Insoniyat tili o‘zining ko‘p asrlik taraqqiyoti davomida turli madaniyatlar, falsafiy oqimlar va diniy e’tiqodlar ta’sirida boyib borgan. O‘zbek tili lug‘at tarkibida ham shunday chuqur qatlamli so‘zlar borki, ularning tub ma’nosini anglash uchun nafaqat tilshunoslikka, balki Sharq falsafasi va islom ilohiyotiga nazar tashlash lozim bo‘ladi. Kundalik muloqotimizda tez-tez quloqqa chalinadigan, qadimiylik va azaliylikni ifodalovchi tushunchalardan biri bu almisoq so’zining ma’nosi hisoblanadi. Bugungi kunda ushbu ibora ko‘pincha lisoniy amaliyotda juda qadimiy, eskirgan yoki insoniyat xotirasidan uzoq muddat o‘tgan narsa va voqealarga nisbatan qo‘llanilsa-da, uning kelib chiqish ildizlari sof diniy-tasavvufiy hamda falsafiy zaminga ega.
Leksik jihatdan yondashilganda, ushbu atama arab tilidagi «miysaq» o‘zagidan kelib chiqqan bo‘lib, ahdnomaga, qat’iy va’da berishga va ikki tomonlama ittifoq tuzishga ishora qiladi. Arab tilidagi grammatik qoidalarga ko‘ra, bu tushuncha shunchaki oddiy va’da emas, balki buzilishi mutlaqo mumkin bo‘lmagan, muqaddas va majburiy xarakterga ega bo‘lgan bitimni anglatadi. O‘zbek tili fonetik xususiyatlariga moslashish jarayonida ushbu so‘z boshiga «al» artiklining qo‘shilishi va tovushlar o‘zgarishi natijasida biz o‘rganyotgan shaklga kelgan. Shunday qilib, lisoniy nuqtai nazardan qaraganda, mazkur tushunchaning tub mohiyati qadimiy ahdlashuv va azaliy va’dalashuv voqeligiga borib taqaladi.
Ushbu lisoniy birlikning xalq orasida keng tarqalishi va barqaror iboraga aylanishi bevosita sharqona dunyoqarash va diniy qadriyatlar bilan bog‘liqdir. Kundalik nutqda «almisoqdan qolgan» degan iborani ishlatganimizda, ongimizda beixtiyor insoniyat tarixining eng boshlang‘ich nuqtasi, vaqt o‘lchovlari hali joriy etilmagan ibtidoiy davr namoyon bo‘ladi. Tilshunoslar ushbu so‘zning semantik maydonini o‘rganar ekan, uning tarkibidagi qadimiylik hidi va abadiylik falsafasi inson ruhining eng chuqur qatlamlariga ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydilar. Shu sababli, uning lisoniy tabiati va madaniy qimmatini o‘rganish hozirgi davr uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Almisoq so’zining ma’nosi
Diniy-aqidaviy asoslar va Al-Miysaq tushunchasi
Islom ilohiyoti va aqida ilmida mazkur tushuncha juda muhim tizimli o‘ringa ega bo‘lib, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri insoniyat ruhining yaratilish tarixi bilan bog‘lanadi. Muqaddas manbalarda, xususan, Qur’oni Karimning A’rof surasida bayon qilingan mashhur oyat ushbu falsafiy va diniy tushunchaning asosi hisoblanadi. Unga ko‘ra, Parvardigor hali Odam alayhissalomning zurriyotlarini jismoniy dunyoga keltirmasdan oldin, ularning barchasining ruhlarini bir joyga to‘plagan va ulardan o‘ziga xos guvohlik olgan. Ushbu buyuk yig‘ilish va undagi savol-javob jarayoni islomiy manbalarda «Al-Miysaq» deb yuritiladi va u inson bilan uning Yaratuvchisi o‘rtasidagi eng birinchi va eng muqaddas ahdnoma sifatida qabul qilinadi.
O‘sha azaliy muloqotda barcha insonlarning ruhlariga qarata «Men sizlarning Robbingiz emasmanmi?» degan ilohiy xitob qilingan. Shunda barcha ruhlar bir ovozdan «Xuddi shunday, Sen bizning Robbimizsan, biz bunga guvoh bo‘ldik», deya javob berishgan va Yaratganning tanholigiga iqror bo‘lishgan. Aynan mana shu ahdlashuv davri va o‘sha paytdagi iqrorlik insoniyat tabiatiga, ya’ni fitratiga muhrlab qo‘yilgan. Shu sababli ham, o‘zbek xalqi orasida an’anaviy diniy savol-javoblarda «Qachondan beri musulmonsan?» deb so‘ralganda, «Almisoqdan beri» deya javob berish odati shakllangan bo‘lib, bu o‘sha azaliy va’daga va ruhlar olamidagi ittifoqqa sodiqlikni bildiradi.
