Insoniyat yaralibdi va vaqt o‘tishi bilan hayotning turli sir-asrorlarini anglashga intilibdi, uning tungi kechinmalari har doim eng qiziqarli mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Turli xalqlar falsafasida uyqu paytidagi ko‘rishlar ruhning boshqa dunyoga sayohati yoki kelajakdan kelgan maxfiy belgilar sifatida talqin qilingan. Islom ma’naviy olamida esa ushbu mavzu o‘ziga xos ilmiy va ilohiy asosga ega bo‘lib, u oddiy tasavvurlar chegarasidan chiqadi. Dinimiz tushlarni shunchaki miya faoliyatining mahsuli yoki tasodifiy tasvirlar yig‘indisi deb hisoblamaydi, balki ularni inson ruhiyatining chuqur qatlamlari hamda ilohiy ma’rifat bilan bog‘laydi. Ushbu tushunchani mukammal anglash uchun islomiy manbalarda, xususan, Qur’oni Karim va Muqaddas Hadislarda kelgan ta’riflarga e’tibor qaratish lozim. Tushlar mohiyatiga ko‘ra uch turga bo‘linadi, bular rahmoniy, ya’ni Alloh taolo tomonidan bandasiga yuboriladigan xushxabarlar, nafsiy, ya’ni insonning kundalik hayotdagi o‘y-fikrlari hamda shaytoniy, ya’ni odamzot qalbida qo‘rqinch va shubha uyg‘otishga qaratilgan tasavvurlardir.
Ruhshunoslik ilmi rivojlanishidan asrlar muqaddam musulmon ulamolari tungi tasavvurlar tabiati haqida keng qamrovli asarlar yozib qoldirganlar. Inson uyquga ketganida uning jismoniy sezgilari vaqtinchalik to‘xtaydi, ammo ruhiy idrok etish qobiliyati to’liq uyg‘onadi. Mana shu holatda ruh moddiy olam to‘siqlaridan ozod bo‘lib, g‘ayb olamiga oid ba’zi ma’lumotlarni qabul qilishga tayyor bo‘ladi. Solih va taqvodor insonlarning tushlari ko‘pincha juda aniq va haqiqatga yaqin bo‘lishi ramziy ma’noda ham isbotlangan. Shuning uchun ham ma’naviy poklik darajasi yuqori bo‘lgan shaxslarning tushlari alohida ahamiyat kasb etadi va jamiyatda ularga bo‘lgan qiziqish hamisha yuqori bo‘lib qoladi.
Ushbu ulug‘vor hodisalar orasida shunday bir mo‘jizaviy holat borki, u har bir mo‘min-musulmonning eng oliy orzusi va ruhiy cho‘qqisi hisoblanadi. Bu holat tushda payg‘ambar korsa deb ataluvchi buyuk ne’matdir. Tarix davomida ko‘plab solih insonlar va islom olimlari ushbu baxtga musharraf bo‘lganlari haqida yozib qoldirganlar. Bunday ilohiy hodisa oddiy tush ko‘rish tushunchalaridan butunlay farq qilib, insonning qalbi naqadar pok ekanligidan hamda uning Allohga va Uning rasuliga bo‘lgan cheksiz muhabbatidan dalolat beradi. Mazkur maqolada biz ushbu muqaddas mavzuni barcha tafsilotlari, ilmiy va diniy asoslari, ta’birlari va uning inson hayotiga ko‘rsatadigan ma’naviy ta’siri bilan birga batafsil ko‘rib chiqamiz.
Tushda payg’ambar korsa
Tushda Payg‘ambar Korsa Ne’matining Ilohiy Va Shar’iy Asoslari
Islom dini manbalarida oxirgi zamon elchisini tushda ko‘rish haqiqiy va shubhasiz voqelik sifatida qabul qilinadi. Buni isbotlovchi eng kuchli dalillar shaxsan Rasululloh sallallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan sahih hadislardir. Islom olamining eng mo»tabar muhaddislaridan biri Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda aniq bayon qilinishicha, kim u zotni tushida ko‘rgan bo‘lsa, haqiqatda ko‘ribdi, chunki shayton hech qachon u zotning suratiga kira olmaydi va uning qiyofasini qabul qila olmaydi. Bu qoida islom aqiydasining muhim qismlaridan biri bo‘lib, tush ko‘ruvchining ko‘rgan narsasi shubhasiz haqiqat ekaniga to‘liq kafolat beradi.
