Til jamiyatning madaniy va ma’naviy darajasini ko‘rsatuvchi eng asosiy ko‘zgulardan biri hisoblanadi. Har bir so‘z asrlar davomida shakllanib, o‘z bag‘rida muayyan bir xalqning dunyoqarashini, falsafasini va ijtimoiy munosabatlarini saqlab keladi. O‘zbek tilining boy lug‘at tarkibida shunday so‘zlar borki, ular shunchaki oddiy tushunchani ifodalamasdan, balki chuqur hurmat, ehtirom va o‘zaro muloqot madaniyatini ham namoyon etadi. Ana shunday o‘ziga xos va ko‘p qirrali iboralardan biri bu taqsir so‘zidir. Ushbu kalom uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, bugungi kunda ham o‘zining ma’naviy qiymatini butkul yo‘qotgani yo‘q. Tarixiy manbalarni va tilshunoslik tadqiqotlarini ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, bu atama o‘zbek tiliga arab tilidan kirib kelganligini ko‘ramiz. Arab tilidagi ushbu tushuncha o‘zining dastlabki o‘zagida biror ishda sustkashlik qilish, kamchilikka yo‘l qo‘yish, nuqsonga sabab bo‘lish yoki biror vazifani to‘liq bajarmaslik kabi ma’nolarni anglatgan. Biroq, tilning jonli taraqqiyoti va xalqlar o‘rtasidagi madaniy almashinuv jarayonida so‘zlarning boshlang‘ich ma’nosi o‘zgarib, mutlaqo yangicha ijtimoiy vazifa kasb etishi tabiiy hol holatdir.
Mintaqamizda islom madaniyati va ilm-fani keng yoyilishi natijasida arabcha atamalar mahalliy tillar muhitiga chuqur singib ketdi. Bu jarayonda ko‘plab so‘zlar qatori ushbu ibora ham o‘zining dastlabki lug‘aviy chegarasidan chiqib, o‘ziga xos muomala va murojaat shakliga aylandi. O‘rta asrlar sharqona ijtimoiy hayotida insonlarning bir-birlariga bo‘lgan munosabatlari, ayniqsa, olimlar, dindorlar, davlat arboblari va oddiy xalq vakillari o‘rtasidagi muloqot odobi juda yuqori darajada tartibga solingan edi. Bunday muhitda o‘zini qarshisidagi insondan ustun qo‘ymaslik, kamtarlik va andisha ko‘rsatish eng oliy fazilatlardan sanalgan. Shuning uchun ham shaxs o‘z suhbatdoshiga nisbatan yuksak hurmatini izhor etish barobarida, o‘zining kamchiliklardan xoli emasligini tan olgan holda mazkur kalomni qo‘llay boshlagan. Vaqt o‘tishi bilan so‘zning ichki mohiyati butunlay evrilishga uchrab, aybdorlik hissini ifodalashdan ko‘ra, tinglovchining ijtimoiy mavqeyi, ilmiy darajasi va insoniy fazilatlarini ulug‘laydigan olijanob murojaat vositasiga aylangan.
Sharq falsafasida kamtarlik va o‘z nafsini tarbiyalash muhim o‘rin tutadi. Tarixiy adabiyotlarda keltirilishicha, tasavvuf vakillari va ilm ahli o‘zlarini doimo xatolarga moyil, komillik yo‘lidagi oddiy yo‘lovchi deb hisoblashgan. Suhbatdoshga murojaat qilinganda taqsir so‘zining ma’nosi aynan mana shu nuqtai nazardan ham boyib borgan. Ya’ni, inson boshqa bir zotga murojaat qilarkan, o‘zining bilimsizligi yoki ehtimoliy xatolaridan iymonib, qarshisidagi kishining ulug‘ligini e’tirof etgan. Bu esa jamiyatda o‘zaro hurmat va ishonch muhitini mustahkamlagan. Bugungi kunda ushbu ibora mumtoz adabiyotimiz durdonalari, tarixiy asarlar va kinofilmlar orqali bizgacha yetib kelgan bo‘lib, u o‘tmishdagi yuksak muloqot odobining go‘zal namunasidir.
