Insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyoti davomida har bir fan sohasi o‘zining maxsus atamalar tizimiga ega bo‘lgan va bu atamalar ko‘pincha tarixiy, falsafiy hamda lingvistik asoslarga borib taqaladi. Ana shunday qadimiy va bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan tushunchalardan biri handasa so‘zidir. Kundalik hayotimizda, ta’lim tizimida yoki ilmiy adabiyotlarda ko‘p duch keladigan bu kalom asli qanday ma’noni anglatadi, uning tub ildizlari qaysi tillarga borib bog‘lanadi degan savol har bir ilmga qiziquvchi insonni o‘ylantirishi tabiiy. Ushbu tushunchaning tub mohiyatini anglash uchun biz nafaqat tilshunoslik qonuniyatlariga, balki o‘rta asrlar Sharq ilm-fani tarixiga ham nazar tashlashimiz lozim bo‘ladi.
Tarixiy-etimologik nuqtai nazardan qaralganda, handasa so‘zining ma’nosi bevosita o‘lchov, aniqlik, muayyan tartib va shakllarni loyihalash san’ati bilan bog‘liqdir. Ushbu atama arab tili orqali bizning ona tilimizga hamda boshqa ko‘plab turkiy tillarga kirib kelgan bo‘lsa-da, uning asl ildizi qadimgi fors tiliga borib taqaladi. Qadimgi forsiy tildagi «andaza» so‘zi vaqt o‘tishi bilan arab tili fonetikasi qonuniyatlariga moslashib, «handasa» ko‘rinishini olgan. Fors tilida «andaza» tushunchasi o‘lchov, me’yor, chegara yoki biror narsani yaratishdan oldin olingan nusxa, reja degan ma’nolarni anglatganini hisobga olsak, mazkur terminning zamirida qanchalik chuqur amaliy mazmun yotganini ko‘rishimiz mumkin.
Arab tilshunosligida ushbu so‘z o‘zlashtirilgandan so‘ng, uning doirasi yanada kengaydi va u nafaqat oddiy o‘lchash jarayonini, balki ma’lum bir tizim asosida yerlarni taqsimlash, binolarni loyihalash va fazoviy shakllar bilan ishlash ilmini ham ifodalaydigan bo‘ldi. Sharq uyg‘onish davri yoki Islom oltin davri deb ataladigan o‘rta asrlarda yashab ijod qilgan allomalar ushbu so‘zni keng ma’noda matematika fanining tarmoqlaridan biri bo‘lgan geometriyani ifodalash uchun qo‘llashgan. Shu sababli, bugungi kunda biz darsliklarda o‘qiydigan geometriya fanining o‘zbek tilidagi tarixiy muqobili aynan mana shu kalom hisoblanadi.
G‘arbiy Yevropa ilm-fanida qo‘llaniladigan «geometriya» atamasi qadimgi grek tilidan olingan bo‘lib, «yer o‘lchash» degan ma’noni anglatadi. Sharq dunyosida shakllangan handasa tushunchasi ham amalda aynan mana shu vazifani va fanni ifodalagan. Biroq uning kelib chiqishidagi o‘lchov va muayyan me’yor tushunchalari unga yanada kengroq falsafiy mazmun yuklaydi. Chunki o‘lchov va me’yor nafaqat yer yuzasini bo‘lishda, balki koinotdagi barcha narsalarning yaratilish muvozanatida ham bosh mezon hisoblanadi.
Handasa so’zining ma’nosi
Sharq Uyg‘onish Davri Ilm-fanida Handasaning O‘rni
O‘rta asrlarda Movarounnahr va butun Sharq dunyosida ilm-fan misli ko‘rilmagan darajada yuksaldi. Bu davrda yashab ijod qilgan qomusiy olimlar dunyo sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo‘shishdi. Ularning ilmiy izlanishlarida fazoviy shakllar, chiziqlar va o‘lchovlar haqidagi ta’limot markaziy o‘rinlardan birini egallagan edi. Zero, o‘sha davrdagi astronomiya, geografiya, me’morchilik va hatto irrigatsiya, ya’ni suv inshootlarini qurish ishlari ham ushbu so‘z anglatadigan amaliy va nazariy bilimlarsiz mutlaqo imkonsiz edi.
