Tilimizdagi ko’plab so’zlar kabi muayyan tushunchalarni ifodalashda o’ziga xos tarixiy va falsafiy asosga ega bo’lgan iboralar mavjud bo’lib, ular insonning ma’naviy dunyosini, uning jamiyatdagi o’rni va ichki kechinmalarini tasvirlashga xizmat qiladi. Ana shunday chuqur ma’noli va ko’p qirrali so’zlardan biri gumroh iborasidir. Ushbu tushuncha asrlar davomida o’zbek tili va adabiyotida, shuningdek, Sharq falsafasida insonning to’g’ri yo’ldan og’ishi, adashishi yoki hayotiy haqiqatlarni anglab yetmasligini ifodalash uchun qo’llanib kelingan. Uning tub mohiyatini tushunish uchun avvalo so’zning lug’aviy ildizlariga va uning tarkibiy qismlariga e’tibor qaratish lozim bo’ladi. Gumroh so’zi aslida fors-tojik tilidan o’zlashgan bo’lib, ikki qismdan, ya’ni yo’qotish, adashish ma’nosini anglatuvchi qism hamda yo’l ma’nosini ifodalovchi unsurlardan tashkil topgan. Demak, so’zning to’g’ridan-to’g’ri tarjimasi aynan yo’ldan adashgan yoki o’zining to’g’ri yo’nalishini yo’qotgan kishi degan ma’noni anglatadi.
Tarixiy jarayonlar va til taraqqiyoti davomida ushbu kalom faqatgina jismoniy ma’nodagi yo’lni yo’qotish doirasidan chiqib, inson hayotining barcha jabhalariga ko’chgan. Bugungi kunda ushbu atama ma’naviy adashish, axloqiy me’yorlardan og’ish, hayotiy maqsadlarning chalkashib ketishi va to’g’ri bilan noto’g’rini ajrata olmaslik holatlarini tavsiflash uchun xizmat qilmoqda. Jamiyatda biron bir insonning nojo’ya qadam bosishi, o’z mafkurasi yoki e’tiqodida adashishi tahlil qilinganda, ko’pincha aynan mana shu ibora yordamga keladi. U insonning vaqtinchalik yoki doimiy ravishda to’g’ri yo’ldan chetga chiqqanligini ko’rsatuvchi ma’naviy ko’zgudir.
Mazkur tushunchaning keng qamrovliligi shundaki, u o’z ichiga ham shaxsiy, ham ijtimoiy adashishlarni qamrab oladi. Biron-bir kishini bu holatda ta’riflaganimizda, uning ongli ravishda yoki bilmasdan xatoga yo’l qo’yganini, hayotning asl mohiyatini anglashda chalkashlikka duch kelganini nazarda tutamiz. Shu sababli, ushbu ibora o’zbek tili lug’at boyligida shunchaki salbiy sifatlash emas, balki chuqur falsafiy va tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan, insonni hushyorlikka chorlovchi tushuncha sifatida qadrlanadi.
Gumroh so’zining ma’nosi
Sharq falsafasi va tasavvufda gumrohlik tushunchasi
Sharq mutafakkirlari va tasavvuf allomalari inson qalbini hamda uning ma’naviy kamolotini o’rganishga alohida e’tibor qaratganlar. Ushbu falsafiy tizimlarda gumroh so’zining ma’nosi yanada teranroq va murakkabroq ko’rinish kasb etadi. Tasavvuf ilmida inson hayoti ma’lum bir ruhiy sayr, ya’ni Yaratganga va komillikka intilish yo’li sifatida talqin qilinadi. Bu yo’nalishda har bir solih bende to’g’ri va pokiza yo’lni tutishi lozim bo’ladi. Agar inson o’z nafsi ortidan ergashsa, dunyo lazzatlariga haddan tashqari berilsa yoki ma’naviy qadriyatlarni unutsa, u ruhoniy jihatdan o’z yo’lini yo’qotgan hisoblanadi. Allomalar bunday kishilarni g’aflatda qolganlar deb ham ataganlar, chunki ular yashashning asl maqsadidan ko’z yumib, o’tkinchi hoy-u havaslar girdobiga botadilar.
Tasavvuf adabiyotida nafs ko’pincha insonni to’g’ri yo’ldan uruvchi eng katta dushman sifatida tasvirlanadi. Nafsiga asir bo’lgan kishi o’z-o’zidan ma’naviy tanazzulga yuz tutadi va haqiqat nuridan uzoqlashadi. Tasavvufiy qarashlarga ko’ra, bunday holatga tushgan inson nafaqat o’ziga, balki atrofidagilarga ham zarar keltirishi mumkin. Negaki, uning qalbi g’ubor bilan qoplanib, ezgulik va yovuzlik o’rtasidagi chegarani ko’rish qobiliyatini yo’qotadi. Sharq faylasuflari ushbu holatni shunchaki gunohkorlik emas, balki qalbning xastaligi, ruhning ko’rligi sifatida baholaganlar. Shuning uchun ham ularning asarlarida adashgan qalbni uyg’otish, uni g’aflat uyqusidan qutqarish g’oyalari markaziy o’rinni egallaydi.
Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy, Farididdin Attor kabi buyuk so’z san’atkorlari o’z ijodlarida ushbu holatni yuksak mahorat bilan tasvirlab berganlar. Ularning fikricha, inson dunyoga kelib, o’zligini va Yaratganni tanimas ekan, u baribir ma’naviy sarsonlikda yashaydi. Haqiqiy bilim va ishqdan mahrum bo’lgan har qanday qalb baribir zulmatda qoladi. Sharq donishmandlari insonni bunday ma’naviy inqirozdan qutqarishning yagona yo’li ilm, ma’rifat va komillikka intilish ekanligini bot-bot ta’kidlaganlar. Ularning o’gitlari bugungi kunda ham insonlarni o’z hayot yo’llarini qayta ko’rib chiqishga va to’g’ri yo’nalishni tanlashga chorlab kelmoqda.
Badiiy adabiyotda adashgan shaxs timsoli
O’zbek klassik va zamonaviy adabiyotida to’g’ri yo’ldan adashgan, hayot girdobida chalkashib qolgan qahramonlar timsoli o’ziga xos o’rin tutadi. Adiblarimiz inson tabiatining murakkabligini, uning yaxshilik va yomonlik, nur va zulmat o’rtasidagi kurashini ko’rsatib berish uchun ushbu tushunchadan unumli foydalanganlar. Badiiy asarlarda bunday qahramonlar odatda biryoqlama salbiy obraz sifatida emas, balki ichki ziddiyatlari, iztiroblari va xatolari bilan birga tirik shaxs sifatide tasvirlanadi. Bu esa kitobxonga shunchaki tayyor xulosa berish emas, balki qahramonning qismati orqali o’z hayotini, bosib o’tayotgan yo’lini tahlil qilish imkonini beradi.
Klassik she’riyatimizda mazkur kalom oshiqning yor hijronidagi sarson-sargardonligi yoki insonning dunyo fitnalariga aldanib qolishini ifodalashda keng qo’llanilgan. G’azallarda dunyo o’tkinchi bir sarobga, unga chindan ko’ngil qo’yganlar esa adashgan yo’lovchilarga o’xshatiladi. Shoirlar insonga berilgan umr ulug’ bir ne’mat ekanligini, uni bexuda ishlarga sarflash orqali odam o’ziga faqat ziyon keltirishini badiiy bo’yoqlarda chizib berganlar. Bu esa asarlar so’zining estetik qiymatini oshirish bilan birga, uning ijtimoiy-tarbiyaviy funksiyasini ham kuchaytirgan.
Xullas, yozuvchi va shoirlarimiz ushbu mavzuni yoritish orqali jamiyatni sergaklikka chorlaydilar. Adashgan insonning fojiasi faqat uning o’ziga tegishli bo’lib qolmay, balki butun jamiyat hayotiga, uning ma’naviy iqlimiga ta’sir ko’rsatishini asarlar mag’ziga joylaydilar. Adabiyot bunday obrazlar orqali insonga o’zining zaif jihatlarini ko’rsatadi va ularni yengib o’tish, yana to’g’ri va nurli yo’lga qaytish yo’llarini izlashga yordam beradi.
Psixologik jihatdan ichki inqiroz va adashish sabablari
Zamonaviy psixologiya nuqtai nazaridan qaralganda, insonning hayotda o’z yo’lini yo’qotishi, ma’naviy va ijtimoiy chalkashliklarga duch kelishi chuqur ruhiy inqirozlar bilan bog’liqdir. Inson qachon o’zini hayotda maqsadsiz, yo’nalishsiz his qiladi va qachon noto’g’ri qarorlar qabul qila boshlaydi, degan savol ko’plab mutaxassislarni qiziqtirib keladi. Buning asosiy sabablaridan biri shaxsning o’zlikni anglash inqirozi bo’lib, bunda odam o’zining qadriyatlari, maqsadlari va jamiyatdagi o’rnini belgilashda qiynaladi. Bunday holatda inson o’z ichki ovozini yo’qotadi va tashqi ta’sirlarga, yot g’oyalarga juda tez beriluvchan bo’lib qoladi.
Yana bir muhim omil esa emotsional yolg’izlik va atrofdagilar tomonidan tushunilmaslik hissiyotidir. Inson o’zini jamiyatdan yoki yaqinlaridan uzilib qolgandek his qilganda, unda o’ziga bo’lgan ishonch kamayadi va u o’z hayotini boshqarish tizimini qo’ldan boy beradi. Bu esa o’z navbatida, uning nojo’ya va xatarli yo’llarga kirib ketishiga sharoit yaratadi. Psixologlar bunday vaziyatni insonning himoya mexanizmlari ishdan chiqishi deb ham ataydilar. Odam o’zidagi bo’shliqni to’ldirish uchun noto’g’ri qarorlar qabul qiladi, o’ziga zarar yetkazuvchi odatlar yoki guruhlar ta’siriga tushadi.