Taqsir so’zining ma’nosi
Tilshunoslikda Lug‘aviy va Istilohiy Tahlil
Har qanday tilning lug‘at boyligi undagi so‘zlarning ko‘p ma’noliligi va qo‘llanish doirasining kengligi bilan o‘lchanadi. O‘zbek tilining izohli lug‘atlarida va etimologik tadqiqotlarida ushbu kalomga alohida e’tibor qaratilgan. So‘zning kelib chiqishi bevosita arab tilidagi uch harfli o‘zakka borib taqaladi va u qisqartirish, kamaytirish, yetarli darajada harakat qilmaslik tushunchalari bilan bog‘lanadi. Agar biz ushbu iboraning klassik adabiyotdagi o‘rniga nazar tashlasak, uning diniy va dunyoviy matnlarda turlicha yuklama bilan kelganini ko‘rishimiz mumkin. Diniy istilohda toat-ibodatlarni mukammal bajara olmaslik, Yaratganning huzurida o‘zining bandalik ojizligini his qilish holatlari ham ko‘pincha ushbu tushuncha orqali bayon etilgan. Biroq, kundalik jonli muloqot tizimiga ko‘chgach, so‘z mutlaqo ijobiy ma’no tusi olib, insonga bo‘lgan cheksiz ehtirom ramzi sifatida muhrlandi.
O‘zbek tilshunosligida so‘zlarning semantik rivojlanishi, ya’ni ma’no o‘zgarishlari qiziqarli qonuniyatlar asosida yuz beradi. Dastlab salbiy yoki neytral ma’noga ega bo‘lgan tushuncha vaqt o‘tishi bilan ijobiy munosabat ifodalovchi leksemaga aylanishi mumkin. Mazkur ibora aynan shunday hodisaning yorqin namunasidir. Muloqot jarayonida kishi o‘z suhbatdoshini ulug‘lash maqsadida, go‘yoki o‘zining gap-so‘zlarida, xatti-harakatlarida kamchilik o‘tgan bo‘lishi mumkinligini oldindan tan oladi. Bu esa nutqiy etiketning, ya’ni muomala madaniyatining eng yuqori cho‘qqisi hisoblanadi. Shuning uchun ham adabiy tilda va xalq shevalarida ushbu so‘z ko‘proq muhtaram, janob, ustoz yoki ulug‘vor shaxs degan ma’nolarning sinonimi sifatida shakllandi. Tilshunos olimlar ushbu hodisani ijtimoiy-psixologik omillar bilan izohlashadi, chunki Sharq xalqlari tabiatan andishali va muloyim bo‘lishga intilganlar.
Bundan tashqari, so‘zning qo‘llanish shakllari ham davrlar o‘tishi bilan o‘zgarib borgan. Uni nafaqat yakka holda, balki boshqa so‘zlar bilan birikkan holda ham ishlatish an’anaga aylangan. Misol uchun, mumtoz matnlarda taqsirlar degan ko‘plik shakli ham uchraydiki, bu yig‘ilgan jamoaga, ilm ahlidan iborat majlis ahliga qaratilgan yuksak hurmatli murojaatni anglatgan. So‘zning grammatik xususiyatlari va uning gap ichidagi sintaktik vazifasi asosan undalmoq bo‘lib kelishida ko‘rinadi. Ya’ni, u suhbatdoshning diqqatini tortish, unga bo‘lgan ichki ehtirom va samimiyatni ko‘rsatish uchun jumla boshida yoki oxirida alohida urg‘u bilan talaffuz qilingan. Bu esa nutqning ta’sirchanligini va badiiy jozibasini oshirishga xizmat qilgan.
