Insoniyat tarixi davomida tillar va madaniyatlar bir-biri bilan chambarchas bog’liq holda rivojlanib kelgan. Ba’zi so’zlar borki, ular shunchaki oddiy tushunchani ifodalashdan tashqari, butun boshli falsafiy, diniy va ijtimoiy tizimlarning asosini tashkil etadi. Ana shunday ulkan semantik yukka ega bo’lgan terminlardan biri shubhasiz masih so’zining ma’nosi atamasi atrofida jamlangandir. Ushbu ibora dunyodagi eng yirik monoteistik dinlar, ya’ni islom, xristianlik va iudaizm tarixida markaziy o’rinlardan birini egallaydi. Bir qarashda oddiy tilshunoslik predmeti bo’lib tuyulgan bu tushuncha, aslida asrlar davomida ilohiyotshunoslar, sharqshunoslar va tilshunos olimlar o’rtasida katta bahslarga sabab bo’lib kelayotgan chuqur etimologik ildizlarga ega.
Ushbu tushunchaning mohiyatini anglash uchun nafaqat uning bugungi kundagi diniy talqinini, balki qadimgi somiy tillaridagi kelib chiqish tarixini ham batafsil o’rganish talab etiladi. Bugungi kunda o’zbek tili leksikasida ham faol qo’llaniladigan ushbu so’z, asosan muayyan bir tarixiy shaxsiyat va kelajakdagi najotkorlik missiyasi bilan bog’liq holda tushuniladi. Biroq, uning lug’aviy va istilohiy chegaralari juda keng bo’lib, har bir madaniy muhitda o’ziga xos tovush va ma’no o’zgarishlariga uchragan. Mazkur maqolada ushbu atamaning kelib chiqishi, uning turli dinlardagi o’rni, etimologik tuzilishi va madaniyatlarda qoldirgan izlari haqida har tomonlama, batafsil va ilmiy asoslangan ma’lumotlar taqdim etiladi.
Masih so’zining ma’nosi
Etimologik Ildizlar va Somiy Tillaridagi Kelib Chiqishi
Tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashilganda, ushbu atamaning kelib chiqishi qadimgi somiy tillar guruhiga borib taqaladi. Ibroniy tilidagi asl shakli bo’lgan «Mashiax» iborasi qadimgi davrlardan boshlab muayyan bir harakatni, aniqrog’i, biror narsaga yoki shaxsga moy surtish, uni silash marosimini anglatgan. Qadimgi Yaqin Sharq madaniyatida moy surtish shunchaki gigiyenik yoki kosmetik muolaja bo’lmay, balki chuqur ramziy ma’noga ega bo’lgan muqaddas marosim hisoblangan. Biror shaxsning boshiga muqaddas moy quyilishi uning oddiy odamlar safidan ajratilib, alohida ilohiy vazifa yoki ijtimoiy maqomga loyiq ko’rilganini anglatar edi.
Vaqt o’tishi bilan mazkur ibora arab tiliga ham o’zlashgan va «masaha» fe’li negizida shakllangan. Arab tilshunosligida bu so’z biror narsani qo’l bilan silash, tozalash yoki yuzasini artish ma’nolarini beradi. Shu tariqa, so’zning lug’aviy asosi tozalik, muboraklik va tanlanganlik g’oyalari bilan sug’orilgan. Arab tili grammatikasi qoidalariga ko’ra, «masih» shaklidagi sifatdosh ham faol (silovchi, shifo beruvchi), ham majhul (silangan, moylangan) ma’nolarni o’z ichiga olish xususiyatiga ega. Bu o’ziga xos lingvistik fenomen keyinchalik diniy matnlarda mazkur terminning turli qirralarini ochib berishda juda qo’l kelgan.
Tarixiy jarayonlar davomida ushbu so’z oromiy tili orqali ham keng tarqalgan bo’lib, mintaqadagi barcha madaniyatlarda deyarli bir xil semantik vazifani bajargan. Ibroniycha «Mashiax», oromiycha «Meshixa» va arabcha «Masih» variantlari tovush o’zgarishlariga uchragan bo’lsa-da, ularning tub mohiyati o’zgarmasdan qolgan. Bu esa mazkur so’zning somiy xalqlar dunyoqarashida naqadar mustahkam o’rin egallaganidan dalolat beradi. Dunyoni qutqaruvchi va to’g’ri yo’lga boshlovchi shaxsga nisbatan ushbu unvonning berilishi ham aynan mana shu qadimgi marosimiy tushunchalarning mantiqiy davomi edi.