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va keyinchalik Mirzo Ulug‘bek kabi buyuk mutafakkirlar o‘z asarlarida ushbu fanning nazariy asoslarini rivojlantirdilar. Xorazmiy o‘zining arifmetika va algebra bo‘yicha yozgan mashhur risolalarida geometrik shakllarning yuzasi va hajmini hisoblash usullarini mukammal tarzda bayon qilib bergan. Olimlar yer o‘lchash ishlarida, kanallar qazishda, daryolar oqimini tartibga solishda va binolar poydevorini to‘g‘ri qo‘yishda aynan shu fanning qoidalariga tayanishgan. Shu bois, o‘sha davrda handasa shunchaki mavhum formulalar yig‘indisi emas, balki hayotiy muammolarni hal qiluvchi eng asosiy amaliy qurol bo‘lgan.
Buyuk olim Abu Rayhon Beruniy o‘zining astronomik kuzatishlarida va yer kurasining o‘lchamlarini aniqlashda geometrik usullardan juda unumli foydalangan. U o‘zining «Geodeziya» hamda «Qonuni Mas’udiy» kabi asarlarida fazoviy jismlarning harakat traektoriyalarini, quyosh va oy tutilishi jarayonlarini matematik jihatdan asoslab berishda ushbu fanning tamoyillarini tatbiq etgan. Bu esa mazkur atamaning nafaqat yer yuzasidagi ob’ektlar, balki cheksiz koinot sirlarini anglashda ham asosiy kalit bo‘lganidan dalolat beradi.
Sharq me’morchiligining durdonalari hisoblangan Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabzdagi qadimiy madrasalar, maqbaralar va masjidlar qurilishida ham ushbu ilmning amaliy namoyon bo‘lishini ko‘rishimiz mumkin. Binolarning simmetriyasi, gumbazlarning aniq matematik hisob-kitoblar asosida barpo etilgani, devorlardagi murakkab koshinkoriy naqshlarning geometrik uyg‘unligi o‘rta asr muhandis va me’morlarining handasa ilmini qanchalik yuksak darajada egallaganliklarini ko‘rsatadi. Ular har bir g‘ishtni, har bir ustunni va har bir naqsh elementini o‘rnatishda qat’iy andaza va me’yorlarga amal qilishgan.
Geometriya va Handasa Atamalarining Qiyosiy Tahlili
Bugungi kunda zamonaviy ta’lim tizimimizda keng qo‘llaniladigan geometriya termini va biz o‘rganayotgan tarixiy atama mohiyatan bir xil fanni anglatadi. Biroq ularning lingvistik va falsafiy kelib chiqishida muayyan nozik farqlar va o‘ziga xosliklar mavjud. Ushbu ikki atamani qiyosiy tahlil qilish orqali biz insoniyat tafakkurining turli madaniyatlarda qanday shakllanganini va rivojlanganini yaxshiroq tushunib olishimiz mumkin.
Grekcha «geo» (yer) va «metreo» (o‘lchayman) so‘zlaridan tarkib topgan geometriya atamasi qadimgi Misrda Nil daryosining har yilgi toshqinlaridan keyin yer maydonlarining chegaralarini qaytadan belgilash va o‘lchash ehtiyojidan kelib chiqqan. Ya’ni, bu terminning dastlabki ma’nosi tor amaliy xarakterga ega bo‘lib, bevosita tuproq va yer yuzasi bilan bog‘liq bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan qadimgi Gretsiyada Fales, Pifagor va Evklid kabi olimlar sa’y-harakati bilan bu amaliy faoliyat turi mavhum shakllar, teoremalar va isbotlarga asoslangan mukammal nazariy fanga aylandi.
