O’zbek xalqining ko’p asrlik turmush tarzi, me’morchilik an’analari va xonadon tuzilishi o’ziga xos boy madaniyatga ega. Qadimdan ajdodlarimiz yashash joylarini barpo etishda nafaqat qulaylik va issiqlikni, balki xona ichidagi tartib va estetik go’zallikni ham birinchi o’ringa qo’yishgan. Sharqona me’morchilikda xonaning har bir qismi, har bir tokcha va o’yiq ma’lum bir amaliy hamda estetik vazifani bajargan. Xususan, an’anaviy o’zbek xonadonlarida ro’zg’or buyumlarini tartibli saqlash va mehmonxona to’riga fayz kiritish uchun maxsus joylar ajratilgan.

Milliy xonadonlarimiz interyerida alohida o’rin tutgan bunday me’moriy elementlar o’zbek tilining boy lug’at tarkibida ham o’ziga xos so’zlar bilan nomlangan. Sharqona turmush tarzida mebel jihozlarining o’rnini bosgan, xonaning umumiy qiyofasini belgilab bergan ushbu o’yik joylar bugungi kunda ham etnograflar va tilshunoslar tomonidan katta qiziqish bilan o’rganilmoqda. Xalqimizning kundalik turmush tarzi, madaniyati va tili o’rtasidagi uzviy bog’liqlikni tushunish uchun ushbu tushunchalarning kelib chiqishi hamda mazmun-mohiyatini chuqur tahlil qilish talab etiladi.

Taxmon so’zining ma’nosi

Taxmon so’zining etimologik ildizlari va tildagi kelib chiqishi

Turkiy tillar oilasiga mansub bo me’moriy va maishiy atamaning kelib chiqishi bevosita buyumlarni ustma-ust joylashtirish hamda tartibga solish harakati bilan bog’liq. Tildagi «tax» o’zagi narsalarni bir-birining ustiga tekis va tartibli qilib taxlash, qatlash yoki terish ma’nosini anglatadi. Ushbu harakatga qo’shilgan yasovchi qo’shimcha natijasida muayyan harakat bajariladigan yoki buyumlar saqlanadigan xos joy tushunchasi shakllangan. Qadimiy manbalarda va turli shevalarda ushbu o’zak bilan bog’liq ko’plab so’zlar uchraydiki, ularning barchasi tartib, qatlam va bir tekis joylashuv g’oyasini o’zida muassasamlashtiradi.

Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, ushbu atama o’zbek tili lug’at tarkibida asrlar davomida mustahkamlanib, maishiy turmushning ajralmas qismiga aylangan. Turkiy xalqlarning o’troq hayot tarzi hamda shaharsozlik madaniyati rivojlanishi jarayonida uy ichki tuzilishidagi har bir qism aniq nomlar bilan yuritila boshlangan. Devor ichiga o’yilgan va yuk saqlashga mo’ljallangan maxsus bo’shliqlar ma’lum bir tartibda nomlanib, tilning leksik qatlamida o’zining doimiy o’rnini egallagan. Ushbu til birligi asrlar davomida shakllanib, xalqimizning moddiy va ma’naviy merosi bilan chambarchas bog’lanib ketgan.

Taxmon so’zining ma’nosi va uning lug’aviy izohi

Izohli lug’atlarda taxmon so’zining ma’nosi an’anaviy turar joylar yoki ayvon devorida sandiq o’rnatib, ustiga o’rin-ko’rpa yig’ib qo’yiladigan tokchasimon maxsus joy sifati ta’riflanadi. O’zbek tilining izohli lug’atida bu tushuncha xona devoridagi ko’rpa-to’shak, yastik va boshqa maishiy buyumlarni tartibli joylashtirish uchun mo’ljallangan o’yiq me’moriy shakl sifatida keltiriladi. Oddiy qilib aytganda, bu an’anaviy o’zbek xonadonida zamonaviy shkaf yoki gardrob vazifasini bajargan devoriy o’yikdir.

Tilshunoslik va etnografiya nuqtai nazaridan qaraganda, taxmon so’zining ma’nosi shunchaki shkaf yoki tokcha tushunchasi bilan cheklanib qolmaydi. U o’zbek xalqining mehmondo’stlik, ozodalik va uy-ro’zg’or tutish madaniyatini ifodalovchi keng qamrovli tushunchadir. Negaki, ushbu devoriy bo’shliqqa ko’rpa-to’shaklarning qanday taxlangani, ularning ustiga yopilgan kashtali zardevor va pardalarning go’zalligi xonadon bekasining pallaligi, pazandaligi va saroy kabi tutgan tartib-intizomidan dalolat bergan.