Ushbu mo‘jizaning siri shundaki, Alloh taolo o‘zining sevimli elchisini nafaqat hayotlik chog‘ida, balki vafotidan keyin ham yovuz kuchlarning ta’siridan batamom himoya qilgan. Shayton insonlarni chalg‘itish uchun turli qiyofalarga kirishi, ularni dahshatga solishi yoki noto‘g‘ri yo‘llarga boshlashi mumkin, biroq ilohiy nur bilan qoplangan payg‘ambarlik qiyofasiga yaqinlashishga uning kuchi ham, ruxsati ham yetmaydi. Shuning uchun ham ushbu buyuk ne’matga erishgan kishi o‘zining ko‘rgan tushidan zarracha ham shubhalanmasligi, balki qalbida cheksiz shukronalik hissini tuymog‘i lozim bo‘ladi.
Biroq bu o‘rinda islom ulamolari, xususan, mashhur tobe’in va tush ta’biri ilmining sultoni hisoblangan Muhammad ibn Sirin juda muhim bir shartni o‘rtaga qo‘yganlar. Ibn Sirin tushida oxirgi zamon elchisini ko‘rganini da’vo qilib kelgan kishilardan u zotning tashqi ko‘rinishini, bo‘y-bastini, kiyimlari va yuz tuzilishini batafsil tasvirlab berishni talab qilar edilar. Agar tush ko‘rgan kishining ta’rifi tarixiy manbalarda, ya’ni shamoil kitoblarida kelgan sahih sifatlarga mos kelsa, shundagina bu tushning haqiqiyligi tasdiqlangan. Demak, tushda payg‘ambar korsa iborasi shunchaki mavhum bir nur yoki noma’lum shaxsni tasavvur qilish emas, balki aynan u zotning o‘ziga xos bo‘lgan muborak qiyofalarida namoyon bo‘lishini anglatadi.
Siyrat Va Shamoil Kitoblarida Kelgan Muborak Qiyofaning Tavsifi
Tushning haqiqiyligini aniqlash uchun eng birinchi navbatda tarixiy manbalarda keltirilgan tashqi ko‘rinish xususiyatlarini yaxshi bilish talab etiladi. Islom tarixida payg‘ambarimizning tashqi ko‘rinishlarini eng mayda detallarigacha bayon qilgan maxsus ilmiy yo‘nalish mavjud bo‘lib, u «Shamoil» deb ataladi. Sahobalardan Hazrati Ali, Anas ibn Molik va Ummu Ma’bad kabi ulug‘ zotlar qoldirgan rivoyatlarga ko‘ra, u zot o‘ta novcha ham, past bo‘yli ham bo‘lmaganlar, balki odamlar orasida o‘rtacha, kelishgan bo‘y-bastga ega edilar. Ularning muborak yuzlari oppoq bo‘lib, undan qizg‘ish nur taralib turar va go‘yoki to‘lin oydek porlar edi.
Sochlari juda silliq ham, o‘ta jingalor ham bo‘lmasdan, quloqlari yumshog‘igacha yoki yelkalarigacha tushib turadigan darajada go‘zal edi. Ko‘zlari qop-qora, oqlari esa o‘ta sofligi bilan ajralib turardi, kipriklari uzun va quyuq bo‘lib, qarashlariga alohida bir haybat va shirinlik bag‘sh etardi. Muborak yuzlarida doimo tabassum va nur ufurib turar, soch va soqollarida esa keksaygan chog‘larida ham yigirmatadan ortiq oq tana topilmas edi. Ularning yelkalari keng, ikki yelkasi o‘rtasida esa payg‘ambarlik muhrlari joylashgan bo‘lib, bu ularning butun borliqdagi alohida maqomidan nishona edi.
