdan yiroq bo‘lishi uning tabiatidagi yovuzlikni yanada kuchaytiradi.
Bundan tashqari, ushbu atama o‘taketgan o‘jarlik va qaysarlikni ham ifodalash uchun ishlatiladi. Ba’zi hollarda u hatto o‘ziga xos qat’iyatning salbiy ko‘rinishi sifatida talqin qilinishi mumkin. Masalan, agar biror kishi to‘g‘ri yo‘l-yo‘riqlarga mutlaqo quloq solmay, o‘zining noto‘g‘ri qarorlari atrofida «to‘ng‘ib» qolsa, xalq orasida bunday odamga nisbatan aynan mana shu atamani qo‘llashadi. Bu nafaqat shaxsiy xarakterga, balki ijtimoiy munosabatlarga ham salbiy soya soladi.
Adabiyot va klassik asarlarda battol obrazi
O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotida battol obrazi yovuzlikning timsoli sifatida tez-tez uchraydi. Xususan, Abdulla Qodiriyning «O‘tgan kunlar» romanidagi ayrim salbiy qahramonlarning harakatlarini tahlil qilganda, ularning tubanliklari aynan shu so‘z bilan tavsiflanishi tasodif emas. Yozuvchilar bu so‘z orqali kitobxonning qahramonga bo‘lgan nafratini uyg‘otishni, uning qanchalar yaramas va razil ekanligini ta’kidlashni maqsad qiladilar. Bu o‘rinda atama personajning ichki dunyosini ochib berishda muhim badiiy vosita vazifasini o‘taydi.
Adabiy matnlarda bu so‘z nafaqat insonlarga, balki voqea-hodisalarga nisbatan ham qo‘llanilishi mumkin. Masalan, juda shiddatli, tinimsiz va vayronkor yomg‘irni tasvirlash uchun «battol yog‘in» birikmasi ishlatiladi. Bu yerda so‘z o‘zining asosiy ma’nosidan ko‘chma ma’noga o‘tib, tabiat hodisasining ham qanchalik shafqatsiz va xosiyatsiz bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bunday foydalanish tilning tasviriy imkoniyatlari naqadar keng ekanligidan dalolat beradi.
0 Comments