Ushbu aqidaviy tushuncha insonning er yuzidagi hayoti shunchaki tasodifiy moddiy jarayon emas, balki uzoq vaqt oldin belgilangan ma’naviy mas’uliyatning davomi ekanligini anglatadi. Ruhlar olamidagi bu guvohlik insoniyatning barcha vakillarini, ularning tili, irqi va yashash davridan qat’i nazar, yagona bir ma’naviy ildiz atrofida birlashtiradi. Ilohiyotshunos olimlar ushbu kelishuvni inson axloqi va vijdonining poydevori deb hisoblashadi, chunki har bir tug‘ilgan go‘dak o‘z vujudida o‘sha qadimiy va’daning nurini saqlab qoladi va hayoti davomida haqiqatni izlashga intiladi.
Tasavvufiy talqinlar va ruhlar olami
Sharq falsafasi va tasavvuf ilmida azaliy va’dalashuv mavzusi yanada kengroq, ramziy va majoziy ma’nolar bilan boyitilgan. Tasavvuf namoyandalari inson hayotini ruhning o‘z vatanidan, ya’ni o‘sha muqaddas yig‘ilish bo‘lib o‘tgan makondan uzoqlashishi va moddiy tan asoratiga tushishi sifatida talqin qilganlar. Tasavvufiy qarashlarga ko‘ra, ruhlar hali jism shakliga kirmasdan oldin mutloq poklik va ilohiy visol lazzatida edilar. Aynan o‘sha paytdagi go‘zal suhbat va ilohiy ovozning aksi inson aqli va qalbida mangu qolib ketgan bo‘lib, u dunyodagi barcha go‘zallikka intilishlarning asl sababchisidir.
Tasavvuf she’riyatida, xususan, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy va xorazmiy ijodkorlar asarlarida mazkur davr ko‘pincha «Bezm-i Alast» ya’ni «Alast majlisi» deb ataladi. Shoirlar insonning bu dunyodagi g‘am-anduhlarini, dunyoviy go‘zalliklarga bo‘lgan ishqini o‘sha azaliy bezmning sog‘inchi bilan izohlaydilar. Inson nima uchun doimo mukammallikka intiladi, nima uchun u musiqiydan, san’atdan zavq oladi degan savollarga tasavvuf ahli aynan ruhning o‘sha qadimiy ahdlashuv onlarini va ilohiy ovozni eslashi orqali javob berganlar. Moddiy dunyo inson uchun faqatgina bir sinov maydoni bo‘lib, undagi eng oliy maqsad esa o‘sha azaliy va’daga sodiq qolgan holda yana vataniga qaytishdir.
Bu dunyodagi barcha ma’naviy izlanishlar va ezgu amallar insonning o‘z vujudidagi o‘sha qadimgi haqiqatni uyg‘otishi bilan bog‘liqdir. Tasavvuf psixologiyasida insonning o‘zini anglashi bu aslida o‘zining azaliy mohiyatini va Yaratuvchisi bilan bo‘lgan rishtasini qayta tiklashidir. Bu jarayonda qalb ko‘zgusi dunyoviy g‘uborlardan poklansa, inson yana o‘sha ilohiy bitimning sadosini eshita boshlaydi. Shuning uchun ham ushbu mavzu nafaqat nazariy aqida, balki inson hayotining amaliy-ma’naviy yo‘nalishini belgilovchi oliy mezon hisoblanadi.
Xalq og‘zaki ijodi va maqollarda aks etishi
O‘zbek xalqi o‘zining ko‘p asrlik madaniy hayoti davomida murakkab diniy va falsafiy tushunchalarni sodda, xalqona va tushunarli iboralarga aylantira olgan. Mazkur lisoniy birlik ham vaqt o‘tishi bilan folklor asarlarida, dostonlarda, ertak va maqollarda o‘ziga xos tarzda muhrlanib qoldi. Odatda, xalq tafakkurida bu ibora mutloq qadimiylik, eskilik va o‘tmishning eng chekka nuqtasini tasvirlash uchun qo‘llaniladi. Masalan, juda eski hayotiy qarashlar, urf-odatlar yoki asbob-uskunalarga nisbatan «bu o‘zi almisoqdan qolgan buyum-ku» degan iboraning ishlatilishi jamiyat a’zolariga voqeaning qanchalik qadimiy ekanini tasavvur qilishga yordam beradi.