Agar biror kishi o‘z tushida aynan mana shunday yuksak go‘zallik va mukammallik sifatlariga ega bo‘lgan, atrofidagilarga tinchlik va hotirjamlik ulashuvchi zotni ko‘rsa, demak u haqiqiy baxtga erishgan hisoblanadi. Zero, u zotning qiyofasi har qanday ko‘z uchun eng go‘zal manzara bo‘lib, uning tushga kirishi inson hayotidagi barcha qayg‘u va g‘amlarni eritib yuboradigan ruhiy quvvat manbaidir. Shuning uchun ham shamoil ilmini o‘rganish har bir mo‘min uchun ham farz, ham qarz vazifalardan biridir, chunki bu ilm orqali inson o‘z qalbidagi muhabbatni yanada yuksaltiradi va tushlarining haqiqiyligini ajratib olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Tushda Rasulullohni Ko‘rishning Turli Holatlari Va Ularning Ma’nolari
Musulmon olimlarining ta’birlariga ko‘ra, tushda payg‘ambar korsa holati sodir bo‘lgan joy, vaqt va u zotning qanday holatda namoyon bo‘lganiga qarab turlicha ma’nolarga ega bo‘ladi. Masalan, agar u zot biror shaharga yoki qishloqqa tashrif buyurgan bo‘lsalar va o‘sha joyning aholisi zulm ostida, qiyinchilikda yoki qurg‘oqchilikda yashayotgan bo‘lsa, bu tush o‘sha hududga yaqin orada adolat, baraka va mo‘l-ko‘lchilik kelishidan dalolat beradi. U zot qayerda paydo bo‘lsalar, o‘sha yerda yomonliklar barham topishi va haqqoniyat qaror topishi muqaddas kitoblarda bir necha bor ta’kidlangan.
Agar tush ko‘rgan inson shaxsan o‘zi og‘ir kasallik bilan og‘riyotgan bo‘lsa va tushida muborak zot unga qarab tabassum qilganini yoki uning haqqiga duo qilganini ko‘rsa, bu tez orada shifo topishiga ishoradir. Shuningdek, qarzdor kishilar uchun bunday ko‘rinish qarzlaridan qutilish va moddiy farovonlikka erishish yo‘llari ochilishini anglatadi. Mahbuslikda yoki qiyin vaziyatda qolgan insonlar esa ozodlikka va qiyinchiliklardan qutilishga xushxabar oladilar. Zero, u zotning borligi butun olamlar uchun faqat rahmat va ezgulik olib keluvchi ilohiy vositadir.
Biroq shuni ham yodda tutish kerakki, ba’zida u zot tushda g‘azablangan, xafa yoki xavotirli holatda ham namoyon bo‘lishlari mumkin. Islom ta’birshunoslari, jumladan, Ibn Shohin va boshqa buyuk olimlar buni tush ko‘ruvchining shaxsiy hayotidagi kamchiliklar, gunohlar va shariat ahkomlariga bee’tiborligi bilan bog‘laydilar. Bunday holat inson uchun jiddiy ogohlantirish bo‘lib, uni o‘z hayotini qaytadan ko‘rib chiqishga, xatolarini tuzatishga va din buyurgan sunnatlarga qat’iy amal qilishga chaqiradi. Bu ham aslida Allohning bandasiga bo‘lgan rahmati bo‘lib, uni oxiratdagi azobdan qutqarish uchun dunyoning o‘zidayoq hushyor tortishiga yordam beradi.
Ma’naviy Poklik Va Ilohiy Diydorga Erishishning Yo‘llari
Bunday yuksak ruhiy darajaga erishish va oxirgi zamon payg‘ambarini tushda ko‘rish har qanday insonga ham shunchaki nasib eta bermaydi. Buning uchun kishidan yuksak darajadagi ma’naviy tayyorgarlik, qalb pokligi va kundalik hayotda islomiy qoidalarga qat’iy rioya qilish talab etiladi. Islom ulamolari va solih zotlar o‘zlarining ko‘p yillik tajribalariga tayanib, ushbu baxtga yetishishning asosiy omillarini bayon qilib berganlar. Eng birinchi navbatda, insonning e’tiqodi to‘g‘ri, niyati xolis va yeyayotgan luqmasi mutlaqo halol bo‘lishi shart, chunki harom luqma inson qalbini qoraytiradi va uni ilohiy nurlarni qabul qilishdan to‘sadi.