Shu sababli, insondagi bu kabi adashish holatlarini faqatgina axloqiy me’yorlar bilan baholash yetarli emas. Buning ortida yotgan ruhiy jarohatlar, stress, depressiya va hayotiy qiyinchiliklarni ham inobatga olish zarur. Shaxsning ichki dunyosini tiklash, unga yana o’z kuchiga ishonish tuyg’usini qaytarish orqali uni bunday ma’naviy botqoqdan olib chiqish mumkin bo’ladi. Psixologik yordam va to’g’ri yo’nalish ko’rsatish insonni qaytadan o’z hayotining haqiqiy egasiga aylantirishga xizmat qiladi.
Ijtimoiy muhit va yot g’oyalar ta’siri
Inson har doim o’zi yashab turgan ijtimoiy muhitning mahsulidir. Uning dunyoqarashi, fikrlash tarzi va qabul qiladigan qarorlari bevosita atrofidagi odamlar, ommaviy axborot vositalari hamda ijtimoiy institutlar ta’sirida shakllanadi. Global axborot almashinuvi shiddatli tus olgan hozirgi davrda esa insonlarning, ayniqsa, yoshlarning ma’naviy va mafkuraviy jihatdan adashib qolish xavfi har qachongidan ham yuqoriroqdir. Turli xil yot g’oyalar, buzg’unchi oqimlar va virtual olamdagi manipulyatsiyalar insonlarni to’g’ri hayot yo’lidan chalg’itishga qaratilgan eng xavfli qurollarga aylanib bormoqda.
Axborot xurujlari shunday tuziladiki, ular insonning nozik nuqtalarini, hayotiy qiyinchiliklarini yoki bilim saviyasining yetarli emasligini nishonga oladi. Badiiy tilda aytganda, gumroh so’zining ma’nosi bugungi kunda aynan mana shu axborot girdobida o’z fikrining mustaqilligini yo’qotgan kishilarga nisbatan ham juda to’g’ri keladi. Odamlar o’zlari sezmagan holda soxta g’oyalarni haqiqat deb qabul qiladilar, milliy va umuminsoniy qadriyatlardan uzoqlashadilar. Bu esa oilalar parokandaligiga, jamiyatdagi barqarorlikning buzilishiga va shaxsning butkul ma’naviy inqiroziga olib kelishi mumkin.
Jamiyatda bunday salbiy jarayonlarning oldini olish uchun faqatgina taqiqlash choralari kifoya qilmaydi. Eng muhimi, insonlarda, xususan, o’sib kelayotgan yosh avlodda mafkuraviy immunitetni shakllantirish lozim. Ularga axborotni saralashni, oq bilan qorani ajratishni, har qanday da’vat ortida qanday maqsadlar yotganini tahlil qilishni o’rgatish zarur. Sog’lom va mustahkam oilaviy muhit, sifatli ta’lim hamda milliy qadriyatlarga sodiqlik insonni har qanday yot ta’sirlardan va ma’naviy sarsonliklardan asrovchi eng kuchli qalqondir.
Ma’naviy hushyorlik va to’g’ri yo’lga qaytish
Inson tabiati xato va kamchiliklardan xoli emas. Har bir shaxs hayoti davomida adashishi, noto’g’ri qarorlar qabul qilishi yoki ma’lum muddat g’aflatda qolishi mumkin. Biroq, eng asosiysi, inson o’z xatosini vaqtida anglab yetishi va uni tuzatishga intilishidir. Ma’naviy hushyorlik aynan mana shu jarayonda insonning eng yaqin ko’makchisiga aylanadi. O’z-o’zini tahlil qilish, vijdon amriga quloq solish va qilingan ishlarning oqibatlarini o’ylash insonni yomon yo’ldan qaytaruvchi kuchlardir.
Tarix va hayotiy tajriba shuni ko’rsatadiki, hatto eng chuqur adashgan va hayot yo’lini butunlay yo’qotgan insonlar ham agar ularda kuchli xohish va iroda bo’lsa, to’g’ri hayotga qaytishga muvaffaq bo’lganlar. Buning uchun inson avvalo o’z ustida ishlashi, bilimini oshirishi va qalbini ezgu niyatlar bilan to’ldirishi kerak. Jamiyat ham o’z navbatida, bunday kishilarni yakkalab qo’ymasdan, ularga qo’l uzatishi, to’g’ri yo’lni topib olishlariga ko’maklashishi lozim. Chunki insonni kechirish va unga imkoniyat berish olijanoblikning eng yuksak namunasidir.
0 Comments