Qadimgi Ahd va Yahudiylik Falsafasidagi Talqin
Yahudiylik an’analarida bu atama dastlab juda keng ma’noda qo’llanilgan bo’lib, u faqatgina bitta muayyan kelajakdagi shaxsga tegishli bo’lmagan. Qadimgi Isroil podshohligida davlat rahbarlari, ya’ni qirollar va oliy ruhoniylar lavozimga o’tirishdan oldin maxsus moylash marosimidan o’tishgan. Masalan, Shoh Dovud yoki Sulaymon kabi tarixiy shaxslar ham o’z davrida ilohiy tanlanganlik ramzi sifatida moylanganlar deb atalgan. Bu jarayon ularning boshqaruv hokimiyati oddiy xalq tomonidan emas, balki Yaratgan tomonidan berilgan qonuniy huquq ekanini tasdiqlovchi rasmiy hujjat vazifasini o’tagan.
Biroq, Isroil xalqi boshiga tushgan og’ir tarixiy sinovlar, xususan, Bobil asirligi va xorijiy imperiyalarning tazyiqlari natijasida ushbu so’zning ma’nosida jiddiy evrilish yuz berdi. Endilikda xalq shunchaki navbatdagi shohni emas, balki ularni butunlay zulmdan ozod qiladigan, Dovud sulolasidan chiqadigan va yer yuzida adolatli ilohiy saltanat o’rnatadigan ulug’ qutqaruvchini kuta boshladi. Shu tariqa, umumiy ma’nodagi unvon esxatologik, ya’ni oxirat zamonidagi yagona va buyuk Xaloskor timsoliga aylandi.
Yahudiy ilohiyotida ushbu kutilayotgan shaxs garchi favqulodda kuch-qudratga ega bo’lsa-da, u baribir ilohiylashtirilmaydi, balki oddiy insoniy tabiatga ega bo’lgan, ammo Yaratganning maxsus marhamatiga sazovor bo’lgan siyosiy va ma’naviy yetakchi sifatida tasvirlanadi. Uning asosiy vazifasi tarqoq xalqni yig’ish, Ma’badni qayta tiklash va yer yuzida urushlarga chek qo’yib, umumiy tinchlikni ta’minlashdan iborat deb ishoniladi. Bu ideal asrlar davomida ushbu madaniyat vakillarining milliy va diniy o’zligini saqlab qolishida eng muhim omillardan biri bo’lib xizmat qilgan.
Yangi Ahd va Xristianlik Dunyoqarashidagi O’rni
Xristianlik dinining paydo bo’lishi va shakllanishi bevosita ushbu terminning mutlaqo yangicha va inqilobiy talqini bilan bog’liqdir. Yunon tiliga tarjima qilinganda bu so’z «Xristos» shaklini oldi va keyinchalik butun boshli jahon dinining nomlanishiga asos bo’ldi. Xristianlik ilohiyotiga ko’ra, asrlar davomida bashorat qilingan o’sha buyuk xaloskor Nosiralik Iso shaxsida namoyon bo’ldi. Biroq, bu erdagi talqin yahudiylikdagidan tubdan farq qiladi; chunki bu yerda gap shunchaki siyosiy yoki dunyoviy ozodlik haqida emas, balki butun insoniyatni gunoh va o’lim asoratidan qutqarish haqida boradi.
Yangi Ahd matnlarida Iso shaxsiga nisbatan bu unvon uning ismi bilan qo’shilib ketgan yagona tushunchaga aylanganini ko’rishimiz mumkin. Ushbu ta’limotga ko’ra, u nafaqat moylangan shoh yoki payg’ambar, balki Xudoning O’g’li va ilohiy tabiatning er yuzidagi ko’rinishidir. Xristian olamida ushbu so’z insoniyat va Yaratgan o’rtasidagi vositachilik missiyasini, o’zini qurbon qilish orqali barcha insonlarga abadiy hayot eshiklarini ochgan najotkorni ifodalaydi.
Ushbu falsafada moylash tushunchasi ham moddiy ma’nodan ma’naviy ma’noga ko’chadi. Iso moddiy moy bilan emas, balki Muqaddas Ruh bilan moylangan va Uning hokimiyati vaqtinchalik er yuzidagi davlatlar bilan cheklanmaydi, balki koinot miqyosidagi abadiy podshohlikdir. Shuning uchun ham xristianlik madaniyatida ushbu so’z har bir dindorning shaxsiy e’tiqodi, gunohlardan poklanishi va kelajakdagi abadiy baxtga erishishi bilan bevosita bog’liq bo’lgan eng muqaddas tushuncha hisoblanadi.