Mumtoz Adabiyot va Badiiy Ijodda Qo‘llanishi
O‘zbek mumtoz adabiyoti insoniy fazilatlar, axloq va odob-ahloq qoidalarini tarannum etuvchi ulkan xazinadir. Alisher Navoiy, Bobur, Ogahiy, Muqimiy va Furqat kabi buyuk so‘z san’atkorlarining asarlarida insonlar o‘rtasidagi munosabatlar nozik qirralarigacha tasvirlangan. Ushbu ijodkorlar o‘z qahramonlari nutqini boyitish va o‘sha davr muhitini real aks ettirish maqsadida taqsir so‘zining ma’nosi va uning badiiy jozibasidan unumli foydalanganlar. Ayniqsa, podshohlar va vazirlar, ustozlar va shogirdlar, yoki shunchaki ikki ziyoli inson o‘rtasidagi suhbatlarda bu murojaat shakli tez-tez quloqqa chalinadi. Bu shunchaki rasmiyatchilik emas, balki qalb to‘ridan chiquvchi, o‘zgalarning haq-huquqlarini va qadr-qimmatini tan oluvchi lisoniy hodisa edi.
Adabiy jarayonda ushbu kalom dramatik asarlarda qahramonlarning xarakterini ochib berishda ham muhim vosita bo‘lgan. Masalan, biror bir kichik ijtimoiy tabaqa vakili o‘z davrining oliy tabaqa vakiliga yoki ilm daryosi bo‘lgan allomasiga murojaat qilganda, ushbu iborani ishlatish orqali oradagi hurmat masofasini saqlagan. Bu masofa sovuq ajralishni emas, aksincha, yuksak odob va tarbiyani ifodalagan. Navoiy bobomizning g‘azal va dostonlarida ham inson o‘zining Yaratgan oldidagi nuqsonlarini tan olishi ma’nosida ham, shuningdek, dunyoviy suhbatlarda insonni ulug‘lash maqsadida ham bu tushunchaga yaqin iboralar qo‘llanganini ko‘ramiz. Badiiy matnda har bir so‘z muayyan bir yuklama tashiydi va bu atama asarning umumiy ruxi va tarixiy koloriti bilan uzviy bog‘liqdir.
XIX va XX asr boshlaridagi jadid adabiyoti vakillari ham o‘z asarlarida millat ma’naviyatini ko‘tarish, o‘tmishdagi go‘zal qadriyatlarni tiklash yo‘lida nutq madaniyatiga alohida e’tibor qaratganlar. Abdulla Qodiriyning «O‘tkan kunlar» yoki «Mehrobdan chayon» kabi o‘lmas romanlarida qahramonlarning bir-birlariga qilgan murojaatlariga e’tibor bersangiz, sharqona lutf va andishaning go‘zal namunalariga guvoh bo‘lasiz. Ushbu asarlarda qahramonlar o‘z suhbatdoshlarini ardoqlab, so‘z boshlashdan avval yoki gap orasida mazkur ehtirom kalomini ishlatishadi. Bu esa o‘quvchida o‘sha davr ijtimoiy hayoti, odamlarning ichki madaniyati va bir-biriga bo‘lgan munosabati haqida yorqin tasavvur uyg‘otadi. Badiiy adabiyot so‘z yashashini ta’minlovchi eng qudratli manba bo‘lgani sababli, aynan mana shunday asarlar tufayli ushbu so‘z bugungi avlod xotirasida ham saqlanib qoldi.
Ijtimoiy Hayot va Etiket Tizimidagi O‘rni
Har bir jamiyatning o‘ziga xos muloqot qoidalari va etiket tizimi mavjud bo‘lib, ular vaqt o‘tishi bilan sayqallanib boradi. Tarixiy o‘zbek jamiyatida shaxsning o‘zini tutishi, gapirish odobi va muomala uslubi uning oilada olgan tarbiyasi hamda ma’naviy saviyasining bosh mezoni hisoblangan. Kattaga hurmat, kichikka izzat tamoyili asosiga qurilgan ushbu tizimda murojaat so‘zlari markaziy o‘rinni egallagan. Inson o‘zidan yoshi ulug‘, ilmi ziyoda yoki jamiyatda alohida hurmatga sazovor bo‘lgan kishilar bilan so‘zlashganda oddiygina «sen» yoki «siz» deyish bilan cheklanib qolmagan. Ular nutqni yanada muloyimlashtirish va suhbatdoshga yoqimli kayfiyat bag‘ishlash uchun maxsus ehtirom iboralarini izlab topishgan va muomalaga kiritishgan.
