Insoniyat tarixi davomida tillar rivojlanib, so‘zlar o‘zining teran ma’no qatlamlariga ega bo‘lib borgan. Shunday so‘zlardan biri, o‘zbek tilining boy va rang-barang leksikasida alohida o‘rin tutadigan atama bu – harislikdir. Ushbu ibora kundalik hayotimizda, adabiyotda va diniy-falsafiy matnlarda tez-tez ko‘zga tashlanadi. Ko‘pchilik insonlar ushbu tushunchani eshitganda faqatgina salbiy xususiyatlarni, chunonchi, ochko‘zlik yoki mol-dunyoga ruju qo‘yishni tasavvur qiladilar. Biroq, so‘zning ildizi va uning turli kontekstlardagi qo‘llanishi o‘rganilganda, vaziyat ancha chuqur va murakkab ekani oylashadi. Haris so‘zining ma’nosi mohiyatan biror narsaga nisbatan cheksiz intilish, kuchli xohish va astoydil bog‘lanib qolishni anglatadi. Ushbu maqolada biz ushbu tushunchaning barcha qirralarini, uning psixologik, ijtimoiy va ma’naviy jihatlarini atroflicha tahlil qilamiz.
Tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashilganda, ushbu so‘z o‘zbek tiliga arab tilidan olingan o‘zlashmalar qatoriga kiradi. Arab tilidagi «h-r-s» o‘zagidan kelib chiqqan bu kalima dastlab biror narsani qattiq ushlamoq, unga yopishib olmoq yoki biror maqsad yo‘lida bor kuchini safarbar qilmoq degan ma’nolarni ifodalagan. Vaqt o‘tishi bilan ushbu so‘z faqatgina jismoniy harakatni emas, balki inson ichki dunyosidagi kuchli hissiy holatni ham ifodalaydigan bo‘ldi. Bugungi kunda o‘zbek tili izohli lug‘atlarida ushbu atamaga to‘xtalinganda, uning bir necha xil ma’no qirralari keltiriladi. Shulardan birinchisi va eng keng tarqalgani moddiy boylikka, mol-dunyoga bo‘lgan o‘ta kuchli va to‘ymaydigan intilishdir. Biroq, bu yagona ma’no emas, chunki inson ilmga, yaxshilikka yoki ma’lum bir kasb-hunarga ham xuddi shunday cheksiz ishtiyoq bilan yondashishi mumkin.
Tushunchaning tub mohiyatini anglash uchun uning sinonimlari va antonimlariga ham e’tibor qaratish lozim. Ko‘pincha bu so‘z o‘rnida nafsi buzuqlik, dunganparastlik, to‘ymaslik kabi iboralar ishlatiladi. Bu holat atamaning salbiy bo‘yog‘ini bo‘rttirib ko‘rsatadi. Ikkinchi tomondan esa, kishining biror ijobiy maqsad, masalan, ziyo tarqatish yoki haqiqatni izlash yo‘lidagi tinimsiz harakati ham shunday sifatlanishi mumkin. Demak, so‘zning o‘zi neytral xarakterga ega bo‘lib, uning qaysi yo‘nalishda qo‘llanishi insonning niyatiga va maqsadiga bog‘liqdir. Ushbu maqolada biz haris so‘zining ma’nosi atrofida fikr yuritar ekanmiz, uni ham salbiy, ham ijobiy kontekstlarda ko‘rib chiqishga harakat qilamiz, shunda o‘quvchida mavzu bo‘yicha to‘liq va xolis tasavvur shakllanadi.
Haris so’zining ma’nosi
Tarixiy va Adabiy Manbalarda Harislik Tushunchasi
Sharq mumtoz adabiyoti va falsafiy merosida inson xulq-atvori bilan bog‘liq bu xususiyat juda keng muhokama qilingan. Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy, Sa’diy Sheroziy kabi buyuk mutafakkirlar o‘z asarlarida inson qalbini kemiruvchi illatlar va uni yuksaltiruvchi fazilatlar haqida yozganlarida, ushbu tushunchaga bot-bot to‘xtalib o‘tganlar. Ularning talqinida dunyo matohiga haddan tashqari ruju qo‘ygan kimsa o‘z erkinligini yo‘qotgan qulga o‘xshatiladi. Masalan, tasavvuf falsafasida insonning bu dunyo ne’matlariga nisbatan ochko‘z bo‘lishi uning ma’naviy kamolotiga eng katta to‘siq deb hisoblangan. Zero, qalbni moddiy narsalar bilan to‘ldirgan odamda ilohiy haqiqatlarni anglash uchun joy qolmaydi, degan g‘oya ilgari surilgan.