Bu tushuncha xalq ertaklarida ham sehrli va afsonaviy dunyo tasviri bilan uyg‘unlashib ketgan. Ertak qahramonlari o‘z sayohatlari davomida juda qadimgi, hatto insoniyat paydo bo‘lgan ilk davrlardan buyon saqlanib kelayotgan g‘orlar, qurollar yoki donishmand chol turlariga duch kelganda, ularning yoshi va tarixi aynan ushbu so‘z vositasida ta’riflanadi. Bunday badiiy usul tinglovchida hikoya qilinayotgan voqeaga nisbatan chuqur hurmat va hayrat tuyg‘usini uyg‘otadi. Zero, xalq tasavvurida vaqt tushunchasi chiziqli bo‘lishi bilan birga, uning ibtidosi doimo muqaddaslik poydevoriga quriladi.
Shu bilan birga, maqollar va matallarda ham ushbu iboraning tarbiyaviy va kinoyaviy ma’nolari mavjud. Yangilikka intilmaydigan, faqat eskirgan qoliplar asosida fikrlaydigan yoki zamondan orqada qolib ketgan kishilarga nisbatan ishlatiladigan iboralar tarkibida bu so‘z o‘ziga xos yumoristik va tanqidiy bo‘yoq oladi. Shunday qilib, diniy va falsafiy adabiyotlarda o‘ta jiddiy va muqaddas hisoblangan tushuncha xalqona jonli tilda hayotiy vaziyatlarni baholovchi o‘tkir qurolga ham aylangan.
Kundalik nutqda iboraning qo‘llanilish doirasi va transformatsiyasi
Vaqt o‘tishi bilan tillardagi ko‘plab so‘zlarning semantik ma’nosi o‘zgarishi, torayishi yoki kengayishi tabiiy jarayondir. Biz tahlil qilayotgan so‘z ham asrlar davomida jiddiy ma’noviy transformatsiyani boshidan kechirdi. Dastlab sof diniy va teologik atama sifatida faqat maxsus adabiyotlarda hamda diniy muloqotlarda ishlatilgan bo‘lsa, keyinchalik u keng xalq ommasining kundalik so‘zlashuv nutqiga kirib bordi va yangicha ma’no qirralari bilan boyidi. Bugungi kunda zamonaviy o‘zbek tilida bu so‘z o‘zining birlamchi aqidaviy ma’nosidan ko‘ra ko‘proq ko‘chma ma’noda faol qo‘llanmoqda.
Hozirgi davrda shahar va qishloq joylarida yoshlar ham, kattalar ham ushbu so‘zni asosan vaqt o‘tishi bilan eskirgan, o‘z ahamiyatini yo‘qotgan texnologiyalar, kiyim-kechaklar yoki ijtimoiy qarashlarni ta’riflash uchun ishlatadilar. Misol uchun, sekin ishlayotgan kompyuter yoki eski rusumdagi telefon apparati haqida gap ketganda «bu almisoqdan qolgan texnika» deb hazillashish oddiy holga aylangan. Bunday vaziyatlarda so‘z tarkibidagi qat’iy ahdnoma va ilohiy ittifoq ma’nosi butunlay unutilib, uning o‘rnini faqatgina cheksiz uzoq vaqt va eskilik tushunchasi egallaydi.
Biroq, tilshunos olimlar va madaniyatshunoslar so‘zlarning bunday transformatsiyasini oddiy qabul qilsalar-da, ularning tub ma’nosini unutmaslik zarurligini ta’kidlashadi. Chunki so‘zning asl ma’nosini bilish insonning o‘z milliy va diniy o‘zligini chuqurroq anglashiga xizmat qiladi. Kundalik muloqotda lisoniy birliklarning bu qadar erkin qo‘llanilishi o‘zbek tilining boy va moslanuvchan tabiati, uning turli davrlar talablariga muvofiq o‘zgarib, yashab qolish qobiliyatidan dalolat beradi.
Sharq falsafasi va boshqa madaniyatlardagi o‘xshash tushunchalar
Insoniyat tarixi va falsafiy tafakkuri shundan dalolat beradiki, dunyodagi turli xalqlar va sivilizatsiyalar bir-biridan mustaqil ravishda bo‘lsa-da, ko‘pincha o‘xshash konseptual tushunchalarni yaratganlar. Inson ruhining azaliy borlig‘i va uning Yaratuvchi bilan bo‘lgan sirli aloqasi faqatgina islom madaniyatiga xos hodisa emas. Qadimgi Yunoniston falsafasidan tortib, uzoq sharqdagi hind va xitoy mutafakkirlari asarlarigacha biz o‘rganayotgan tushunchaning turli muqobillari va o‘xshash talqinlarini uchratishimiz mumkin. Bu esa insoniyatning ma’naviy ildizlari qanchalik yaqin ekanligini ko‘rsatadi.
