Turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tili ham asrlar davomida shakllanib kelgan boy va betakror leksik qatlamga ega. Bu qatlam ichida shunday kalimalar borki, ular ham kundalik hayotda, ham mumtoz adabiyotda o‘ziga xos chuqur falsafiy va real ma’nolarni tashiydi. Ana shunday lisoniy birliklardan biri tuyg‘un so‘zidir. Ko‘pchilik bu kalimani eshitganda bevosita insoniy tuyg‘ular yoki hissiyotlar bilan bog‘liq tushunchalarni tasavvur qilishi mumkin, biroq tarixiy va semantik nuqtai nazardan qaralganda, mazkur so‘z butunlay boshqa fundamental asoslarga ega. Ushbu so‘zning ma’nosini anglash uchun eng avvalo uning etimologik ildizlariga, qadimgi turkiy bitiktoshlar va lug‘atlardagi talqinlariga e’tibor qaratish lozim.
Tarixiy-etimologik manbalar shuni ko‘rsatadiki, tuyg‘un so‘zining o‘zagi turkiy tillardagi «tuymoq», ya’ni biror narsani sezish, anglash, his qilish yoki payqash fe’liga borib taqaladi. Qadimgi ajdodlarimiz tabiat hodisalarini, atrof-muhitdagi o‘zgarishlarni nihoyatda sinchkovlik bilan kuzatishgan va bu jarayonlarni ifodalash uchun maxsus affikslar yordamida yangi tushunchalarni kashf etishgan. «-g‘un» qo‘shimchasi esa asosan muayyan belgiga, xususiyatga yoki harakatga ega bo‘lgan subyektlarni yasash uchun xizmat qilgan. Demak, so‘zning tub ildizi lingvistik jihatdan sezgirlik, tezda ilg‘ab olish qobiliyati va yuksak idrok etish xislati bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqador hisoblanadi.
O‘zbek tilining boy xazinasida ushungacha yetib kelgan ko‘plab arxaik iboralar va so‘zlar qatori, tuyg‘un kalimasi ham o‘z ichiga ham real dunyoga oid terminologik, ham insoniy xarakter-xususiyatlarga oid ko‘chma ma’nolarni jamlagan. Ushbu tushunchani kengroq o‘rganish maqsadida uning tildagi turli vazifalari, uning sinonimlari va shevalardagi ko‘rinishlarini tahlil qilish, so‘zning mohiyatini hech qanday chalg‘ituvchi vositalarsiz tushunishga yo‘l ochadi. O‘quvchi ushbu maqola orqali kalimaning nafaqat tilshunoslikdagi o‘rnini, balki madaniy va ijtimoiy hayotdagi qimmatini ham to‘laqonli anglab yetishi mumkin.
Tuyg’un so’zining ma’nosi
tuyg‘un So‘zining Leksik va Semantik Ma’nolari
Adabiy til me’yorlari va izohli lug‘atlar asosida tahlil qilinganda, tuyg‘un so‘zining bir necha asosiy ma’no qatlamlari ko‘zga tashlanadi. Ulardan birinchisi va eng keng tarqalgani — insonning tabiati, aqliy salohiyati va idrokiga nisbatan qo‘llaniladigan sifat xarakteridagi ma’nodir. Bu o‘rinda mazkur lisoniy birlik biror voqea-hodisani, xavf-xatarni yoki sirli holatni juda tez fursatda sezib, fahmlab va payqab oladigan, o‘ta sergak hamda ziyrak shaxslarga nisbatan ishlatiladi. Bunday insonlar nafaqat ko‘z bilan ko‘rib turgan narsalarini, balki atrofda sodir bo‘layotgan yashirin o‘zgarishlarni ham ichki sezgi yordamida darrov anglab olishadi.
Ikkinchi muhim ma’no esa bevosita biologik va tabiatshunoslik sohasiga tegishli bo‘lib, u uchar va yirtqich qushlar olami bilan bog‘lanadi. Qadimgi turkiy qavmlar va o‘zbek xalqining ovchilik an’analarida qirg‘iy yoki qarchig‘ay kabi yirtqich qushlarning eng baquvvat, epchil va o‘tkir ko‘zli erkagiga nisbatan ham aynan shu kalima qo‘llanilgan. Bu qushlar o‘z o‘ljasini juda uzoq masofadan seza olishi, havoda juda tez va kutilmagan manevrlar qila olishi tufayli yuksak baholangan va ularning bu tabiati yuqorida qayd etilgan sezgirlik xislatiga to‘liq mos kelgan. Shuning uchun ham xalq og‘zaki ijodida mard yigitlar, jasur botirlar gohida och tuyg‘unday shiddatli va epchil deya ta’riflangan.
