Insoniyat tili asrlar davomida shakllanib, sayqallanib kelgan mukammal bir tizimdir. Ushbu tizimning har bir unsuri, har bir kalomi ortida muayyan bir xalqning madaniyati, dunyoqarashi va ruhiy kechinmalari yotadi. O‘zbek tilining boy va rang-barang lug‘at fondida shunday tushunchalar borki, ular shunchaki biror narsani nomlash uchun emas, balki inson qalbining eng chuqur, eng nozik va eng murakkab holatlarini ifodalash uchun xizmat qiladi. Ana shunday so‘zlardan biri, hech shubhasiz, ranj so‘zidir. Bu tushunchani anglash uchun, avvalo, uning kelib chiqish tarixiga va lingvistik ildizlariga nazar tashlash lozim bo‘ladi.
Tarixiy-etimologik manbalarga tayanadigan bo‘lsak, ushbu kalom o‘zbek tiliga qadimiy fors-tojik tilidan kirib kelgan va uzoq asrlik iste’mol jarayonida o‘zining mustahkam o‘rnini topgan. Fors tilida bu tushuncha mehnat, mashaqqat, qiyinchilik, og‘riq va azob kabi keng qamrovli ma’nolarni anglatgan. Qadimgi davrlardan boshlab Markaziy Osiyo hududida turkiy va forsiy tillarning o‘zaro uzviy aloqasi natijasida ko‘plab so‘zlar singari ushbu atama ham bizning nutqiy madaniyatimizga chuqur singib ketgan. Ammo ta’kidlash joizki, so‘zning dastlabki ma’nosi va bugungi kunda biz tushunadigan ma’no o‘rtasida o‘ziga xos evolyutsion jarayon kechgan.
Qadimda bu atama ko‘proq jismoniy qiyinchilik yoki biron bir maqsadga erishish yo‘lidagi og‘ir mehnatni ifodalash uchun qo‘llanilgan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan uning semantik maydoni kengayib, ruhiy-psixologik qirralari ustunlik qila boshladi. Bugungi kunda o‘zbek tilida ranj so‘zining ma’nosi deganda, ko‘pchilikning ko‘z oldiga birinchi navbatda insondan, taqdirdan yoki muayyan bir vaziyatdan xafa bo‘lish, ko‘ngil qolishi va ruhiy iztirob keladi. Bu hodisa tilshunoslikda ma’no taraqqiyoti deb atalib, so‘zning moddiy va jismoniy tushunchalardan ko‘ra ko‘proq ma’naviy va ruhiy tushunchalarni ifodalashga moslashganini ko‘rsatadi. Ushbu til birligi o‘zida nafaqat oddiy bir norozilik tuyg‘usini, balki chuqur qalb jarohatini, umidlarning pushga chiqishini va insoniy munosabatlardagi inqirozni ham mujassam etadi.
Shu sababli ham, ushbu tushunchani shunchaki bir so‘z sifatida emas, balki butun boshli falsafiy va ruhiy hodisa sifatida o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Biz ushbu maqolada mazkur so‘zning barcha ma’no qirralarini, uning inson hayotidagi o‘rnini va adabiyotdagi aksini batafsil tahlil qilishga harakat qilamiz.
Ranj so’zining ma’nosi
Ranj so‘zining semantik doirasi va lug‘aviy ma’nolari
Har qanday tilning boyligi undagi so‘zlarning nafaqat sonida, balki ularning ma’no ko‘lamida ham namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilining izohli lug‘atlariga e’tibor qaratsak, biz tahlil qilayotgan so‘zning bir necha xil ma’noviy qatlamlari mavjudligini ko‘rishimiz mumkin. Bu tushuncha o‘zining ko‘p ma’noliligi bilan boshqa ko‘plab hissiy-ruhiy holat ifodachilaridan ajralib turadi. Birinchi va eng keng tarqalgan ma’nosi bu – shaxsning biron bir nohaqlik, e’tiborsizlik yoki kutilmagan salbiy harakat oqibatida yuzaga keladigan xafalik tuyg‘usidir. Bu holatda inson o‘z yaqinlaridan yoki atrofdagi kishilardan ma’naviy zarba olganida, uning qalbidagi og‘riq aynan mana shu so‘z bilan ifodalanadi.
