O’zbek tili o’zining boy leksik tarkibi va chuqur ma’no qatlamlari bilan ajralib turadi. Tilimizdagi har bir leksema insonning fikrlash doirasini, his-tuyg’ularini va munosabatlarini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday so’zlardan biri «muddao» tushunchasidir. Ushbu so’z kundalik nutqda, badiiy adabiyotda hamda publisistik matnlarda tez-tez uchraydi. U asosan insonning ichki dunyosiga, uning o’z oldiga qo’ygan oliy maqsadiga va intilishlariga ishora qiladi. So’zning lug’aviy ma’nosini chuqurroq anglash orqali biz nafaqat til boyligimizni oshiramiz, balki insonlararo muloqotda fikrimizni yanada aniqroq va ta’sirchanroq ifodalash imkoniyatiga ega bo’lamiz.

Muddao so’zining ma’nosi

Muddao atamasining leksik va semantik mazmuni

Muddao so’zi o’zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan bo’lib, «da’vo qilingan», «talab qilingan» kabi ma’nolarni anglatuvchi o’zakdan olingan. O’zbek tilshunosligida ushbu leksema ot so’z turkumiga mansub bo’lib, asosiy ma’nosi kishining dilidagi niyat, erishmoqchi bo’lgan natija yoki ko’ngildagi rejani ifodalaydi. Uni ko’pincha insonning muayyan harakatga undovchi ichki kuchi sifatida ham tushunish mumkin. Har qanday xatti-harakat, ayniqsa, muhim qarorlar qabul qilinganda, odam o’zida muayyan bir istakni shakllantiradi. Aynan shu istak, ya’ni inson o’z faoliyati orqali erishmoqchi bo’lgan yakuniy nuqta muddao deb ataladi. U insonning ichki dunyosi bilan chambarchas bog’liq bo’lib, ko’pincha tashqi ko’rinishdan ko’ra ko’proq yashirin, ya’ni faqat egasiga ayon bo’lgan niyatlarni ham o’z ichiga oladi.

So’zning qo’llanish doirasi juda keng. U oddiy suhbatlarda «sening muddaong nima?» tarzida savol shaklida ishlatilishi bilan bir qatorda, adabiy asarlarda qahramonning ruhiy holatini ochib berishda ham muhim vosita bo’lib xizmat qiladi. Masalan, Abdulla Qodiriyning «O’tgan kunlar» romanida ushbu so’z o’ziga xos uslubiy bo’yoqdorlik bilan qo’llangan bo’lib, qahramonlarning qarama-qarshi niyatlarini ifodalashda katta ahamiyatga ega. Umuman olganda, ushbu so’z inson faoliyatining boshlanish nuqtasi va yakuniy maqsadi o’rtasidagi ko’prik vazifasini o’taydi. Uning mazmuni shunchaki xohish-istakdan farqli o’laroq, aniq bir maqsadga qaratilganlikni talab qiladi. Shuning uchun ham u tilimizda «maqsad» so’zi bilan sinonim sifatida faol foydalaniladi.

Muddao va maqsad tushunchalarining qiyosiy tahlili

Maqsad so’zi kundalik hayotda eng ko’p ishlatiladigan so’zlardan biri bo’lsa-da, muddao leksemasi unga nisbatan ko’proq hissiy tusga va falsafiy mazmunga ega. Agar «maqsad» atamasi texnik yoki pragmatik jihatdan nimagadir erishishni anglatsa, muddao tushunchasi ko’proq shaxsning qalb amri, uning dunyoqarashi va axloqiy prinsiplari bilan bog’liq bo’ladi. Masalan, biror ishni bajarishda ko’zlangan aniq natija «maqsad» bo’lsa, o’sha ishni bajarishga undagan sabab va istak «muddao» deb qaralishi mumkin. Tilshunoslar ushbu so’zni badiiy uslubda, publisistikada va hatto ilmiy munozaralarda ham o’z o’rniga ega deb hisoblashadi.

