Til – insoniyat tarixidagi eng buyuk kashfiyotlardan biridir. Uning yordamida biz atrof-muhitni, kechinmalarimizni va mavjud bo’lgan narsa-hodisalarni ifoda etamiz. Tilshunoslik fanida so‘zlarning ma’nosini tahlil qilishda eng muhim tushunchalardan biri bu atash ma’nosi hisoblanadi. Bu tushuncha so‘zning obyektiv borliqdagi narsalarga, hodisalarga va tushunchalarga nisbat berilishini anglatadi. Har bir mustaqil so‘zning asosiy vazifasi – u yoki bu predmetni yoki belgini nomlash, ya’ni uni til tizimida «atash»dir.
Atash ma’nosi nima
Atash ma’nosi mohiyati va uning til tizimidagi o’rni
Tilshunoslikda har bir leksik birlik ma’lum bir narsa yoki voqelikka ishora qiladi. Biz «daraxt», «kitob», «suv» kabi so‘zlarni eshitganimizda, ongimizda darhol muayyan bir tasvir yoki tushuncha gavdalanadi. Bu jarayon atash jarayoni deyiladi. So‘zning lug‘aviy ma’nosi aynan shu jarayon orqali shakllanadi. Tilimizdagi mustaqil so‘zlar – ot, sifat, son, fe’l kabilarda predmet, belgi yoki harakatni ko‘rsatish xususiyati mavjud. Xizmatchi so‘zlar (ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama) esa bu kabi leksik vazifani bajarmaydi, ular faqat gap tarkibidagi so‘zlar o‘rtasidagi munosabatni tartibga soladi.
Predmetlarni nomlash, ya’ni atash orqali inson o‘z atrofidagi dunyoni tartibga soladi. Agar tilimizda narsalarni nomlovchi vositalar bo‘lmaganda edi, biz qaysi ob’ekt haqida gap ketayotganini bir-birimizga tushuntira olmas edik. Demak, so‘zning atash ma’nosi obyektiv voqelikni inson ongida aks ettirishning asosiy vositasidir. Bu jarayon tilning nominativ vazifasi deb ham yuritiladi va u lingvistikaning leksikologiya bo‘limida chuqur o‘rganiladi.
So‘zlarning nominativ funksiyasi va voqelik
So‘zlarning atash vazifasi ularning tildagi eng barqaror xususiyatidir. Nutq jarayonida so‘zlar kontekstga qarab o‘zgarishi, ko‘chma ma’nolarga ega bo‘lishi mumkin, ammo ularning o‘zagi, ya’ni qaysi predmetga ishora qilishi o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Masalan, «stul» so‘zi har qanday holatda ham o‘tiradigan buyumni anglatadi. Kontekstda u «yig‘ilish stuli» yoki «o‘qituvchi stuli» kabi turli ma’nolarni kasb etsa ham, uning asosiy nominativ xususiyati saqlanib qoladi.
Bu xususiyat insonning atrof-muhitni kognitiv o‘zlashtirishi bilan bevosita bog‘liq. Bolalar tili rivojlanishida ham narsalarni nomlash – ya’ni ularni atash birinchi bosqich hisoblanadi. Kishi predmetlarni ko‘radi, ularni bir-biridan farqlaydi va har biriga alohida nom beradi. Bu jarayon jamiyat tomonidan qabul qilingan umumiy kelishuv asosida amalga oshadi. Natijada til – insonlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunish vositasiga aylanadi.
Atash ma’nosining turlari va tahlili
Tilshunoslar ma’nolarni o‘rganishda bir necha darajalarni ajratib ko‘rsatadilar. Atash ma’nosi konkretlik xususiyatiga ega bo‘lib, u individual narsalarga tegishlidir. Masalan, «bino» so‘zi umumiy tushunchani bildirsa, uni «maktab», «kutubxona», «uy» kabi yanada aniqroq so‘zlar bilan atash mumkin. Bu jarayon tilning boyib borishiga xizmat qiladi. So‘zlar qancha ko‘p bo‘lsa, borliqni shunchalik aniq va nozik detallarigacha tasvirlash imkoniyati kengayadi.
Etimologik jihatdan qaraganda, nom berish jarayoni xalqning madaniyati, yashash tarzi va tafakkur tarzi bilan chambarchas bog‘liq. Ba’zi nomlar qadimiy ildizlarga ega bo‘lib, ular asrlar osha o‘zgarib, hozirgi holatiga kelgan. Narsalarni o‘z nomi bilan atash nafaqat muloqotni, balki madaniy merosni saqlab qolishni ham ta’minlaydi. Tilshunoslikda bu jarayon toponimika va antroponimika kabi sohalar orqali ham kuzatiladi, unda joylar va shaxslar nomlarining kelib chiqishi tahlil qilinadi.
0 Comments