Ikkinchi muhim qadam esa, kundalik hayotda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga, ya’ni ularning xulq-atvorlari, gapirish odoblari va ibodatlariga to‘liq ergashishdir. Inson har bir ishida u zotni o‘ziga namuna deb bilsa, qalbidagi muhabbat tuyg‘usi kundan-kunga alangalanib boradi. Shuningdek, til va dilni doimo salavot aytish bilan band qilish ham eng ta’sirli usullardan biri hisoblanadi. Har kuni yuzlab va minglab marotaba u zotga salom va salavotlar yo‘llash inson ruhiyatini poklab, uni muborak zotning nuri bilan bog‘laydi.
Bundan tashqari, uxlashdan oldingi odoblar ham muhim rol o‘ynaydi. Toza va pokiza kiyimlar kiyish, tahoratli bo‘lish, yotoqqa o‘ng tomon bilan yotish va Qur’on suralarini, xususan, Oyatul Kursiyni o‘qib uxlash tavsiya etiladi. Inson uxlashdan oldin barcha dunyoviy muammolarni, gina va quduratlarni qalbida o‘chirib, faqatgina muborak diydorni sog‘ingan holda ko‘z yumishi lozim. Mana shunday ixlos va muhabbat bilan qilingan harakatlar, inshaAlloh, o‘zining ijobiy mevasini beradi va inson tushida o‘sha buyuk baxtga musharraf bo‘lishi mumkin.
Tush Ko‘rishning Shariiy Maqomi Va Undan Hukm Olmaslik Qoidasi
Islom huquqshunosligi, ya’ni fiqh ilmida tushlarning o‘rni va ularning huquqiy maqomi juda aniq belgilab qo‘yilgan. Garchi tushda payg‘ambar korsa holati mutlaqo haqiqat va buyuk xushxabar bo‘lsa-da, u hech qachon islom shariatida yangi bir hukm chiqarishga yoki mavjud qoidalarni o‘zgartirishga asos bo‘la olmaydi. Islom dini mukammal va tugallangan dindir, u Payg‘ambarimiz alayhissalomning hayotlik davridayoq ilohiy vahiy orqali to‘liq qaror topgan va unga biron-bir narsa qo‘shish yoki undan biror narsani kamaytirish mutlaqo mumkin emas.
Agar biror kishi tushida oxirgi zamon elchisini ko‘rganini va u zot unga shariat qoidalariga zid bo‘lgan biror ishni buyurganini aytsa, bunday holatda tush ko‘rgan odamning o‘z tasavvurida adashgani yoki tushni noto‘g‘ri talqin qilgani xulosasiga kelinadi. Chunki haqiqiy payg‘ambarlik hayoti davomida insoniyatga yetkazilgan islom ahkomlari abadiydir va ular tush orqali bekor qilinmaydi. Tushlar faqatgina shaxsiy hayot uchun shaxsiy suyanch, dalda yoki ma’naviy rag‘bat bo‘lishi mumkin, xolos. Ular umumjahon islom qonunchiligida majburiy hujjat vazifasini bajarmaydi.
Ushbu qoidani bilish musulmon jamiyatini turli xil bid’atlar, xurofotlar va soxta da’vogarlardan himoya qilish uchun o‘ta muhimdir. Tarixda ba’zi shaxslar o‘zlarining shaxsiy va siyosiy manfaatlari yo‘lida odamlarni chalg‘itish uchun «Men tushimda ko‘rdim, menga shunday buyurildi» degan da’volar bilan chiqqanlar. Biroq islom ulamolari bunday gaplarga doimo ilmiy va shar’iy raddiyalar berib, dinning sofligini saqlab qolganlar. Shuning uchun ham har qanday yaxshi tushni shariat tarozisiga solib ko‘rish va uning qonun-qoidalariga mosligini tekshirish har bir aqlli insonning burchidir.