Shu bilan birga, muddao so’zi o’zining «ayni muddao» degan iborasi orqali tilda barqaror o’rin egallagan. Ushbu ibora biron-bir taklif yoki holatning kishining ko’nglidagidek ekanligini, aynan o’zi kutgan yoki istagan narsa ekanligini bildiradi. Bu ibora muloqot jarayonida o’zaro tushunishni osonlashtiradi va fikrni tasdiqlashda juda samarali vosita hisoblanadi. Agar suhbatdosh sizga ma’qul keladigan taklif bildirsa, siz «ayni muddao» deyish orqali uning fikri sizning rejalaringiz bilan to’liq mos tushganini ifodalaysiz. Bu kabi iboralar tilning kommunikativ imkoniyatlarini boyitadi va uni yanada jonliroq qiladi. Shu sababli, ushbu so’zni to’g’ri o’rganish va nutqda o’rnida ishlatish savodxonlikning bir ko’rsatkichi hisoblanadi.

Muddao so’zining badiiy va madaniy ahamiyati

Mumtoz adabiyotimiz namoyandalari, xususan, Alisher Navoiy asarlarida ham bunday so’zlar insonning ma’naviy kamolotini ifodalashda vosita bo’lgan. Qadimgi matnlarda niyat va muddao so’zlari insonning Haq yo’lidagi intilishlari, uning axloqiy poklikka bo’lgan ehtiyoji bilan bog’liq holda talqin etiladi. Bu o’rinda so’z shunchaki leksik birlik emas, balki chuqur ma’naviy qiymatga ega bo’lgan tushunchaga aylanadi. Insonning muddaosi qanchalik oliyjanob bo’lsa, uning xulq-atvori va hayotdagi o’rni ham shunchalik yuksak bo’lishi nazarda tutiladi. Shuning uchun ham adabiyotimizda ko’pincha «muddao» so’zi yaxshilik, adolat va ezgulik kabi tushunchalar bilan yonma-yon keladi.

Zamonaviy tilda ham ushbu so’z o’z qimmatini yo’qotmagan. Hozirgi kunda uni har qanday jiddiy suhbatda yoki yozma nutqda uchratish mumkin. U insonning o’z oldiga qo’ygan vazifalariga mas’uliyat bilan yondashishini, niyatlarining qat’iyligini ko’rsatadi. Lug’at boyligimizni boyitish jarayonida bunday so’zlarni aynan o’z ma’nosida va to’g’ri kontekstda qo’llash muhimdir. Til o’zgarib boradi, ammo o’zining tarixiy qatlamlarini saqlab qolgan so’zlar har doim tilning tayanchi bo’lib qoladi. Muddao aynan shunday so’zlardan biri bo’lib, u o’zbek tilining nafisligini va ifoda boyligini ko’rsatib beradi.

Muddao so’zini to’g’ri qo’llash mezonlari

Nutqda muddao so’zini ishlatganda, uning uslubiy xoslanishiga e’tibor qaratish lozim. U rasmiy hujjatlarda kamroq uchrasa-da, tahliliy maqolalarda yoki ma’naviy-ma’rifiy mavzudagi chiqishlarda o’z o’rnini topadi. Shuningdek, so’zni ortiqcha takrorlashdan qochish, uning sinonimlarini to’g’ri tanlash mantiqiy ravonlikni ta’minlaydi. Masalan, matn davomida niyat, murod yoki maqsad kabi so’zlar bilan almashlab ishlatish, bayonni yanada boyitadi va zerikarli bo’lishining oldini oladi. Yozma nutqda, ayniqsa, murakkab fikrlarni ifodalashda ushbu leksemaning o’rni beqiyosdir. U insonning ichki kechinmalarini tashqi olamga xabar qilishda ko’prik vazifasini o’tab, fikrni yanada ta’sirchan qiladi.

MÜƏLLİF Laylo Aliyeva

İqtisadiyyat və biznes dünyasını izləyən müxbir.