Ikkinchi bir ma’noviy yo‘nalish esa insonning jismoniy yoki ruhiy azoblanishi, qiynalishi va mashaqqat chekishi bilan bog‘liqdir. Eski o‘zbek tili manbalarida va mumtoz adabiyotimizda bu so‘z ko‘pincha dardu g‘am, kulfat va og‘ir hayotiy sinovlar ma’nosida faol qo‘llanilgan. Masalan, biron bir ishni bajarish uchun chekilgan zahmat ham ushbu so‘z orqali ifodalangan. Bu esa tushunchaning naqadar keng ko‘lamli ekanini va u inson hayotining ham moddiy, ham ma’naviy jabhalarini qamrab olishini ko‘rsatadi. Uchinchi ma’no sifatida inson qalbini o‘rtaydigan, uni chuqur o‘yga toldiradigan ichki bezovtalik va g‘ashlikni ham keltirish mumkin. Bunday holatda kishi ochiqchasiga g‘azablanmaydi yoki yig‘lamaydi, balki uning ichki olamida jimjit bir inqiroz, sokin bir og‘riq hukm suradi.
Shuni ham aytib o‘tish kerakki, tilimizda ushbu so‘zdan yasalgan ko‘plab iboralar va so‘z birikmalari mavjud bo‘lib, ular nutqimizni yanada ta’sirchan qilishga xizmat qiladi. Ranj-alam, ranju balolar kabi juft so‘zlar inson boshiga tushgan musibatlarning naqadar og‘ir ekanligini tasvirlash uchun ishlatiladi. Ushbu lingvistik birlikning sinonimlari ham juda ko‘p bo‘lib, ularga xafalik, gina, araz, o‘pka-gina, muammo, tashvish, ozor va aziyat kabi so‘zlarni kiritish mumkin. Biroq ularning har biri o‘ziga xos nozik ma’no bo‘yoqlariga ega bo‘lib, biz o‘rganayotgan atamadagi chuqurlik va og‘riq darajasini har doim ham to‘liq yetkazib bera olmaydi. Chunki araz yoki gina o‘tkinchi bo‘lishi mumkin, ammo chinakam ichki ranj inson xotirasida va qalbida uzoq vaqt saqlanib qoladigan chuqur iz qoldiradi.
Psixologik nuqtai nazardan ranjash fenomenining tabiati
Inson ruhiyati o‘ta murakkab va sirli olam bo‘lib, unda sodir bo‘ladigan har bir hissiy jarayon o‘zining chuqur sabab va oqibatlariga egadir. Psixologiya fanida ranjash yoki kutilgan umidlarning oqlanmasligi tufayli yuzaga keladigan salbiy emotsional holat keng tadqiq etiladi. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, bu tuyg‘u sof holdagi fundamental hissiyot hisoblanmaydi, balki u bir nechta tuyg‘ularning, jumladan, muhabbat, umid, g‘azab, ojizlik va xafalikning qorishmasidan iborat murakkab psixologik reaksiyadir. Inson kimdandir xafa bo‘lishi uchun, avvalo, o‘sha shaxsga nisbatan qandaydir iliqlik, ishonch yoki umid bo‘lishi shart. Biz mutlaqo tanimaydigan yoki biz uchun hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmagan tasodifiy kishilardan bu darajada qattiq ranjimaymiz, chunki ularga nisbatan bizda hech qanday ichki umid bo‘lmagan bo‘ladi.
Psixologik nuqtai nazardan, bu holat insonning ichki ehtiyojlari va tashqi voqelik o‘rtasidagi nomutanosiblik tufayli kelib chiqadi. Kishi o‘z ongida yaqinlari yoki jamiyat unga qanday munosabatda bo‘lishi kerakligi haqida muayyan bir ideal ssenariy yaratadi. Qachonki haqiqiy hayotdagi voqealar ushbu ichki ssenariyga mos kelmasa, inson ruhiyatida himoya reaksiyasi ishga tushadi va u qattiq iztirob cheka boshlaydi. Bu tuyg‘u ko‘pincha insonning o‘z ichki og‘rig‘ini tashqi dunyoga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsata olmasligi, g‘azabini oshkora bayon qilishga ojizlik qilishi natijasida yuzaga keladi. Ya’ni, bu o‘ziga xos bo‘g‘ilgan g‘azab va aytilmagan e’tirozlarning qalb tubiga cho‘kishidir.