Mumtoz adabiyot namunalari o‘rganilganda, bu tushunchaning salbiy oqibatlari she’riy misralar va hikmatli so‘zlar orqali xalqqa tushuntirilganini ko‘ramiz. Boylik ortidan quvib, o‘z yaqinlaridan, insoniy fazilatlaridan voz kechgan qahramonlar obrazlari orqali yozuvchilar jamiyatni ogohlikka chaqirganlar. Bunday kimsalar hech qachon tinchlik va xotirjamlik topa olmasligi, chunki ularning ichki ehtiyojlari chegarasiz ekani ta’kidlanadi. Biror narsaga erishgan kishi darhol undan ham kattarog‘ini xohlab qolishi va bu jarayon cheksiz davom etishi inson umrini bexuda sovurishiga olib kelishi uqtiriladi. Shuning uchun ham qadimgi sharq axloqshunosligida bu xislat qoralanib, uning o‘rniga qanoat va shukronalik kabi tuyg‘ular targ‘ib etilgan.
Biroq, tarixiy manbalarda ushbu sifatning butkul teskari, ya’ni maqsadga muvofiq va maqtovga loyiq ko‘rinishlari ham qayd etilgan. Ilm-fanga, kitobxonlikka va ijodga bo‘lgan chanqoqlik ham ko‘pincha ushbu ibora bilan ifodalangan. Masalan, buyuk olimlar Abu Rayhon Beruniy yoki Ibn Sinoning ilm o‘rganish yo‘lidagi tinimsiz izlanishlari, tunlarni bedor o‘tkazishlari ularning bilimga bo‘lgan yuksak ishtiyoqidan dalolat beradi. Bunday holatda bu xislat insoniyatni olg‘a boshlovchi, qorong‘ulikni yorituvchi buyuk kuchga aylanadi. Demak, adabiyotda ham, tarixda ham mazkur tuyg‘u ikki yoqlama baholangan bo‘lib, barchasi intilish ob’yektiga aloqador bo‘lgan.
Psixologik Nuqtai Nazardan Kuchli Intilish va To‘ymaslik Muammosi
Zamonaviy psixologiya fanida insonning biror narsaga nisbatan cheksiz ehtiyoj sezishi va unga erishgandan keyin ham qoniqish hosil qilmasligi keng o‘rganiladigan mavzulardan biridir. Ruhshunoslar bu holatni inson ichki dunyosidagi bo‘shliqni to‘ldirishga bo‘lgan muvaffaqiyatsiz urinish sifatida talqin qiladilar. Ko‘pincha, bolalikda yetarlicha mehr ko‘rmagan, o‘ziga nisbatan ishonchi past bo‘lgan yoki doimiy ravishda moddiy yetishmovchilikda yashagan insonlarda ulg‘ayganlarida yig‘ishga, egalik qilishga bo‘lgan moyillik kuchayib ketadi. Ular shunday yo‘l bilan o‘zlarining xavfsizliklarini ta’minlamoqchi yoki jamiyatdagi o‘rinlarini mustahkamlamoqchi bo‘ladilar. Biroq, tashqi ne’matlar ichki ruhiy muammolarni hal qila olmagani sababli, ularning to‘ymaslik hissi yanada kuchayadi.
Psixologik nuqtai nazardan qaraganda, haris so‘zining ma’nosi insonning istaklari ustidan nazoratni yo‘qotib qo‘yishi bilan bevosita bog‘liq. Bu jarayon miyadagi mukofotlash tizimining noto‘g‘ri ishlashi natijasida yuzaga kelishi ham mumkin. Kishiga biror narsani sotib olish, yangi buyumga egalik qilish yoki katta miqdorda mablag‘ to‘plash qisqa muddatli baxt va zavq bag‘ishlaydi. Bu vaqtda miyada dopamin gormoni ajralib chiqadi. Ammo bu tuyg‘u juda tez o‘tib ketadi va inson o‘sha zavqni qayta his qilish uchun yana va yana ko‘proq narsaga intila boshlaydi. Natijada shaxs o‘z xohishlarining asiriga aylanadi va haqiqiy xotirjamlikni unutiladi.
Ushbu ruhiy holat inflyatsiyasi insonning faqatgina moddiy hayotiga emas, balki uning ijtimoiy munosabatlariga ham jiddiy putur yetkazadi. Bunday odamlar boshqalar bilan samimiy aloqa o‘rnata olmaydilar, chunki ular atrofga faqatgina foyda va ziyon prizmasi orqali qaraydilar. Do‘stlar, oila a’zolari yoki hamkasblar ular uchun ma’lum bir maqsadga erishish vositasiga aylanib qolishi mumkin. Bu esa pirovardida shaxsning yakkalanib qolishiga va chuqur ruhiy tushkunlikka tushishiga sabab bo‘ladi. Psixologlar bunday vaziyatdan chiqib ketish uchun inson o‘zining haqiqiy ehtiyojlarini anglab yetishi va hayotga bo‘lgan qarashlarini o‘zgartirishi lozimligini ta’kidlaydilar.