Uchinchi ma’no doirasi esa antroponimika, ya’ni ismlar tizimiga daxldordir. O‘zbek xalqi azaldan farzandlariga ism tanlashda ularning kelajakda qanday inson bo‘lib yetishishini niyat qilgan holda yondashgan. O‘g‘il bolalarga ushbu nomning berilishi zamirida ham bolaning baquvvat, qirg‘iydek shiddatli, aqlan baquvvat, har qanday vaziyatda hushyor va ziyrak bo‘lishi tilagi yotadi. Shu tariqa, birgina so‘z o‘zida inson ruhiyatini, tabiat hodisalarini va xalqning ezgu orzu-niyatlarini mujassam etgan mukammal semantik butunlikka aylanadi.
Mumtoz Adabiyot va Folklor Kontekstida Qo‘llanilishi
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi, dostonlar, shuningdek, Alisher Navoiy, Bobur kabi buyuk mutafakkirlar yashab ijod etgan davrlarga oid mumtoz adabiy asarlar tilning haqiqiy xazinasidir. Ushbu asarlarda tuyg‘un so‘zi ham o‘zining haqiqiy, ham ko‘chma-majoziy ma’nolarida tez-tez uchrab turadi. Ayniqsa, xalq qahramonlik dostonlarida Alp yigitlarning jang maydonidagi harakatlari, ularning dushman hiylalarini oldindan payqash qobiliyatlari ushbu kalima orqali tasvirlangan. Botir yigitning sergakligi xuddi baland tog‘ cho‘qqisida turib har qanday kichik qimirlashni ham ko‘ra oladigan yirtqich qushga o‘xshatilgan.
Mumtoz she’riyatda esa bu lisoniy birlik ko‘proq ma’naviy uyg‘oqlik, qalbning o‘tkirligi va haqiqatni tezda anglash salohiyati kabi poetik timsollar bilan bog‘liq holda keladi. Shoirlar oshiqning ko‘nglini nihoyatda nozik, har qanday dardni, sevgining ramziy ishoralarini bir zumda his etuvchi tuyg‘un ko‘ngil deya tasvirlashgan. Bunday qo‘llanish so‘zning nafaqat tashqi dunyoga, balki insonning ichki ruhiy kechinmalariga ham naqadar chuqur kira olganligidan dalolat beradi. Shuningdek, dostonlarda keltirilgan she’riy parchalarda qiyosiy obrazlar yaratishda ham ushbu atama muhim uslubiy vazifani bajargan.
Tarixiy matnlarni tahlil qilish jarayonida shuni ham unutmaslik kerakki, ba’zi so‘zlar asrlar davomida ma’no taraqqiyotini boshidan kechirib, o‘zgarib boradi. Biroq ushbu tushuncha o‘zining asosiy semantik yadrosini, ya’ni idrok va o‘tkirlik tushunchasini saqlab qolgan. Xalq dostonlarining tilini o‘rganish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mazkur kalima qahramonning har qanday kutilmagan vaziyatdan eson-omon chiqib keta olishini, uning aqliy va jismoniy sergakligini ta’kidlash uchun eng ma’qul badiiy vosita sifatida xizmat qilgan.
Sinonimlar va Ma’nodosh So‘zlar Tahlili
O‘zbek tilining boy sinonimika tizimi fikrni juda aniq, lo‘nda va ta’sirchan ifodalash imkonini beradi. Biz o‘rganayotgan tuyg‘un so‘zi ham o‘zining ma’no xususiyatlariga ko‘ra bir qancha kuchli va faol sinonimlar qatoriga ega. Tilshunoslikda ushbu kalima asosan sezgir, ziyrak, hushyor, sergak va tiyrak kabi so‘zlar bilan bir guruhni tashkil etadi. Garchi bu so‘zlarning barchasi umumiy ma’noda hushyorlik va narsalarni tez fahmlashni anglatsa-da, ularning har biri nutqda o‘ziga xos uslubiy bo‘yoq va ma’no nozikligiga ega.
Masalan, sezgir so‘zi ko‘proq jismoniy yoki tashqi ta’sirlarni, hissiy o‘zgarishlarni tezda qabul qilish qobiliyatini anglatsa, ziyrak kalimasi ko‘proq insonning aqliy o‘tkirligi, dars yoki suhbat jarayonida har bir detalga e’tiborli ekanini ko‘rsatadi. Sergak so‘zi esa uyqudan yoki g‘avgoli vaziyatdan ogoh bo‘lib turish holatini ifodalaydi. Ularning orasida tuyg‘un so‘zi o‘ziga xos olijanob, ham ichki instinktiv sezgirlikni, ham aqliy tezkorlikni o‘z ichiga olgan mukammal uyg‘unlikni ifodalashi bilan ajralib turadi. Ya’ni, bu xislat egasi bo‘lgan inson nafaqat mantiqan fikrlaydi, balki qalb va ichki sezgi yordamida ham voqealarni oldindan ko‘ra oladi.