Ushbu ruhiy holatning inson salomatligiga ta’siri ham juda kattadir. Psixosomatika sohasida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, uzoq vaqt davomida qalbda saqlab yurilgan gina va xafaliklar insonning jismoniy sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Ichki og‘riqlar, o‘z vaqtida chiqarilmagan va kechirilmagan hissiyotlar immun tizimining zaiflashishiga, yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishiga va hatto surunkali asab buzilishlariga olib kelishi ilmiy isbotlangan. Shuning uchun ham psixologlar qalbda to‘planib qolgan ichki g‘ashlik va og‘riqlarni o‘z vaqtida aniqlash, ularni tahlil qilish va eng muhimi, kechirish san’atini o‘rganish insonning ruhiy va jismoniy salomatligi uchun hayotiy zarurat ekanligini ta’kidlaydilar.
Sharq falsafasi va tasavvufda ranj tushunchasining talqini
G‘arb psixologiyasi ushbu tuyg‘uni ko‘proq bartaraf etilishi lozim bo‘lgan salbiy emotsiya sifatida baholasa, Sharq mutafakkirlari va tasavvuf ulamolari bu masalaga butunlay boshqacha, teran falsafiy nuqtai nazardan yondashganlar. Sharq falsafiy tafakkurida inson boshiga tushadigan har qanday qiyinchilik, azob va mashaqqat uning ma’naviy kamolotga erishishi uchun berilgan ilohiy bir imkoniyat, sinov sifatida talqin etilgan. Ayniqsa, tasavvuf ta’limotida bu tushuncha o‘ziga xos muqaddas maqomga ega. So‘fiylar dunyoviy lazzatlardan voz kechib, qalbni poklash yo‘lida chekiladigan har qanday mashaqqat va iztirobni bajonidil qabul qilganlar.
Tafakkur ahli bu dunyoni doimiy shodlik va rohat joyi emas, balki ranj va mashaqqatlar uyi deb bilishgan. Ularning fikricha, inson ruhi bu dunyoga jismoniy tan zindoniga bandi qilingan holda yuborilgan va uning asl vatani ilohiy olamdir. Shunday ekan, ruhning bu dunyodagi har qanday azobi uning o‘z vataniga bo‘lgan sog‘inchi va talpinishidan darak beradi. Tasavvufda «ranj chekmoq» tushunchasi insonning o‘z nafsini tarbiyalashi, kibr va manmanlikdan qutulishi uchun eng samarali vosita hisoblangan. Qiyinchilik va ko‘ngil sinishi insonni xokisorlikka, kamtarlikka va atrofdagilarga nisbatan shafqatli bo‘lishga o‘rgatadi. Qachonki insonning qalbi dunyoviy narsalardan sinsa, o‘sha singan qalbda haqiqiy ilohiy nur va ma’rifat jilvalana boshlaydi degan g‘oya tasavvuf falsafasining markazida turadi.
Buyuk mutafakkirlar o‘z asarlarida inson hayotidagi shodlik va g‘amni doimo yonma-yon tasvirlashgan. Ular rohatning qadriga yetish uchun azobni, baxtni his qilish uchun esa g‘am-g‘ussani boshdan kechirish kerakligini uqtirishgan. Bu falsafaga ko‘ra, insondan yoki taqdirdan ranjish emas, balki o‘sha vaziyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarib, o‘z ruhini yuksaltirish lozim. Agar inson har bir qiyinchilik ortida bir hikmat borligini anglab yetsa, uning qalbidagi xafalik va isyon o‘rnini rizolik va xotirjamlik egallaydi. Shuning uchun ham Sharq donishmandligi bizga hayotiy zarbalarni la’natlashni emas, balki ularni ruhni tozalovchi olov kabi qabul qilishni o‘rgatadi.
Mumtoz o‘zbek adabiyotida ranj va zahmat mavzusi
O‘zbek mumtoz adabiyoti inson qalbining eng nozik tebranishlarini o‘zida aks ettirgan boy xazinadir. Alisher Navoiy, Bobur, Ogahiy, Mashrab kabi buyuk so‘z san’atkorlarining ijodida insoniy iztiroblar, hayot mashaqqatlari va muhabbat yo‘lidagi cheksiz azoblar markaziy mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Mumtoz she’riyatimizda biz tahlil qilayotgan so‘z ko‘pincha oshiqning ma’shuka yo‘lida chekkan zahmatlari, ayriliq dog‘i va bu foniy dunyoning adolatsizliklaridan kuygan qalb nidosini ifodalash uchun xizmat qilgan.