Islom Manbalarida Iso Alayhissalomning Unvoni
Islom dinining muqaddas kitobi bo’lgan Qur’oni Karimda va Payg’ambarimiz Muhammad alayhissalomning hadislarida Iso alayhissalomga nisbatan ushbu muborak unvon juda ko’p bor qo’llanilgan. Islom ilohiyotida bu atama uning shaxsi va mo’jizalarini ulug’lash maqsadida berilgan yuksak martaba hisoblanadi. Qur’onda u kishi «Iso Masih» shaklida zikr etilib, uning o’ziga xos yaratilish tabiati va onadan otasiz, bokira Maryamdan tug’ilganligi alohida ta’kidlanadi.
Islom olimlari va mufassirlari ushbu nomning ma’nosini ochib berishda bir qancha go’zal va mantiqiy sharhlarni ilgari surganlar. Ulardan eng mashhuri shundaki, Iso alayhissalom o’z qo’li bilan kasallarni, ko’rlarni va peslarni silaganida, ular Yaratganning izni bilan darhol shifo topganlar. Ya’ni, bu yerda so’zning «silovchi» va «shifo beruvchi» degan faol ma’nosi birinchi o’ringa chiqadi. Shuningdek, u zot tug’ilganidayoq barcha yomonliklardan va shaytonning teginishidan pok qilib yaratilgani, ya’ni ilohiy marhamat bilan «silab qo’yilgani» ham manbalarda keltiriladi.
Yana bir talqin esa uning dunyo bo’ylab qilgan sayohatlari bilan bog’liq. Arab tilidagi «siyohat» yoki yer yuzini kezish tushunchasi ham ushbu so’z o’zagi bilan bog’lanib, Isoning bitta joyda muqim turmasdan, odamlarni haq dinga da’vat qilish uchun er yuzini kezib chiqqanligi bilan izohlanadi. Islom e’tiqodiga ko’ra, Iso alayhissalom Xudoning bandasi va buyuk payg’ambarlaridan biri bo’lib, uning ilohiylashtirilishi rad etiladi, biroq uning oxirat zamonida qayta tushishi va adolat o’rnatishi haqidagi ta’limot muqaddas manbalarda mustahkam o’rin olgan.
O’zbek Tili Leksikasi va Sharq Adabiyotidagi Aks-Sado
Asrlar davomida islom madaniyati va arab tili ta’sirida bo’lgan o’zbek tili leksikasida ushbu so’z nafaqat diniy termin, balki mumtoz adabiyotimizning eng go’zal obrazlaridan biriga aylangan. Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab kabi buyuk mutafakkirlarimiz o’z g’azal va dostonlarida bu tushunchadan keng foydalanganlar. Sharq she’riyatida «dam-i Iso» (Isoning nafasi) yoki «masiho nafasi» kabi iboralar tez-tez uchraydi. Bu iboralar o’lik qalblarga jon bag’ishlovchi, g’amgin dillarni shod etuvchi va oshiqning dardiga davo bo’luvchi lirik qahramonning nutqi yoki sevgilisining tabassumiga nisbatan majoziy ma’noda qo’llanilgan.
O’zbek tilining izohli lug’atlarida ham ushbu so’zning bir necha ma’no qirralari ko’rsatib o’tilgan. Birinchidan, u tarixiy-diniy shaxs sifatida Iso payg’ambarning nomi yoki laqabi ekanligi qayd etiladi. Ikkinchidan, ko’chma ma’noda har qanday dardga davo bo’la oladigan, najot keltiruvchi, shifokor va xaloskor insonlarga nisbatan ham «masiho» sifati ishlatiladi. Bu esa so’zning diniy doiradan chiqib, umumxalq tilining boyligiga aylanganidan dalolat beradi.
Bundan tashqari, xalqimiz orasida farzandlarga ushbu nomni qo’yish yoki tarkibida shu so’z bo’lgan ismlarni (masalan, Abdumasih yoki Masiho) tanlash an’anasi ham mavjud bo’lgan. Bu orqali ota-onalar o’z farzandlarining kelajakda olijanob, odamlarga yordam beradigan, atrofidagilarga ezgulik va shifo ulashadigan inson bo’lishini niyat qilishgan. Shunday qilib, ushbu qadimgi so’z o’zbek xalqining ma’naviy olami va madaniy merosida chuqur va o’chmas iz qoldirgan.
0 Comments