Tushlarni Sir Saqlash Odobi Va To‘g‘ri Yetkazish Mas’uliyati
Islom madaniyatida nafaqat tush ko‘rish, balki uni boshqalarga so‘zlab berishning ham o‘ziga xos go‘zal odoblari mavjud. Ayniqsa, tushda payg‘ambar korsa kabi yuksak ne’matga erishilganda, bu haqda duch kelgan odamga gapiraverish mutlaqo to‘g‘ri emas deb hisoblanadi. Inson tabiati har doim yaxshilikka nisbatan hasad va g‘ayirlik tuyg‘ulariga moyil bo‘lishi mumkin. Agar kishi o‘zining bunday yuksak ruhiy mukofotini hamma joyda reklama qilsa yoki maqtanchoqlik ohangida gapirsa, bu uning qalbidagi ixlosni so‘ndiradi va unga nisbatan hasadgo‘ylarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi.
Hadisi shariflarda kelishicha, yaxshi va solih tushlarni faqatgina o‘zingiz yaxshi ko‘radigan, sizga nisbatan samimiy bo‘lgan va eng asosiysi, ilm-ma’rifatga ega bo‘lgan insonlargagina aytish tavsiya etiladi. Tushlarni noto‘g‘ri ta’bir qiluvchi yoki hasad qiluvchi kimsalardan uzoq tutish lozim. Zero, noto‘g‘ri qilingan talqin insonning ruhan tushkunlikka tushishiga yoki adashishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, tush ko‘rgan kishi o‘z kechinmalarini so‘zlayotganda unga biron-bir mubolag‘a yoki yolg‘on qo‘shmasligi, boricha va aniqlik bilan bayon qilishi qat’iy talab etiladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, bunday tushni ko‘rgan inson o‘zini boshqalardan ustun yoki avliyo kabi his qilmasligi kerak. Aksincha, u o‘zining kamchiliklarini eslab, Alloh taoloning unga ko‘rsatgan bu cheksiz marhamatidan yanada ko‘proq uyalishi va kamtarlik yo‘lini tutishi lozim. Bu ne’mat qalbda maxfiy saqlanadigan go‘zal bir sir bo‘lib qolishi kishining ruhiy yuksalishiga va ixlosining yanada mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
Ruhiy Inqirozlar Davrida Tungi Vahiylarning Tasalli Beruvchi Kuchlari
Hozirgi shiddatli va moddiylashgan zamonda insonlar ko‘pincha ruhiy charchoq, tushkunlik va hayotiy qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Bunday vaziyatlarda inson qalbi har qachongidan ham ko‘proq ma’naviy tayanch va tasalliga muhtoj bo‘ladi. Mana shunday og‘ir damlarda sodir bo‘ladigan rahmoniy ko‘rishlar, ayniqsa, muqaddas zotlarning siymolari namoyon bo‘ladigan lahzalar inson hayotini butunlay o‘zgartirib yuboradigan ulkan kuchga ega bo‘ladi. Ular ruh uchun go‘yoki qurg‘oqchilikdan keyin yoqqan barakali yomg‘irdek ta’sir qiladi.
Bunday tushni ko‘rgan shaxs o‘zining yolg‘iz emasligini, ilohiy himoya va e’tibor ostida ekanligini chuqur his etadi. Uning qalbida hayotga bo‘lgan umid, iroda va bardosh qaytadan uyg‘onadi. Dunyoviy muammolar, boylik yoki mansab yo‘qotishlari uning ko‘ziga arzimas narsadek ko‘rinib qoladi, chunki u butun dunyo boyliklaridan ham qimmatliroq bo‘lgan abadiy baxt nuri bilan tekinga mukofotlangan bo‘ladi. Bu holat o‘z navbatida kishining ibodatlarga bo‘lgan muhabbatini oshiradi va uni yomon yo‘llardan uzoqlashtiradi.
Islom ulamolari tushlarning inson psixologiyasiga ko‘rsatadigan ushbu ijobiy ta’sirini juda yuksak baholaganlar. To‘g‘ri yo‘naltirilgan va sog‘lom ma’naviyat ustiga qurilgan ruhiy kechinmalar insonni tushkunlik botqog‘idan olib chiqib, uni jamiyat uchun foydali, atrofidagilarga faqat yaxshilik ulashuvchi komil insonga aylantiradi. Demak, tungi tasavvurlar shunchaki passiv dam olish holati emas, balki inson qalbini tarbiyalovchi va uni yuksaltiruvchi faol ma’naviy jarayondir.
0 Comments