Ushbu ma’nodosh so‘zlarning darajalanish qatorida har birining o‘rni tilning ifoda imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Nutq so‘zlovchidan vaziyatga qarab eng to‘g‘ri kalimani tanlashni talab etadi. Zamonaviy o‘zbek tilida ushbu arxaiklashgan so‘z o‘rniga ko‘pincha ziyrak yoki sezgir terminlari faol qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, adabiy uslubda, badiiy tasvirlarda va tarixiy romanlarda asil tuyg‘un tushunchasining o‘rnini mutlaqo boshqa so‘z bosa olmaydi. Bu holat tilimizning tarixiy davrlar bilan aloqasini saqlab qolishda muhim ko‘prik vazifasini o‘taydi.
Shaxs Ismi Sifatida tuyg‘un Ismining Jamiyatdagi O‘rni
Inson ismlari shunchaki murojaat vositasi bo‘lmay, balki o‘sha millatning madaniyati, dunyoqarashi va qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim ijtimoiy-madaniy hodisadir. Biz tadqiq etayotgan ushbu so‘z o‘g‘il bolalar ismi sifatida o‘zbek va boshqa qardosh turkiy xalqlar orasida qadimdan mashhur bo‘lib kelgan. Farzandiga bunday ism qo‘ygan ota-onalar uning kelajakda jamiyatda munosib o‘rin egallashini, har qanday murakkab vaziyatda to‘g‘ri yo‘lni topa oladigan aqli raso, ziyrak va sergak inson bo‘lishini niyat qilishgan.
Ismning jamiyatdagi psixologik ta’siri ham mavjud bo‘lib, u inson xarakterining shakllanishiga bilvosita turtki berishi mumkin degan qarashlar xalq orasida keng tarqalgan. Ushbu nom bilan ulg‘aygan bolalar o‘z ismlarining ma’nosini anglagan sari, qirg‘iydek shiddatli, botir va adolatli bo‘lishga intilishgan. O‘zbekiston hududida va unga qo‘shni bo‘lgan Markaziy Osiyo davlatlarida bu ism bugungi kunda ham o‘zining jozibasini va chuqur ijobiy ma’nosini yo‘qotmagan. U o‘zida ham milliy o‘zlikni, ham jasorat tuyg‘usini birlashtira olgan kamsonli ismlardan biridir.
Bundan tashqari, ushbu so‘z nafaqat ism, balki ba’zi hududlarda familiya yoki laqab sifatida ham qo‘llanilib kelinganini tarixiy hujjatlar tasdiqlaydi. Bu esa o‘sha shaxsning ajdodlari orasida o‘ta o‘tkir zehnli, ovchilik ilmini puxta egallagan yoki harbiy sohada katta muvaffaqiyatlarga erishgan insonlar bo‘lganidan dalolat beradi. Ismlarning bunday semantik mustahkamligi tilning yashashchanligini ta’minlovchi eng asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Zamonaviy Tilshunoslik va Pedagogikada tuyg‘un Tushunchasi
Bugungi kunda zamonaviy o‘zbek tilshunosligi va pedagogika fanlarida insonning qobiliyatlarini professional baholash hamda rivojlantirish masalalariga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, qadimgi tuyg‘un tushunchasini bugungi kun pedagogik terminologiyasidagi yuksak intellektual salohiyat, kreativ fikrlash va emotsional intellekt kabi tushunchalar bilan qiyoslash mumkin. Pedagogikada har bir narsaga qiziquvchi, voqelikni tez ilg‘ab oladigan bolalar har doim alohida iqtidor egalari sifatida ko‘rilgan.
Tarixiy manbalarda ulug‘ ma’rifatparvar Hamza Hakimzoda Niyoziyning bolaligi haqida gapirilganda, uning onasi kabi nihoyatda tuyg‘un, har bir narsaga e’tiborli va qiziquvchi bola bo‘lganligi alohida ta’kidlanadi. Bu misol ta’lim-tarbiya jarayonida boladagi o‘sha ichki sezgirlik va ziyraklikni vaqtida payqash hamda uni to‘g‘ri yo‘naltirish naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Zamonaviy o‘qituvchilar ham dars jarayonida o‘quvchilarning aynan shu xislatlarini shakllantirishga, ularni shunchaki yod oluvchi emas, balki chuqur tahlil qiluvchi va tez payqovchi shaxs etib tarbiyalashga intilmoqdalar.
Tilshunos olimlar tomonidan olib borilayotgan korpus lingvistikasi va ta’limiy tadqiqotlarda ham ushbu so‘zning metodologik qiymati qayta ko‘rib chiqilmoqda. So‘z boyligini oshirish darslarida o‘quvchilarga bunday boy ma’noli va tarixiy kalimalarning tub mohiyatini tushuntirish, ularning ona tiliga bo‘lgan muhabbatini oshiradi va nutqiy savodxonligini yuksaltiradi. Shunday qilib, qadimgi so‘z zamonaviy fanning talablari bilan hamohang ravishda yangicha ahamiyat kasb etib bormoqda.
0 Comments