Jamiyat Hayotida Dunyoparastlikning Salbiy Oqibatlari
Agar kishilarning shaxsiy xarakteridagi kamchiliklar umumiy jamiyat miqyosiga ko‘chsa, bu juda jiddiy ijtimoiy inqirozlarni keltirib chiqarishi mumkin. Jamiyat a’zolarining ko‘pchiligida faqatgina moddiy boylik to‘plash, hashamatga intilish va o‘zaro raqobat ruhining haddan tashqari kuchayib ketishi ma’naviy qadriyatlarning yemirilishiga sabab bo‘ladi. Bunday muhitda insof, diyonat, o‘zaro yordam va hamdardlik kabi yuksak insoniy fazilatlar ikkinchi darajaga tushib qoladi. Odamlar bir-birlariga yordam berish o‘rniga, bir-birlaridan o‘zishni, kim o‘zaryu musobaqasida g‘olib chiqishni asosiy maqsad qilib oladilar. Bu esa ijtimoiy tabaqalanishning kuchayishiga va tushunmovchiliklarning ortishiga olib keladi.
Iqtisodiy nuqtai nazardan ham, hamma narsani faqat o‘ziga yig‘ishga bo‘lgan intilish bozor qonuniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Monopoliyalar hosil bo‘lishi, sun’iy taqchillik yaratish, narx-navoni asossiz ravishda ko‘tarish kabi salbiy holatlar aynan ayrim kishilarning cheksiz foyda ko‘rish istagi natijasidir. Ular o‘z manfaatlarini butun boshli xalq yoki davlat manfaatlaridan ustun qo‘yadilar. Bunday xudbinlik oqibatida kambag‘al qatlam yanada qiyin ahvolga tushadi, boylar esa yanada boyib boradi. Boylikning adolatsiz taqsimlanishi esa har qanday jamiyatning barqarorligiga rahna soluvchi eng xavfli omillardan biridir.
Bundan tashqari, ijtimoiy hayotda bu illat korrupsiya va jinoiy ishlarning ko‘payishiga ham zamin yaratadi. O‘z nafsini tiya olmagan, qonuniy yo‘l bilan topgan daromadiga qanoat qilmagan shaxslar noqonuniy ishlarga, poraxorlikka va firibgarlikka qo‘l uradilar. Ular o‘zlariga berilgan mansab va ishonchni suiiste’mol qilib, xalqning rizqiga ko‘z olaytiradilar. Bu esa davlat idoralariga bo‘lgan ishonchning yo‘qolishiga va jamiyatda adolatsizlik hissi kuchayishiga olib keladi. Shuning uchun ham ijtimoiy barqarorlikni saqlash uchun bunday xatti-harakatlarga qarshi nafaqat qonuniy choralar, balki kuchli ma’naviy-tarbiyaviy ishlar ham olib borilishi zarur.
Ma’naviy Yuksaklik: Ijobiy Harislik va Unga Elishish Yo‘llari
Maqolamizning avvalgi qismlarida ushbu tushunchaning asosan salbiy tomonlariga to‘xtalib o‘tgan bo‘lsak-da, uning ijobiy va insoniyat uchun o‘ta foydali jihati ham mavjudligini yodda tutishimiz kerak. Xo‘sh, ijobiy ma’nodagi kuchli intilish nima va u qanday namoyon bo‘ladi? Agar inson o‘zining cheksiz baxt, muvaffaqiyat va rivojlanishga bo‘lgan ehtiyojini moddiy dunyodan ma’naviy dunyoga yo‘naltira olsa, u buyuk natijalarga erishadi. Ilm-fan cho‘qqilarini zabt etish, yangi texnologiyalar yaratish, insoniyat hayotini yengillashtiruvchi kashfiyotlar qilish aynan mana shunday ezgu intilishning mevasidir. Bunday odamlar o‘z sohalarining chinakam fidoyilari hisoblanadilar.
Ezgu maqsadlar yo‘lidagi faollik inson qalbini yuksaltiradi va uni komillik sari yetaklaydi. Masalan, ma’rifatparvar ajdodlarimiz bo‘lgan jadidlar hayotini esga olaylik. Ular millatni qoloqlikdan qutqarish, xalqning ko‘zini ochish va yurtni ozod ko‘rish yo‘lida o‘zlarining pullarini, sog‘liqlarini va hatto jonlarini ham ayamaganlar. Ular ilm tarqatishga, maktablar ochishga va gazeta-jurnallar chop etishga shunchalik ishtiyoqmand edilar ifodasi ularning shaxsiyatiga eng munosib ta’rif bo‘la oladi. Bu turdagi o‘zini bag‘ishlash hech qachon shaxsni inqirozga olib kelmaydi, aksincha, uni tarix sahifalarida abadiy muhrlab qo‘yadi.
Ma’naviy hayotda bunday yuksaklikka erishish uchun inson avvalo o‘z fikrlari va istaklarini tartibga solishni o‘rganishi kerak. Buning uchun esa har bir kishi o‘z oldiga aniq va olijanob maqsadlar qo‘yishi lozim. Moddiy ehtiyojlar inson yashashi uchun vosita ekanini, hayotning asl mazmuni esa boshqalarga yaxshilik qilish, ezgu iz qoldirish va ruhiy xotirjamlikka erishish ekanini anglash juda muhimdir. Inson o‘z nafsini jilovlab, intilishlarini to‘g‘ri o‘zanga bura olsa, uning ichki energiyasi vayronkor kuchdan bunyodkor kuchga aylanadi.
0 Comments