Ijtimoiy ierarxiyada ushbu hurmat so‘zi o‘ziga xos o‘ringa ega edi. Uni asosan din peshvolari, madrasa mudarrislari, qozilar, shuningdek, el-yurt o‘rtasida alohida obro‘-e’tiborga ega bo‘lgan oqsoqollar va ijod ahliga nisbatan qo‘llashgan. Masalan, madrasada tahsil olayotgan talaba o‘z ustoziga murojaat qilganda, bu so‘zni ishlatishi majburiyat emas, balki qalbaki bo‘lmagan chinakam ehtirom ifodasi bo‘lgan. O‘z navbatida, ustoz ham shogirdining bu andishali muomalasidan mamnun bo‘lib, unga nisbatan ilm eshiklarini yanada kengroq ochgan. Bu esa jamiyatda ustoz-shogirdlik an’analarining mustahkamlanishiga, ilmli insonlarning qadri hamisha baland bo‘lishiga xizmat qilgan.
Shuni ham ta’kidlash joizki, ushbu ibora nafaqat rasmiy yoki ilmiy davralarda, balki oilaviy munosabatlarda, yaqin do‘stlar va hamfikrlar o‘rtasidagi suhbatlarda ham samimiyatni oshirish uchun ishlatilgan. Ikki kishi o‘zaro fikr almashayotganda, biri ikkinchisining fikriga qo‘shilishini yoki uning mulohazasini yuksak qadrlashini ko‘rsatish uchun ham so‘z o‘yinlaridan qochib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu kalomga murojaat qilgan. Jamiyat ijtimoiy hayotining bunday nozik jihatlari xalqimizning tabiatan tinchliksevar, mehmondo‘st va o‘zgalar ko‘nglini og‘ritishdan qo‘rqadigan xalq ekanligidan dalolat beradi. Sharqona etiket tizimining bu go‘zal bo‘lagi insonlarni bir-biriga yaqinlashtirishda va ijtimoiy ziddiyatlarni yumshatishda o‘ziga xos ma’naviy qalqon vazifasini o‘tagan desak xato bo‘lmaydi.
Diniy va Tasavvufiy Tasavvurlar Bilan Bog‘liqligi
Islom madaniyati o‘zbek xalqining turmush tarzi, dunyoqarashi va tiliga juda chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Ko‘plab arabcha so‘zlar yurtimizga nafaqat shunchaki lisoniy birlik sifatida, balki chuqur diniy va falsafiy tushunchalar oqimi bilan birga kirib keldi. Tasavvuf ta’limoti, xususan, Naqshbandiya, Yassaviya va Kubroviya tariqatlari inson qalbini poklash, kibrdan uzoqlashish va kamtarlikni iymonning asosi deb bilish g‘oyalarini ilgari surgan. Bunday falsafiy muhitda taqsir so‘zining ma’nosi yanada teranroq va tasavvufiy ma’no-mazmun bilan boyidi. Tasavvuf ahlida o‘zini nuqsonsiz his qilish, amallariga ishonib kibrga berilish eng katta ma’naviy xavflardan biri hisoblangan. Shuning uchun ham sof va komil qalb egalari o‘zlarini doimo xato va kamchilikka yo‘l qo‘yuvchi deb bilishgan va bu holat ularning nutqida ham aks etgan.
Diniy ulamolar va shayxlar o‘rtasidagi muloqotlarda bu ibora o‘zini past tutish va qarshisidagi zotning ma’naviy darajasini yuksaltirish maqsadida aytilgan. Biror diniy masala muhokama qilinayotganda yoki shariat hukmlari bayon etilayotganda, olimlar o‘z fikrlarini mutloq haqiqat deb da’vo qilishdan qochishgan. Ular gaplarini ehtiyotkorlik bilan boshlab, ehtimoliy adashishlardan panoh so‘ragan holda, suhbatdoshlariga nisbatan mana shu ehtirom so‘zini qo‘llashgan. Bu esa ilmiy bahslarning xusumat va adovatga aylanib ketishining oldini olgan va davrada ilohiy baraka hamda o‘zaro rozilik muhitini shakllantirgan. Bandaning Yaratgan huzuridagi ojizligini tan olishi bilan bog‘liq bo‘lgan bu ichki tuyg‘u, insonlararo munosabatlarga ko‘chganda yuksak axloqiy mezon bo‘lib xizmat qildi.