Ilmiy manbalarda taxmon so’zining ma’nosi xonaning me’moriy va estetik markazi sifatidagi o’rni bilan ham izohlanadi. Xonaga kirgan kishining ko’zi eng avvalo to’rdagi ushbu qismga va unda taxlanib turgan rang-barang atlas, adras ko’rpalarga tushgan. Shu sababli, ushbu tushuncha xalq tilida nafaqat joy nomini, balki oila to’kisligi, bisot va to’y-tomoshalarga tayyorgarlik darajasini ko’rsatuvchi muhim maishiy belgini ham anglatgan.

An’anaviy xonadonlarda ushbu me’moriy unsurning tutgan o’rni

O’rta Osiyo va xususan O’zbekistonning an’anaviy me’morchiligida uylarning ichki hajmidan unumli foydalanish asosiy mezonlardan biri bo’lgan. Loy va xom g’ishtdan qurilgan qalin devorlar nafaqat binoni issiq va suvukdan saqlagan, balki devor ichida turli shakldagi o’yiqlarni hosil qilish imkonini bergan. Xonaning to’r qismida, odatda mehmonxona yoki yotoqxona devorida o’rtadagi markaziy o’yiq sifatida ushbu buyumlar saqlash joyi loyihalashtirilgan. Bino qurilishi jarayonida devorning ma’lum bir qismi ichkariga chuqurlashtirilib, pastki qismiga yog’och sandiq sig’adigan va ustiga bir nechta ko’rpa taxlanadigan hajm qoldirilgan.

Bunday me’moriy yechim xona maydonini teshash va uni ortiqcha og’ir mebellardan xoli qilish imkonini bergan. O’tmishda xonalarda hozirgi kabi ko’chma yog’och shkaflar, komodlar yoki javonlar bo me’moriy vosita xonaning ajralmas va stasionar qismi bo’lgan. U xonaning umumiy karkasiga singdirib yuborilgani sababli qo’shimcha yer egallamagan va xona ichida kenglik, havo va harakatlanish erkinligini ta’minlagan.

Xonaning devoriy tuzilishida ushbu markaziy bo’shliq atrofida kichikroq tokchalar ham ishlangan. O’ng va chap tomonda joylashgan tokchalarga chinnilar, kitoblar, bezakli buyumlar yoki chiroqlar qo’yilgan bo’lsa, markaziy va eng katta o me’moriy joy aynan ro’zg’orning eng qimmatli moddiy boyligi bo’lmish o’rin-ko’rpa va bisot sandig’i uchun ajratilgan. Bu holat xona simmetriyasini va ko’rgazmali muvozanatni ta’minlagan.

Devoriy joylashuv va xona me’morchiligidagi muvozanat

An’anaviy uy-ro’zg me’morchiligida har bir obyekt va elementning joylashuvi qat’iy mantiqiy tartibga bo’ysungan. Xona loyihalanayotganda ushbu ko’rpa-to’shak saqlash bo’shlig’i deraza va eshikka nisbatan to’g’ri joylashtirilishi shart bo’lgan. Odatda xonaga kirish eshigining qarama-qarshisida yoki xonaning eng muqaddas, mo’tabar hisoblangan to’r devorida ushbu o’yiq barpo etilgan. Bu joylashuv xonaga kirgan kishida birdaniga to’kislik, tartib va shinamlik taassurotini hosil qilgan.

O’zi joylashgan devor yuzasi bilan birga u yaxlit bir badiiy kompozitsiyani tashkil etgan. O’yikning yuqori qismi ko’pincha ravoqsimon, to’rtburchak yoki ravnaqli ravnaq shaklida ishlangan. Ravoqlarning tepa qismi ganch o’ymakorligi, muqarnaslar yoki turli xil milliy naqshlar bilan bezatilgan. Devor yuzasi ohak yoki ganch bilan suvralgan bo’lib, o’yiq atrofi va ichki qismiga alohida ishlov berilgan.

Ushbu me’moriy muvozanat nafaqat ko’rgazmali, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo’lgan. Qalin devor ichiga qurilgani sababli, u yerda saqlanayotgan ko’rpa-to’shaklar va kiyim-kechaklar tashqi namlikdan va harorat o’zgarishlaridan holi bo’lgan. Xonaning o’rtasidagi erkin maydon esa kunduzi mehmonlarni kutib olish, ovqatlanish va muloqot qilish uchun ishlatilgan, kechasi esa ushbu devoriy joydan ko’rpalar olinib, polga to’shalgan.

