O‘zbek tilining boy va rang-barang lug‘at boyligida inson ruhiyatini, uning intilish va irodasini ifodalovchi ko‘plab iboralar mavjud. Shunday so‘zlardan biri – «azm»dir. Ushbu tushuncha nafaqat oddiy harakatni, balki insonning ichki dunyosidagi qat‘iy qarorini, maqsad sari qo‘yilgan dadil qadamni ifodalaydi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, azm so‘zi arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, u o‘zida «bir ishga kirishish», «qasd qilish» va «yuksak iroda ko‘rsatish» kabi ma‘nolarni mujassam etadi. Har bir inson o‘z hayotida muayyan marralarni zabt etishni maqsad qilar ekan, bu yo‘lda eng avvalo o‘zining ichki quvvatiga, ya‘ni azmiga tayanadi. Bu tushuncha shunchaki xohish-istak emas, balki amalga oshirilishi shart bo‘lgan, puxta o‘ylangan rejaning boshlanish nuqtasidir.
Azm so’zining ma’nosi
Til va tarixiy kontekstda azm tushunchasi
Tarixiy manbalar va mumtoz adabiyotimizda azm so‘zining ishlatilishi uning qanchalik teran ma‘noga egaligini ko‘rsatib beradi. Alisher Navoiy va boshqa mumtoz shoirlarimiz asarlarida azm so‘zi ko‘pincha yuksak maqsadlar, safarlar yoki hayotiy sinovlarda ko‘rsatiladigan jasorat bilan yonma-yon qo‘llanilgan. U qachonki inson o‘z oldiga ulug‘ maqsad qo‘ysa, o‘sha maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan ruhiy tayyorgarlikni anglatadi. Bugungi kunda ham ushbu so‘z adabiy tilimizda o‘z mavqeyini yo‘qotmagan. U ko‘proq rasmiy va ilmiy uslubda, shuningdek, publitsistik asarlarda insonning qat‘iyligini ta‘kidlash uchun ishlatiladi. Masalan, «azm qilish» iborasi shunchaki «bormoq» yoki «ketmoq» ma‘nolaridan farqli o‘laroq, «maqsad sari ongli ravishda harakatni boshlash» degan chuqurroq mazmun kasb etadi.
Psixologik va ijtimoiy jihatdan azm
Ijtimoiy nuqtai nazardan, azm insonning shaxs sifatida shakllanishidagi asosiy omillardan biridir. Jamoat ichida o‘z o‘rniga ega bo‘lishni, muvaffaqiyatga erishishni istagan har qanday shaxsda bu xususiyat bo‘lishi talab etiladi. Psixologik tomondan qaralganda, qat‘iyat insonning o‘z oldiga qo‘ygan rejalarini amalga oshirishdagi barqarorligini ta‘minlaydi. Agar insonning maqsadi aniq bo‘lsa va u o‘z oldiga qo‘ygan vazifani bajarishga kirishsa, u ushbu jarayonda turli to‘siqlarga duch kelishi mumkin. Aynan shu vaziyatda insonning matonati va o‘z maqsadiga bo‘lgan sadoqati, ya‘ni qat‘iy qarori uni yo‘ldan qaytarmaydi. Shu boisdan ham, azm tushunchasi muvaffaqiyatli insonlar hayotining ajralmas qismidir.
Azm va jazm so‘zlarining bog‘liqligi
Ko‘pincha «azm» va «jazm» so‘zlari birgalikda ishlatiladi yoki bir-birining sinonimi sifatida qabul qilinadi. Garchi ular o‘xshash mazmunga ega bo‘lsa-da, ularning qo‘llanilishida nozik farqlar bor. Azm – bu uzoq muddatli maqsad sari qaratilgan ruhiy holat bo‘lsa, jazm – bu o‘sha maqsad sari ilk qadamni tashlashdagi jasoratdir. Inson bir ishga azm qiladi, ya‘ni niyat qiladi, va o‘sha niyatni ro‘yobga chiqarish uchun jazm etadi. Bu ikki tushuncha bir-birini to‘ldirgan holda insonning faoliyatini boshqaradi. Tilimizdagi «azmu shijoat» iborasi esa bu ikki tushunchaning naqadar kuchli uyg‘unlik hosil qilishini yaqqol ko‘rsatib turadi. Bu birikma insonning o‘z maqsadiga erishish yo‘lida nafaqat qarorli, balki jasur ekanligini ham anglatadi.
Zamonaviy hayotda azmning ahamiyati
Bugungi shiddatli zamonda, texnologiyalar va axborot asrida yashayotgan har bir inson uchun o‘z maqsadini belgilash va unga erishish muhimdir. Ko‘p hollarda insonlar qisqa muddatli qiziqishlar sababli o‘z maqsadlaridan voz kechib qo‘yishadi. Biroq, haqiqiy azm egasi bo‘lgan inson barcha qiyinchiliklarga qaramay, ko‘zlagan manziliga intilishda davom etadi. Ta‘lim, biznes yoki ijod sohasida bo‘lmasin, muvaffaqiyatga erishgan insonlarning tarixi tahlil qilinganda, ularning barchasida o‘ziga xos qat‘iyat, o‘z ishiga bo‘lgan cheksiz ishonch va maqsadga erishishdagi sobitqadamlikni ko‘rish mumkin. Bu xislat insonni nafaqat kasbiy jihatdan o‘stiradi, balki uning ichki dunyosini boyitadi.
Maqsad sari qat‘iyat va matonat
Maqsadga erishish yo‘li doim ham tekis bo‘lmaydi. Ko‘plab muvaffaqiyatsizliklar, tushkunliklar yoki kutilmagan holatlar yuz berishi mumkin. Aynan shunday pallalarda insonning azmi uning «tayanchi» vazifasini o‘taydi. Matonat – bu azmning davomi va amaliy ko‘rinishidir. Agar azm – bu «men buni bajara olaman» degan ishonch bo‘lsa, matonat – bu «barcha to‘siqlarga qaramay, men buni baribir bajardim» degan natijadir. Har qanday buyuk kashfiyotlar yoki ulug‘ loyihalar ortida aynan shu qat‘iyat va matonat yotadi. Insonning ruhiy quvvati qancha kuchli bo‘lsa, uning oldiga qo‘ygan vazifalari shunchalik yuksak bo‘ladi.
0 Comments