Masalan, Qadimgi Yunonistonda mashhur faylasuf Platon (Aflotun) o‘zining ruhlar haqidagi ta’limotida insonning bu dunyodagi bilim olish jarayonini aslida «anamnezis», ya’ni eslash deb atagan. Platon fikricha, ruhlar moddiy tanaga kirishdan oldin g‘oyalar olamida mutloq haqiqat va go‘zallikni ko‘rganlar. Er yuzida tug‘ilganlaridan keyin esa ular bu go‘zalliklarni unutadilar va hayotlari davomida falsafa hamda ilm orqali o‘sha qadimiy bilimlarni qayta eslashga harakat qiladilar. Bu qarash biz tahlil qilayotgan shariatdagi ruhlarning azaliy iqrorligi va va’dalashuvi tushunchasi bilan falsafiy jihatdan juda hamohangdir.
Shuningdek, qadimiy hind falsafasi hisoblangan Vedalar va Upanishadlar matnlarida ham ruhning (Atmanning) koinotning oliy haqiqati (Brahman) bilan bo‘lgan azaliy va ajralmas aloqasi haqida so‘z boradi. Hind dunyoqarashida ham inson hayoti o‘sha azaliy birlikni anglash va unga qaytish yo‘lidagi harakat sifatida baholanadi. Xitoy falsafasidagi «Dao» tushunchasi ham barcha narsalarning ibtidosi va inson amal qilishi lozim bo‘lgan azaliy qonuniyat hisoblanadi. Turli madaniyatlardagi mana shunday muqobillarni o‘rganish bizga o‘z tilimizdagi chuqur falsafiy so‘zlarning umumbashariy ahamiyatini yanada yaxshiroq tushunishga imkon beradi.
Mumtoz o‘zbek adabiyotida badiiy aks etishi
O‘zbek adabiyoti tarixi davomida shoirlar va yozuvchilar falsafiy, tasavvufiy va diniy g‘oyalarni jamiyatga yetkazishda eng asosiy vositachi bo‘lib kelganlar. Mumtoz adabiyotimiz namoyandalari o‘z asarlarida insonning ruhiy olami, uning hayotiy burchi va azaliy ittifoqi mavzusiga qayta-qayta murojaat etishgan. Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlarida, xususan, «Lison ut-tayr» va g‘azaliyotlarida ruhning o‘sha muqaddas majlisdagi holatini yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlab bergan. Navoiy uchun bu dunyo va undagi barcha narsalar faqatgina o‘sha qadimiy go‘zallikning soyasidir.
Shoir o‘z she’rlarida oshiqning chekayotgan azoblarini, g‘am va hijronini dunyoviy sabablar bilan emas, balki ruhning o‘z vatanidan va azaliy sevgilisidan ayrilgani bilan izohlaydi. Mashhur mutafakkirlar asarlarida keltirilishicha, inson dildan yig‘laganda yoki haqiqiy muhabbatni his qilganda, uning qalbida o‘sha qadimiy va’daning sadosi yangraydi. Bu dunyodagi ishq sharobi aslida o‘sha ilohiy majlisda ichilgan azaliy ahdnoma mayining davomidir. Bunday yuksak falsafiy metaforalar adabiyotimiz tarkibini boyitish bilan birga, kitobxonni kundalik moddiy tashvishlardan yuqoriroq ko‘tarilishga undaydi.
Boborahim Mashrab, So‘fi Ollohyor va Xoja Ahmad Yassaviy kabi buyuk tasavvuf namoyandalari ham ijodlarida inson vujudidagi bu sirli o‘tmishni triggersiz va sodda hikmatlar orqali xalqqa tushuntirganlar. Ularning asarlarida inson har daqiqa o‘sha ruhlar olamidagi va’dasini yodda tutishi, bu foniy dunyoning aldamchi lazzatlariga uchmasdan, pokiza hayot kechirishi shartligi uqtiriladi. Shu tariqa, adabiy merosimiz ushbu chuqur falsafiy konseptni asrlar osha tirik saqlab kelgan eng ishonchli xazinaga aylandi.