Ulug‘ shoir va mutafakkir Alisher Navoiy asarlarida bu tushuncha chuqur ijtimoiy va falsafiy ma’no kasb etadi. Navoiy o‘zining lirik g‘azallarida ham, dostonlarida ham inson zotining bu dunyodagi asosiy vazifalaridan biri mehnat va mashaqqat orqali kamolotga erishish ekanligini ta’kidlaydi. Uning mashhur baytlaridan birida aytilganidek, bu dunyoda ranjsiz xazina, ya’ni mehnat va qiyinchiliksiz biron bir yutuq yoki boylikka erishib bo‘lmaydi. Shoir insonga qarata, agar sen hayotda haqiqiy baxtga va ma’naviy yuksaklikka erishmoqchi bo‘lsang, yo‘lingda uchraydigan har qanday mashaqqatga tayyor turishing va ulardan qochmasliging kerakligini uqtiradi. Shu bilan birga, Navoiy asarlarida insonlarni ranjitmaslik, ularning ko‘nglini og‘ritmaslik g‘oyasi ham juda kuchli ifodalangan. Shoir dunyodagi eng katta gunoh va adolatsizliklardan biri bu – begunoh insonlarga ozor berish va ularning qalbini jarohatlash deb bilgan.
Zahiriddin Muhammad Bobur ijodida esa bu mavzu uning shaxsiy hayoti va taqdiri bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Vatan ayrilig‘i, taxt va toj kurashlaridagi mag‘lubiyatlar, yaqinlarining xiyonati Bobur qalbida chuqur va bitmas-tuganmas g‘am-alam qoldirgan. Uning ruboiylarida o‘z vatanidan yiroqda, musofirlikda chekkan ranju kulfatlari shunday bir dard bilan tasvirlanganki, kitobxon beixtiyor shoirning ichki kechinmalariga sherik bo‘ladi. Bobur she’riyatidagi ichki g‘ashlik va dard shunchaki xayoliy emas, balki hayotning achchiq haqiqatlaridan, real voqelikdan tug‘ilgan haqiqiy insoniy iztirob namunasidir.
Insoniy munosabatlarda ranjning kelib chiqish sabablari
Biz ijtimoiy mavjudotmiz va hayotimiz davomida doimiy ravishda boshqa odamlar bilan munosabatga kirishamiz. Oilada, ishda, do‘stlar davrasida yoki jamiyatda bo‘ladigan bu aloqalar har doim ham silliq va muammosiz kechmaydi. Insoniy munosabatlarning eng og‘riqli nuqtalaridan biri bu – o‘zaro tushunmovchiliklar oqibatida yuzaga keladigan ko‘ngil qolishlaridir. Xo‘sh, nima sababdan odamlar bir-biridan xafa bo‘lishadi va bu tuyg‘uning ildizlari qayerga borib taqaladi?
Bu holatning birinchi va eng asosiy sababi – yuqorida ham ta’kidlaganimizdek, haddan tashqari yuqori umidlar va illyuziyalardir. Biz ko‘pincha yaqinlarimizni ideallashtirib yuboramiz va ulardan o‘zimiz xohlagan, mukammal xatti-harakatlarni kutamiz. Masalan, do‘stimiz biz qiyin ahvolga tushganimizda barcha ishlarini tashlab yordamga kelishini, turmush o‘rtog‘imiz har bir gapimizni so‘zsiz tushunishini xohlaymiz. Qachonki ular oddiy inson sifatida xato qilishsa yoki biz kutgan darajada e’tibor ko‘rsatishmasa, bizda qattiq norozilik tuyg‘usi uyg‘onadi. Ya’ni, biz o‘sha odamning o‘zidan emas, balki o‘zimiz yaratgan va u oqlay olmagan tasavvurimizdan xafa bo‘lamiz.