Amaliy vazifalari: Maishiy turmush va ro’zg mebellari o’rnini bosuvchi vosita

O’zbek xalqining an’anaviy turmush tarzida yashash maydonining ko’p funksiyaliligi yetakchi o’rin tutgan. Bitta xonaning o’zi bir vaqtning o’zida mehmonxona, mehnat qilish joyi, ovqatlanish xonasi va yotoqxona vazifasini bajarishi mumkin bo’lgan. Bunday sharoitda xonani tezda bir holatdan ikkinchi holatga o’tkazish talab etilgan. Aynan ushbu devoriy joy bu jarayonda hal qiluvchi rol o’ynagan.

Ertalab uy bekasi polga to’shalgan ko’rpa va yastiklarni tartib bilan yig’ib, ushbu devoriy o’yiq ichiga joylashtirgan. Natijada yotoqxona sanoqli daqiqalar ichida shinam va ozoda mehmonxonaga aylangan. Bu amaliy yechim kichik va o’rtacha hajmdagi uylarda ham juda katta maydonni tejash imkoniyatini bergan. Zamonaviy tilda aytganda, bu xona makonini optimallashtirishning eng qadimiy va samarali usullaridan biri bo’lgan.

Pastki qismiga joylashtirilgan o’ymakor yog’och sandiqda esa eng qimmatli kiyim-kechaklar, to’y bisoti, matolar va oilaviy jamg’armalar saqlangan. Sandiqning ustiga tartib bilan, qat-qat qilib paxtali va ipakli ko’rpalar, taxlama to’shaklar va do’ppi kabi buyumlar taxlangan. Har bir ko me’moriy joy o’zining chuqurligi va kengligi bilan aynan milliy ko’rpalarning standart o’lchamlariga moslab qurilgan.

Estetik va bezak san’ati namunasi sifatidagi ahamiyati

An’anaviy o’zbek uyida ko’rpa-to’shak saqlanadigan ushbu joy faqat amaliy yuk saqlash joyi bo’lib qolmasdan, balki xonadonning asosiy estetik va bezak markazi hisoblangan. Xonadon bekalari ushbu qismni bezatishga va tartibga solishga alohida e’tibor berishgan. Taxlangan ko’rpalarning tekisligi, ularning ranglar uyg’unligi va ustidan yopiladigan matolarning nafisligi bekaning didi va ro’zg’orsozligidan nishona bergan.

Ushbu me’moriy o’yiqni bezatishda turli xil milliy tekstil va naqshinkor buyumlardan foydalanilgan. O’yikning tepa va yon qismlariga kashtalangan zardevorlar, iroqi yoki bosma usulda tayyorlangan jiyaklar tutilgan. Taxlangan ko’rpa-to me’moriy yuk ustiga shoyi, atlas yoki adrasdan tikilgan maxsus yopqichlar yopib qo’yilgan. Bu yopqichlar ko’rpalarni changdan saqlash bilan birga, xonaga o’zgacha shukuh va bayramona kayfiyat bag’ishlagan.

Boy xonadonlarda ushbu o’yikning tevarak-atrofi ganchkori bezaklar, o’ymakor yog’och ramalar va hatto devoriy musavvirlik namunalari bilan pardozlangan. Xiva, Buxoro va Farg’ona vodiysi ustalari ushbu me me’moriy bo’shliq atrofini muqarnas kosachalar va serjilo bo’yoqlar bilan beztashning o’ziga xos maktablarini yaratishgan. Shu tariqa, oddiy ro’zg’or ehtiyoji san’at darajasiga ko’tarilgan.

O’zbekiston hududlarida ushbu me’moriy elementning o me’moriy xususiyatlari

O’zbekistonning turli viloyat va shaharlarida local me’morchilik an’analariga mos ravishda ushbu devoriy bo’shliqni barpo etish va beztashda o’ziga xos farklar mavjud bo’lgan. Iqlim sharoiti, yerlik qurilish materiallari va mahalliy badiiy did har bir hududda o’zgacha uslubning shakllanishiga olib kelgan. Bu farqlar o’yiqning o’lchami, ravoq shakli hamda uning atrofidagi dekorativ elementlarda yorqin namoyon bo’ladi.

Farg’ona vodiysida, xususan Qo’qon, Marg’ilan va Andijon uylarida devoriy o’yiqlar nisbatan keng va chuqur qilib qurilgan. Bu hududda poyondozlar, atlas va adras ko’rpalarni ko’p miqdorda taxlash an’anasi kuchli bo’lgani sababli, devoriy yaproqli ravoqlar va naqshinkor yog me’moriy ramalar keng qo’llanilgan. Vodiylik ustalar o’yiq tepasiga ikki yoki uch qatlamli tokchalar ishlab, ularga chinni idishlar terish usulini ham qo’shib yuborishgan.