Til va madaniyat aloqadorligi kontekstida o‘rganish
Til faqatgina muloqot vositasi emas, balki millatning tafakkur tarzi, tarixi va madaniyatini o‘zida saqlaydigan jonli ko‘zgudir. Birgina so‘zning tarixi va uning ma’no qatlamlarini o‘rganish orqali o‘sha tilda so‘zlashuvchi xalqning asrlar davomida qanday g‘oyalar bilan yashagani, dunyoni qanday tasavvur qilganini bilib olish mumkin. O‘zbek tili lug‘at fondidagi mazkur konsept til va madaniyat aloqadorligini o‘rganuvchi lingvokulturologiya fanining eng qiziqarli tadqiqot ob’ektlaridan biri hisoblanadi.
Ushbu tushunchaning tildagi o‘rni shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek xalqining mentaliteti poydevorida axloqiy mas’uliyat va va’daga sodiqlik kabi muhim fazilatlar yotadi. Inson o‘z hayotining boshlanishini cheksiz qadimiyat va muqaddas bitim bilan bog‘lar ekan, u o‘zining har bir qadamiga, qilayotgan amallariga mas’uliyat bilan qaray boshlaydi. Tilimizda shu kabi chuqur ma’noli birliklarning faol saqlanib qolishi jamiyatning ma’naviy poydevori mustahkamligidan dalolat beradi. Zamonaviy globallashuv davrida madaniyatlarning bir xillashuvi sodir bo‘layotgan bir paytda, mana shunday milliy-diniy o‘ziga xoslikni ifodalovchi so‘zlarni asrash va ularning asl mohiyatini kelajak avlodga yetkazish muhim vazifadir.
Madaniy transformatsiyalar natijasida ba’zi ma’nolar unutilishi mumkin bo‘lsa-da, tilning ichki xotirasi ularni baribir saqlab qoladi. Milliy tilimizni boyitish, uning imkoniyatlarini kengaytirish uchun mana shunday tarixiy yukka ega bo‘lgan birliklarni tahlil qilish, ulardan adabiyotda va publitsistikada unumli foydalanish zarur. Bu esa o‘z navbatida yosh avlodning ona tiliga bo‘lgan hurmatini oshiradi va ularni boy ma’naviy merosimiz bilan yaqindan tanishtiradi.
Zamonaviy tilshunoslikda konseptual tahlil metodlari
Bugungi kun tilshunoslik ilmida so‘zlarni shunchaki lug‘aviy ma’nosi bilan cheklanib o‘rganish davri o‘tdi. Hozirgi kognitiv tilshunoslik va semantika sohalarida har bir muhim so‘z o‘ziga xos konsept, ya’ni inson ongida shakllangan murakkab ma’no va assotsiatsiyalar tizimi sifatida qaraladi. Biz tadqiq etayotgan lisoniy birlik ham o‘zbek tili ma’naviy olamida markaziy o‘rinlardan birini egallovchi kognitiv tuzilmadir. Uni konseptual jihatdan tahlil qilish uchun matnlarda qo‘llanilish chastotasi, u bilan birga keladigan so‘zlar kombinatsiyasi va hosil qiladigan frazeologik birikmalarini o‘rganish talab etiladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ushbu konsept inson ongida «vaqt», «qadimiylik», «muqaddaslik», «majburiyat» va «asllik» kabi bir qancha yordamchi tushunchalar bilan uzviy bog‘langan. Masalan, matnlarda ushbu so‘z ko‘pincha «qolgan», «beri», «va’dasi» kabi so‘zlar bilan yonma-yon keladi. Bu esa inson ongida vaqtning boshlang‘ich nuqtasi va mangu barqarorlik g‘oyasi shakllanganini isbotlaydi. Kognitiv tilshunoslik metodlari yordamida biz ushbu konseptning yillar davomida inson ruhiyatiga qanday ta’sir ko‘rsatganini va ijtimoiy ong shakllanishida qanday rol o‘ynaganini aniq ko‘rishimiz mumkin.
Bunday tahlillar nafaqat sof ilmiy ahamiyatga ega, balki amaliy jihatdan ham lug‘atshunoslik, tarjima nazariyasi va madaniyatlararo muloqot sohalarida juda asqotadi. Chunki bunday chuqur milliy konseptlarni boshqa tillarga tarjima qilishda shunchaki oddiy so‘zma-so‘z o‘g‘irish hech qanday samara bermaydi. Tarjimon o‘zga tildagi muqobilni topish yoki tushuntirish berish uchun ushbu so‘z ortida yotgan butun boshli falsafiy-diniy tizimni yaxshi bilishi shart bo‘ladi.
0 Comments