O‘rta Osiyo tarixi va madaniy taraqqiyotini o‘rganish jarayonida uchraydigan eng munozarali hamda ko‘p qirrali atamalardan biri bu «sart» so‘zidir. Asrlar davomida ushbu ifoda turlicha talqin qilingan, geografik va ijtimoiy muhitga qarab o‘z ma’nosini o‘zgartirib borgan. Tarixiy manbalarda mazkur atama ba’zan etnik guruh, ba’zan esa muayyan hudud aholisining ijtimoiy-kasbiy tavsifi sifatida tilga olinadi. Ushbu maqolada biz mazkur tarixiy terminning kelib chiqishi, uning turli davrlardagi ahamiyati hamda xalqimiz o‘tmishidagi o‘rni xususida batafsil to‘xtalib o‘tamiz.
Sart so’zining ma’nosi
Sart tushunchasining kelib chiqishi va etimologik talqinlar
Tarixshunoslikda «sart» so‘zining kelib chiqishi borasida yagona to‘xtamga kelinmagan va bu masala uzoq yillar davomida ko‘plab sharqshunoslar hamda tarixchilar tomonidan bahs qilingan. Ko‘pgina tadqiqotchilar ushbu atamani qadimgi sanskrit tilidagi «sarthavaha» so‘zi bilan bog‘laydilar, bu «savdogar» yoki «karvonboshi» degan ma’nolarni anglatadi. Qadimgi ipak yo‘li savdo markazlari bo‘lgan Xorazm va Farg‘ona vodiysida faoliyat yuritgan tadbirkorlar uchun bu nom o‘ziga xos ijtimoiy maqom vazifasini o‘tagan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Shuningdek, xitoy manbalarida so‘g‘diylar rahbarini ifodalovchi «sabao» atamasi ham ushbu terminning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin degan nazariyalar mavjud.
Ma’lum bir davrlarda bu ibora ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi qabilalar tomonidan o‘troq aholini, xususan, shahar va qishloqlarda istiqomat qiluvchi, dehqonchilik va savdo-sotiq bilan shug‘ullanuvchi kishilarni atash uchun ishlatilgan. O‘tmishda ko‘chmanchi turmush tarziga ega bo‘lgan xalqlar uchun o‘troq turmush tarzi o‘ziga xos farqli madaniy qatlamni ifoda etgan. Natijada, «sart» atamasi nafaqat kasb-kor, balki hayot tarzi va ijtimoiy qatlamning ajralmas qismiga aylanib qolgan.
Tarixiy manbalarda Sart atamasining qo‘llanilishi
Temuriylar davri va undan keyingi asrlarda yozilgan asarlarda ushbu atama tez-tez uchraydi. Buyuk shoir va davlat arbobi Alisher Navoiy o‘z asarlarida «sart ulusi» iborasini qo‘llab, bu bilan tojik va o‘troq turkiy aholini nazarda tutgan. Shuningdek, Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining mashhur «Boburnoma» asarida Farg‘ona vodiysi hamda Kobul shahri aholisini tavsiflashda ushbu terminni ishlatadi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, atama o‘sha davrlarda muayyan bir millatni emas, balki aniq geografik hududda yashovchi va o‘troq turmush tarzi kechiruvchi aholini ifodalagan.
XIX asr va XX asr boshlariga kelib, atamaning ma’noviy qamrovi yanada kengaydi. Chor Rossiyasi davrida Turkiston o‘lkasidagi mahalliy musulmon aholini umumlashtiruvchi tushuncha sifatida ham foydalanila boshlandi. Biroq, bu holat mahalliy ziyolilar, jumladan, jadidlar tomonidan tanqid ostiga olingan. Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi ma’rifatparvarlarimiz «sart» so‘zi xalqimizning o‘zligini anglashiga to‘sqinlik qiluvchi noaniq va ko‘pincha kamsituvchi tusga ega ekanligini ta’kidlab, uning ilmiy va tarixiy jihatdan asoslanmaganligini bot-bot takrorlaganlar.
Ijtimoiy-madaniy kontekst va tildagi o‘zgarishlar
Tarixan, mintaqadagi shahar aholisi ikki tillilik muhitida yashagan. Ular ham turkiy, ham fors (tojik) tillarida erkin so‘zlashishgan. Bu jarayon til xususiyatlarining bir-biriga ta’sir ko‘rsatishiga olib keldi. Ko‘chmanchi qabilalar vakillari o‘troq aholining turkiy tildagi so‘zlashuvini «sartcha» deb atab, unga biroz mensimasdan qaragan bo‘lsalar, shahar aholisi esa o‘zaro muloqotda bu ikki tilni teng huquqli vosita sifatida ishlatgan. Bunday til muhiti mintaqaning madaniy xilma-xilligini shakllantirishda muhim omil bo‘lgan.
Vaqt o‘tishi bilan, «sart» tushunchasi o‘zining lingvistik ma’nosini yo‘qotib, ko‘proq ijtimoiy-siyosiy kontekstda tushunila boshlandi. XX asrning boshlarida milliy davlatchilik g‘oyalarining kuchayishi bilan bir qatorda, ushbu atamaga bo‘lgan munosabat ham o‘zgardi. Milliy o‘zlikni anglash jarayonida xalqimiz o‘zini o‘zining haqiqiy nomi bilan — o‘zbek, tojik, qirg‘iz va boshqa etnik nomlar bilan atashga intildi. Shu sababli, sovet davrida ushbu termin rasmiy muomaladan deyarli siqib chiqarildi va faqat tarixiy-etnografik lug‘atlarda qoldi.
0 Comments