Ikkinchi tomondan, sharqona andaza so‘zidan kelib chiqqan handasa termini o‘zining boshlang‘ich ma’nosidanoq nafaqat yer bilan, balki har qanday narsaning o‘lchami, me’yori, shakli va mutanosibligi bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu so‘z arablashgandan keyin ham o‘zida loyihalash, muhandislik va arxitektura tushunchalarini chuqur saqlab qoldi. Shuning uchun ham o‘rta asrlarda ushbu ilm bilan shug‘ullanuvchi shaxslarni «muhandis» deb atashgan va bu so‘z ham aynan handasa o‘zagidan kelib chiqqan. Demak, g‘arbda bu fan ko‘proq yer o‘lchash va mavhum nazariya sifatida rivojlangan bo‘lsa, sharqda u dastlabdanoq muhandislik, qurilish va amaliy loyihalash bilan uzviy ravishda bog‘liq holda shakllangan.
Ushbu ikki tushunchaning bir-birini to‘ldirishi dunyo ilm-fanining umumiyligini ko‘rsatadi. Evklidning «Negizlar» asari o‘rta asrlarda arab tiliga tarjima qilinib, «Kitob al-Usul fil-Handasa» nomi bilan keng o‘rganilgan. Sharq olimlari yunon geometriyasining qat’iy mantiqiy isbotlar tizimini qabul qilib, uni o‘zlarining amaliy va astronomik ehtiyojlari bilan boyitdilar. Natijada ikki xil nom ostida yuritilgan, lekin bitta maqsadga xizmat qiladigan ushbu fan butun insoniyatning intellektual mulkiga aylandi.
Atamaning Matematik va Fazoviy Shakllar Tizimidagi Tushunchasi
Matematika nuqtai nazaridan yondashganda, handasa so‘zining ma’nosi fazo va undagi ob’ektlarning xossalari, o‘lchamlari hamda o‘zaro joylashuv qonuniyatlarini o‘rganishni anglatadi. Fanning ushbu tarmog‘i biz yashab turgan moddiy dunyoni va bizni qurshab turgan har bir narsani vizual hamda miqdoriy jihatdan tasvirlash imkonini beradi. Nuqtadan boshlanib, cheksiz fazogacha bo‘lgan barcha ob’ektlar ushbu tizimning ob’ekti hisoblanadi.
Eng sodda element bo‘lgan nuqta o‘lchamga ega emas, biroq u barcha murakkab shakllarning asosi va boshlang‘ich nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Nuqtalarning ketma-ketligi chiziqlarni hosil qiladi, chiziqlar esa o‘z navbatida tekislikdagi shakllarni — uchburchaklar, to‘rtburchaklar, doiralar va ko‘pburchaklarni vujudga keltiradi. Har bir shakl o‘zining perimetri, yuzasi va burchaklarining kattaligi kabi o‘ziga xos xususiyatlariga ega bo‘lib, bularni hisoblash muayyan qonun-qoidalarga bo‘ysunadi. Ushbu fanning go‘zalligi shundaki, eng murakkab geometrik muammolarni ham oddiy mantiqiy qoidalar va formulalar yordamida yechish mumkin.
Tekislikdan uch o‘lchamli fazoga o‘tilganda, handasa ilmi yanada qiziqarli va murakkab tus oladi. Endi olimlar va mutaxassislar nafaqat uzunlik va kenglik, balki balandlik va hajm tushunchalari bilan ham ishlay boshlaydilar. Kub, shar, silindr, konus va piramida kabi fazoviy jismlar tabiatda va inson tomonidan yaratilgan ob’ektlarda har qadamda uchraydi. Ushbu jismlarning sirtini va hajmini hisoblash qonuniyatlari amaliyotda, ishlab chiqarishdan tortib koinot kemalarini loyihalashgacha bo‘lgan sohalarda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Zamonaviy ilm-fanda ushbu soha faqatgina biz o‘rgangan Evklid fazosi bilan cheklanib qolmaydi. Lobachevskiy, Riman kabi olimlarning kashfiyotlari tufayli noevklid geometriyalari, ya’ni egri chiziqli fazolar haqidagi ta’limotlar ham shakllandi. Bu esa koinotning umumiy tuzilishini, tortishish qonuniyatlarini va nisbiylik nazariyasini tushunishda insoniyatga yangi ufqlar ochib berdi. Shunday qilib, qadimiy andaza so‘zidan boshlangan bu tushuncha bugun eng yuqori ilmiy cho‘qqilarni ifodalovchi universal fanga aylandi.