Tasavvufiy adabiyotlarda, xususan xonakoh va pirlar suhbatlarida bu so‘z o‘ziga xos muqaddaslik kasb etgan. Murid o‘z piriga murojaat qilganda bu kalomni aytish orqali nafaqat uning dunyoviy ulug‘ligini, balki uning ma’naviy rahnamoligini, qalb ko‘zi ochiqligini ham e’tirof etgan. O‘z navbatida, pirlar ham shogirdlariga nisbatan ba’zan shunday muloyimlik bilan javob qaytarishgan, bu esa ularning kibrdan butkul poklanganliklaridan va har bir insonga Allohning maxluqi sifatida yuksak ehtirom bilan qarashlaridan dalolat bergan. Diniy va ma’naviy hayotning bunday yuksak namunalari tilimizdagi so‘zlarning shunchaki tovushlar yig‘indisi emas, balki muayyan ruxiy holatning in’ikosi ekanligini ko‘rsatadi.
Zamonaviy Nutq va Jonli Tilda So‘zning Qayta Tiklanishi
Tarix charxpalagi aylanib, ijtimoiy-siyosiy tuzumlar o‘zgargani sayin tildagi ko‘plab so‘zlar ham iste’moldan chiqib ketishi yoki eskilik sarqiti sifatida chetga surib qo‘yilishi mumkin. O‘tgan asrning sho‘ro darvida milliy va diniy qadriyatlarga qarshi kurash olib borilgani sababli, o‘zbek tilining ko‘plab go‘zal murojaat shakllari, jumladan, biz o‘rganayotgan ushbu ibora ham eskilik sarqiti deb e’lon qilindi va uning ommaviy nutqda qo‘llanishi cheklandi. Uning o‘rniga sovuq va rasmiy bo‘lgan «o‘rtoq» yoki shunchaki umumiy murojaat shakllari majburan kiritildi. Biroq, xalqning tili va ma’naviy xotirasi shunchalik qudratliki, u asrlar davomida shakllangan xazinani butkul yo‘q qilib yuborishga yo‘l qo‘ymaydi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy va madaniy merosni tiklash jarayoni boshlandi, bu esa tilimizga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Bugungi kunda zamonaviy o‘zbek jamiyatida o‘tmishdagi go‘zal muomala odoblariga, sharqona lutf va andishaga bo‘lgan qiziqish va ehtiyoj qaytadan yuksalmoqda. Yoshlar va ziyolilar orasida, shuningdek, madaniyat va san’at sohalarida ushbu yuksak hurmat ifodasi yana tez-tez qo‘llanila boshladi. Zamonaviy jonli tilda bu kalom shunchaki tarixiy badiiylik bo‘lmay, balki suhbatdoshga bo‘lgan chinakam madaniy va ziyoli munosabatni ko‘rsatish vositasiga aylanmoqda. Odamlar kundalik hayotda rasmiyatchilikdan charchab, samimiy va iliq munosabatlarni qumsaganlarida, mana shunday ohangdor va ma’nodor kalomlarni nutqlariga olib kirishmoqda. Bu esa nutqning nafaqat go‘zalligini, balki eshituvchiga bo‘lgan psixologik ta’sirini ham ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
Qayd etish joizki, zamonaviy axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlar rivojlangan davrda ham ushbu so‘z o‘zining yangi hayotini topmoqda. Blogerlar, yozuvchilar, jurnalistlar va ilm ahli o‘zaro fikr almashganda, izohlarda yoki shaxsiy yozishmalarda suhbatdoshning shaxsini ulug‘lash va unga bo‘lgan alohida minnatdorchilikni bildirish uchun ushbu qadimiy murojaat shaklidan faol foydalanmoqdalar. Bu holat milliy tilimizning moslashuvchanligini va uning ichki imkoniyatlari nechog‘lik cheksiz ekanligini anglatadi. Qadimiy qadriyatlarning zamonaviy qiyofada qayta tug‘ilishi jamiyat ma’naviy sog‘lomligining va o‘z ildizlariga bo‘lgan sadoqatining yorqin dalilidir.
0 Comments