Ikkinchi muhim sabab – o‘zaro muloqotning yetishmasligi yoki noto‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganidir. Odamlar ko‘p hollarda o‘zlarining ehtiyojlari, xohishlari va hissiyotlarini ochiq-oydin gapirish o‘rniga, atrofdagilar buni o‘zlari fahmlab olishlarini kutishadi. «Agar meni yaxshi ko‘rsa, o‘zi tushunishi kerak edi» degan noto‘g‘ri yondashuv ko‘plab oilaviy va do‘stona munosabatlarning buzilishiga olib keladi. Hech kim boshqa bir insonning fikrini o‘qiy olmaydi. Shuning uchun aytilmagan ranjlar va ichki ginalar vaqt o‘tishi bilan to‘planib, ulkan bir tushunmovchilik devorini hosil qiladi. Bundan tashqari, shaxsiy chegaralarning buzilishi, bepisandlik, e’tiborsizlik va va’daga vafo qilmaslik ham inson munosabatlarida chuqur og‘riqlarni keltirib chiqaruvchi omillar sirasiga kiradi.
Qalb jarohatlarini davolash: Kechirish va ichki erkinlikka erishish
Inson hayoti davomida turli xil ruhiy zarbalarni qabul qilishi tabiy hol. Ammo eng muhim masala – ushbu og‘riqlar bilan qanday yashash va ularni qanday yengib o‘tishda namoyon bo‘ladi. Ko‘p odamlar yillar davomida o‘z qalblarida kimgadir nisbatan bo‘lgan gina va nafratni saqlab yurishadi. Ular o‘zlariga yomonlik qilgan insonni jazolayapman deb o‘ylashadi, ammo haqiqatda esa o‘z ruhlarini mudom azobga qo‘yib, o‘sha salbiy vaziyatning asiriga aylanib qolishadi. Shuning uchun ham qalb jarohatlarini davolash va ichki og‘riqlardan xalos bo‘lish hayot sifatini yaxshilashning eng muhim shartidir.
Bu jarayondagi eng birinchi va eng qiyin qadam – bo‘lib o‘tgan voqeani va o‘z his-tuyg‘ularini boricha tan olishdir. Ko‘pincha insonlar o‘zlarining xafa bo‘lganliklarini yashirishga, o‘zlarini kuchli qilib ko‘rsatishga harakat qilishadi. Biroq ichga yutilgan og‘riq yo‘qolib ketmaydi, balki ruhning tubida yanada chuqurroq ildiz otadi. O‘ziga «Ha, men ayni damda qattiq xafaman, menga bu harakat og‘ir botdi» deb ayta olish shifo topishning boshlanishidir. Shundan so‘ng, sodir bo‘lgan vaziyatni sovuqqonlik bilan, hissiyotlarsiz tahlil qilib ko‘rish lozim. Balki qarshi tomonda ham o‘ziga yarasha sabablar bo‘lgandir, balki u bizni qasddan og‘ritishni istamagandir? Vaziyatga boshqa odamning ko‘zi bilan qarash ko‘p narsani oydinlashtiradi.
Ikkinchi va eng asosiy bosqich – kechirish san’atidir. Shuni chuqur anglash kerakki, kechirish – bu sizga ozor bergan odamning harakatini oqlash yoki u bilan munosabatlarni majburlab davom ettirish degani emas. Kechirish – bu o‘tmishdagi o‘sha og‘riqli voqeani qo‘yib yuborish, uning sizning bugungi kuningiz va kelajagingizni boshqarishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Siz o‘sha odam uchun emas, balki o‘zingizning ichki xotirjamligingiz va ruhiy erkinligingiz uchun kechirasiz. Qachonki siz birovni chin dildan kechirsangiz, yelkangizdagi ulkan bir yukdan xalos bo‘lasiz va qalbingizda yangi, go‘zal tuyg‘ular uchun joy ochiladi. Ichki erkinlik aynan mana shu ozodlik tuyg‘usidan boshlanadi.
Xalq og‘zaki ijodi va maqollarda xafalik mavzusi
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi, maqollar va matallar xalqimizning ko‘p asrlik hayotiy tajribalari, donishmandligi va falsafiy xulosalarini o‘zida mujassam etgan benazir manbadir. Xalqimiz asrlar davomida insoniy munosabatlarni kuzatib, ulardagi turli holatlar, jumladan, o‘zaro xafaliklar va ko‘ngil qolishlari haqida ham o‘ta ta’sirchan va purmano maqollarni yaratgan. Bu maqollarda inson qalbi naqadar nozik ekanligi va uni asrash kerakligi bot-bot ta’kidlanadi.