Amaliy Muhandislik va Me’morchilikda Handasaning Ahamiyati
Insoniyat tarixiga nazar tashlasak, me’morchilik va qurilish san’ati har doim aniq hisob-kitoblar va shakllarning o‘zaro mutanosibligiga tayanganini ko‘ramiz. Shuning uchun ham amaliy muhandislik sohasida handasa so‘zining ma’nosi binolarni mustahkam, xavfsiz va estetik jihatdan go‘zal qilib loyihalash hamda qurish san’atini anglatadi. Agar biror inshootni barpo etishda geometrik qonuniyatlarga va andazalarga rioya qilinmasa, u bino uzoq vaqt tura olmaydi va muvozanatni yo‘qotib, qulab tushadi.
Qurilish muhandisligida har bir loyiha chizmalardan boshlanadi. Chizmalarni tayyorlash esa to‘g‘ri chiziqlar, burchaklar, aylanalar va turli masshtablarni aniq qo‘llashni talab etadi. Poydevorning yuk ko‘tarish qobiliyati, devorlarning vertikalligi, to‘sinlarning gorizontalligi — bularning barchasi qat’iy matematik hisoblar samarasidir. Zamonaviy osmono‘par binolar, ulkan ko‘priklar, tunnel va tezyurar temir yo‘llar qurilishida muhandislar murakkab hisoblash modellaridan foydalanadilar va bu modellarning negizida qadimiy ilm-fan asoslari yotadi.
Arxitekturada shakllarning o‘zaro mutanosibligi va estetikasi ham juda muhim o‘rin tutadi. Qadim zamonlardan buyon me’morlar «oltin nisbat» deb ataladigan qoidadan foydalanib kelishgan. Bu qoidaga ko‘ra, ob’ekt qismlarining o‘zaro nisbati inson ko‘ziga eng yoqimli va mukammal ko‘rinadigan darajada bo‘lishi kerak. Qadimiy ibodatxonalar, saroylar va zamonaviy san’at saroylari ham aynan mana shu oltin qoidaga tayanib barpo etilgan. Demak, ushbu fan nafaqat texnik mustahkamlikni, balki tashqi go‘zallik va uyg‘unlikni ham ta’minlaydi.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar asrida yashayotgan bo‘lsak-da, muhandislar va arxitektorlar foydalanadigan kompyuter dasturlari (masalan, AutoCAD, 3ds Max, Revit kabi loyihalash tizimlari) ham to‘liq geometrik algoritmlar asosida ishlaydi. Ekrandagi har bir uch o‘lchamli model, har bir virtual chiziq va yuza matematik tenglamalar yordamida boshqariladi. Shunday ekan, tarixiy andaza va uning tamoyillari bugungi kunda raqamli formatga o‘tib, o‘zining amaliy ahamiyatini yanada oshirdi deb baralla ayta olamiz.
Milliy Hunarmandchilik va San’atimizda Geometrik Naqshlar
O‘zbek xalqining boy madaniy merosi, xususan, amaliy san’ati va hunarmandchiligi qadimdan geometrik shakllarning rang-barang jilosi bilan ajralib turadi. Ota-bobolarimiz asrlar davomida shakllangan handasa ilmini nafaqat ilm-fan sahifalarida saqlashgan, balki uni ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi, koshinkorlik, misgarlik va to‘qimachilik kabi xalq amaliy san’ati turlariga ham chuqur singdirib yuborishgan. Bu esa mazkur so‘zning xalqimiz hayotida qanchalik chuqur madaniy ildizga ega ekanligidan dalolat beradi.