Buxoro va Samarqand an an’anaviy me’morchiligida esa ganchkori va muqarnasli bezaklar yetakchilik qilgan. Bu yerda ko’rpa saqlanadigan joy atrofida murakkab geometrik va islimiy naqshlar o’yilgan. Devor yuzasiga qilingan o’yma ganch va ko’zgusimon bezaklar xonaga kirgan nur yorug’ligini aks ettirib, xonaga muhtashamlik bag’ishlagan. Xiva va Xorazm uylarida esa asosiy e’tibor yog’och o’ymakorligiga qaratilib, o’yiqning atrofi o’yma ustunlar va yog’och taxtachalar bilan hoshiyalangan.

Badiiy adabiyot va folklorda maishiy timsollarning aks etishi

O’zbek xalq og’zaki ijodi, ertaklar, dostonlar va mumtoz hamda zamonaviy adabiyotda ushbu maishiy element oila farovonligi, uy shinamligi va milliy turmush tarzining timsoli sifatida tez-tez tilga olingan. Yozuvchi va shoirlar xonadon muhitini, qahramonlarning ijtimoiy ahvolini va ruhiy holatini tasvirlashda ushbu devoriy joyning ko’rinishidan unumli foydalanishgan.

Buyuk adiblarimiz Abdulla Qodiriy, Cho’lpon, Oybek va Shukur Xolmirzayev asarlarida o’zbek uyining ichki tasviri berilganda to’rdagi ushbu qism alohida mehr bilan tasvirlanadi. Masalan, sovchilar kelganda yoki mehmon kutilganda xonadon bekasining zudlik bilan to’rdagi ko’rpalarni tartibga solishi, eng sarpo ko’rpalarni ustga taxlashi, kelin bisotidagi kashtador yopqichlarni yozishi kabi detallar orqali o’zbekona oilaviy qadriyatlar yoritib berilgan.

Xalq ertaklari va afsonalarida ham ushbu devoriy joy sirlilik va mo’llik belgisi sifatida uchraydi. Sandiqda saqlanadigan sehrli buyumlar, qadimiy xat va qimmatbaho taqinchoqlar aynan ushbu joy bilan bog’liq holda tasvirlanadi. Bu esa ushbu me me’moriy qismning xalq shuurida shunchaki buyum saqlash joyi emas, balki oila siri va boyligini asrovchi muqaddas maskan sifatida idrok etilganidan dalolat beradi.

Zamonaviy interyer dizaynida an’anaviy me’moriy unsurlarning qayta tiklanishi

Bugungi kunda zamonaviy me’morchilik va interyer dizaynida milliy an’analarga, etnografik uslublarga bo’lgan qiziqish qayta uyg’onmoqda. Zamonaviy xonadonlar, mehmonxonalar, milliy restorantlar va madaniy markazlarni bezatishda ajdodlarimizdan meros qolgan devoriy o’yiq uslublaridan unumli foydalanilmoqda. Dizaynerlar qadimiy me’moriy shakllarni zamonaviy materiallar va yoritish texnologiyalari bilan uyg’unlashtirib, o’zgacha shinam muhit yaratishmoqda.

Zamonaviy neoklassik va etno-uslubdagi uylarda devor ichiga quriladigan gipsokartonli yoki yog’ochli o’yiqlar (nishalar) aynan ushbu qadimiy an’ananing mantiqiy davomidir. Har qancha zamonaviy kiyim shkaflari va gardroblar paydo bo’lishiga qaramay, ko’plab o’zbek xonadonlarida to’y ko’rpalari va mehmon ko’rpachalarini saqlash uchun maxsus devoriy bo’shliqlar saqlanib qolmoqda. Bu esa milliy turmush tarzining me me me’moriy shakllar darajasida qanchalik mustahkam ekanini ko’rsatadi.

Shuningdek, turistlarni jalb qilishga mo’ljallangan etno-mehmonxonalarda va mehmon uylarida ushbu devoriy joylar o’zbek milliy koloritingizni namoyish etuvchi asosiy atribut sifatida xizmat qilmoqda. Ularda taxlab qo’yilgan milliy kashtachilik namunalari va rang-barang ko’rpalar xorijiy turistlarda katta taassurot qoldiradi. Bu esa milliy me’moriy unsurlarning faqat o’tmish tarixi emas, balki bugungi va kelajakdagi madaniy brendimiz ekanini tasdiqlaydi.