Eski hikmatlarda aytilishicha, ko‘ngil imorati shunday nozik bir obidadirki, uni tiklash yillar davomida mashaqqatli mehnatni talab qiladi, ammo uni birgina nojo‘ya so‘z yoki sovuq munosabat bilan bir lahzada vayron qilish mumkin. Xalqimiz «Tildan yaralangan tuzalmas» yoki «Pichoq yarasi bitar, til yarasi bitmas» deganida aynan so‘z orqali yetkaziladigan ma’naviy jarohat va ichki ranjning naqadar og‘ir va asoratliligi nazarda tutilgan. Zero, jismoniy jarohat vaqt o‘tishi bilan shifo topishi mumkin, biroq yaqin insoningizdan eshitgan sovuq va adolatsiz so‘z qalb tubiga muhrlanib, insonni butun umr qiynashi mumkin.
Shuningdek, o‘zbek maqollarida kibr va asossiz arazlashlar ham qoralanadi. «Arazchining oshi erimas» degan maqol insonning arzimagan narsalarga xafa bo‘lib yurishi, birinchi navbatda, uning o‘ziga zarar yetkazishi, uni jamiyatdan va yaqinlaridan ajratib qo‘yishi haqida ogohlantiradi. Xalqimiz doimo bag‘rikenglikni, kechirimli bo‘lishni va odamlar o‘rtasida ko‘priklar qurishni ulug‘lagan. «Kechirimlilik – mardning ishi» degan naql insonlarni mayda ginalardan baland turishga, qalbni toza saqlashga chaqiradi. Xalq og‘zaki ijodidagi bunday purmano o‘gitlar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, bizga yuksak ma’naviy va axloqiy mezonlarni o‘rgatishda davom etmoqda.
Ranj va ijodiy ilhom munosabati: San’atda dardning in’ikosi
Dunyo madaniyati va san’ati tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, eng buyuk durdonalar, eng ta’sirchan kuylar, rasmlar va adabiy asarlar ko‘pincha ijodkorlarning chuqur ruhiy iztiroblari, hayotiy fojialari va qalb og‘riqlari asnosida dunyoga kelganiga guvoh bo‘lamiz. Ruhning osoyishta va mutlaqo baxtiyor holatida inson ko‘pincha borliqdan mamnun bo‘lib yashaydi, ammo qachonki uning qalbi yaralansa, ichki dunyosida kuchli bir to‘fon turganda, u o‘z dardini tashqi dunyoga ijod mahsuli o‘laroq chiqarishga ehtiyoj sezadi. Shu ma’noda, ijodkor chekkan ruhiy azob va zahmat ko‘p hollarda buyuk san’at asarlarining tug‘ilishiga turtki bo‘lgan kuchli ilhom manbaiga aylanadi.
Mashhur shoirlar, yozuvchilar va musavvirlar o‘zlarining hayotdagi adolatsizliklardan, sevgidagi ayriliqlardan yoki jamiyatdagi tushunmovchiliklardan olgan jarohatlarini qog‘ozga, matoga yoki musiqaga ko‘chirishgan. San’at ular uchun nafaqat o‘zini ifodalash vositasi, balki qalbdagi og‘riqlardan xalos bo‘lish, ruhni tozalash, ya’ni o‘ziga xos katarsis jarayoni bo‘lib xizmat qilgan. Masalan, jahon adabiyoti durdonalari hisoblangan ko‘plab asarlar mualliflarining shaxsiy hayotiy dramalari va taqdirdan chekkan og‘ir iztiroblari natijasidir. Ular o‘z qahramonlari tilidan gapirar ekanlar, aslida o‘zlarining ichki nidolarini, aytilmagan dardu hasratlarini bayon etishgan.
Biroq bu jarayon ijodkordan ulkan iste’dod va ruhiy quvvat talab qiladi. Shunchaki yig‘lash yoki noliydigan ohangda yozish san’at bo‘la olmaydi. Haqiqiy ijodkor o‘zining shaxsiy og‘rig‘ini umuminsoniy dard darajasiga ko‘tara oladi, uni go‘zallik va badiiy shaklga keltira biladi. Kitobxon yoki tinglovchi o‘sha asarni o‘qiganida yoki tinglaganida, unda o‘zining qalb jarohatlarini ko‘radi va o‘zini yolg‘iz his qilmaydi. Shunday qilib, ijodkorning shaxsiy iztirobi san’at asariga aylanib, millionlab insonlarning qalbiga malham bo‘lishi mumkin. Bu esa inson ruhiyatining eng yuksak va eng sirli mo‘jizalaridan biridir.
0 Comments