Ganchkorlik va milliy me’morchilik naqshlarida keng qo‘llaniladigan «girih» deb ataladigan murakkab ornamental tizim mavjud. Girih — bu chiziqlar, ko‘pburchaklar va yulduzsimon shakllarning muayyan matematik tartib va simmetriya asosida o‘zaro kesishishidan hosil bo‘ladigan geometrik naqshdir. Bir qarashda juda chalkash va murakkab ko‘ringan bu naqshlarning zamirida juda aniq va qat’iy mantiqiy qoidalar yotadi. Hunarmand ustalardan nafaqat cheksiz sabr va nozik did, balki yuksak darajadagi fazoviy tasavvur va o‘lchash mahorati ham talab etilgan.
Yog‘och o‘ymakorligi san’atida ham geometrik aniqlik birinchi olingan andaza hisoblanadi. Eshiklar, ustunlar va xontaxtalarga olingan murakkab o‘ymakor naqshlar, aylanalar va ko‘pburchaklarning o‘zaro mutanosibligi orqali tayyorlanadi. Agar usta dastlabki chizmalarda zarracha xatoga yo‘l qo‘ysa, yakuniy mahsulotda simmetriya buziladi va naqshning butun go‘zalligi yo‘qoladi. Xuddi shuningdek, milliy matolarimiz bo‘lgan atlas va adraslarning, qadimiy gilamlarimizning gullarida ham geometrik elementlar — romblar, chiziqlar va to‘rtburchaklar asosiy kompozitsiyani tashkil etadi.
Bu go‘zallik namunalari shunchaki bezak bo‘lib qolmay, balki o‘zida o‘sha davr xalqining dunyoqarishini, tabiat va koinot haqidagi falsafiy tasavvurlarini ham ifodalagan. Masalan, doira shakli cheksizlikni va quyoshni anglatsa, to‘rtburchak turg‘unlik va yer yuzini, yulduzsimon shakllar esa yuksaklik va ilohiy nurni ifodalagan. Shu sababli, milliy san’atimizdagi geometrik kompozitsiyalar ilm bilan go‘zallikning, mantiq bilan his-tuyg‘uning eng oily darajadagi sintezidir desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Zamonaviy Ta’lim Tizimida va Tilimizda Atamaning Istiqboli
Har bir til jonli xonadon kabidir, u vaqt o‘tishi bilan rivojlanadi, o‘zgaradi, yangi so‘zlarni qabul qiladi va ba’zi eskirgan so‘zlarni iste’moldan chiqaradi. O‘zbek tili ham uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tib, boy atamashunoslik fondiga ega bo‘ldi. Bugungi kunda maktab, litsey va oliy oquv yurtlarida aniq fanlar sirasiga kiruvchi ushbu soha asosan «geometriya» nomi ostida o‘qitilayotgan bo‘lsa-da, handasa kalomi o‘zining tarixiy va madaniy jozibasini, lingvistik qiymatini aslo yoqotgan emas.
O‘zbek tili davlat tili maqomini olgandan so‘ng, milliy ilmiy terminologiyani shakllantirish va boyitish masalasi kun tartibiga chiqdi. Bu jarayonda tarixiy manbalarda keng qo‘llanilgan, xalqimizning til tabiatiga mos keladigan so‘zlarni qaytadan muomalaga kiritish tendensiyasi kuzatilmoqda. Ushbu atama ham darsliklarning muqovalarida, ilmiy maqolalarda va adabiyotlarda ko‘p hollarda sinonim sifatida faol qo‘llanilib kelmoqda. Bu esa yosh avlodning o‘z ota-bobolari yaratgan ilmiy meros bilan uzviy bog‘liqlikni his qilishiga yordam beradi.
Zamonaviy pedagogika va metodikada ham ushbu atamaning chuqur mazmunini o‘quvchilarga tushuntirish fanga bo‘lgan qiziqishni oshirishning muhim omili hisoblanadi. Bolaga fanning nomi shunchaki quruq atama emas, balki chuqur tarixga va ma’noga ega bo‘lgan «o‘lchov, andaza, loyihalash» tushunchalaridan kelib chiqqanini aytish ularda fanga nisbatan ijobiy motivatsiya uyg‘otadi. Ular ushbu fan orqali atrof-muhitni, binolarni va tabiatni mutlaqo boshqacha — tartibli va muvozanatli nigoh bilan ko‘rishni o‘rganadilar.
0 Comments