O’zbek tilining boy va rang-barang leksik qatlamida arab tilidan kirib kelgan so’zlar alohida o’rin tutadi. Shunday so’zlardan biri «basir» atamasi bo’lib, u o’zining ko’p qirrali ma’no mazmuni bilan ham adabiy, ham diniy-falsafiy manbalarda tez-tez uchraydi. Lug’aviy jihatdan qarab chiqadigan bo’lsak, ushbu so’z arab tilidagi «basara» fe’lidan olingan bo’lib, asosan ko’rish, ilg’ash, idrok etish va kuzatish kabi tushunchalarni ifodalaydi. O’zbek tilining izohli lug’atlarida basir so’zining ma’nosi bir nechta qatlamga bo’linadi, ularning eng asosiysi o’tkir ko’zli yoki ziyrak insonni anglatishidir. Bu so’zni ishlatishda nafaqat jismoniy ko’rish qobiliyatiga, balki voqelikning mohiyatini chuqur anglash qobiliyatiga ham urg’u beriladi. Shuning uchun ham basir so’zi ko’pincha idrokli, sezgir va fahmli insonlar uchun sifat sifatida qo’llaniladi.
Basir so’zining ma’nosi
Basir so’zining ko’p qirrali leksik ma’nolari
Basir so’zi o’zbek tilidagi tarixiy manbalar va mumtoz adabiyotimizda turli xil ma’no qirralariga ega. Birinchi navbatda, u ko’ruvchi, ko’zi o’tkir yoki o’ta sezgir kishi degan ma’noni beradi. Alisher Navoiy kabi buyuk mutafakkirlar asarlarida bu so’z ham jismoniy ko’rish qobiliyatiga ega bo’lishni, ham ma’naviy yetuklikni ifodalash uchun ishlatilgan. Ikkinchi tomondan, paradoksal ravishda, bu so’z ba’zan ko’rish qobiliyati yo’q, ya’ni ko’r yoki so’qir ma’nolarida ham qo’llaniladi. Bu holat ko’pincha badiiy tasvirlarda, insonning tashqi dunyoni ko’rmasligi bilan uning ichki olamining chuqurligi o’rtasidagi qarama-qarshilikni ko’rsatish uchun xizmat qiladi. Uchinchi, ko’chma ma’noda esa basir so’zi voqea va hodisalarning mohiyatini tushuna olmaydigan, ongsiz yoki bilimsiz kishilarga nisbatan tanqidiy ohangda ishlatilishi ham mumkin. Shu sababli, matn kontekstiga qarab, ushbu so’zning ijobiy yoki salbiy ma’nolari o’rtasidagi farqni aniq ajratib olish muhimdir.
Diniy va falsafiy tushunchalarda basir so’zi
Islom madaniyati va ilohiyot ilmida basir tushunchasi mutlaqo boshqacha, yuksak darajadagi ma’nolarni kasb etadi. Ayniqsa, Allohning go’zal ismlaridan biri bo’lgan «Al-Basir» atamasi barcha narsani ko’rib turuvchi, hech bir narsa Uning nigohidan chetda qolmaydigan zotni anglatadi. Bu sifat ilohiy qudrat va cheksiz bilimning ifodasi hisoblanadi. Diniy ta’limotlarda ta’kidlanishicha, Al-Basir ismining mazmuni shunchaki jismoniy ko’rish bilan cheklanmaydi, balki U qorong’u va yorug’likdagi, yashirin va oshkora bo’lgan barcha narsalardan ogohdir. Shuning uchun ham bu atama inson va Yaratuvchi o’rtasidagi farqni anglashda, insonning o’z xatti-harakatlarida mas’uliyatli bo’lishi kerakligini eslatib turuvchi muhim falsafiy tushunchadir. Inson uchun bu sifatga intilish, ya’ni ma’naviy «basirlikka» erishish – dunyoqarashini kengaytirish, haqiqatni yolg’ondan, yaxshilikni yomonlikdan ajratib olish qobiliyatini rivojlantirish deb tushuniladi.
Adabiy merosda basir so’zining o’rni
O’zbek mumtoz adabiyotida basir so’zi poetik san’atlarda ustalik bilan qo’llangan. Shoirlar ushbu so’z orqali inson qalbi va ko’zi o’rtasidagi bog’liqlikni yoritishga harakat qilishgan. Masalan, «qalbi basir» iborasi orqali ko’zi ochiq bo’lsa-da, qalb ko’zi yumuq yoki aksincha, jismoniy ko’zi ojiz bo’lsa-da, qalb ko’zi bilan koinot sirlarini anglagan insonlar tasvirlanadi. Bu kabi badiiy vositalar asarning ta’sirchanligini oshiradi va o’quvchini chuqur mushohadaga chorlaydi. Zamonaviy o’zbek adabiyotida ham bu so’zning tarixiy va falsafiy qatlamlaridan unumli foydalaniladi. Yozuvchilar ko’pincha qahramonning ruhiy holatini ochib berishda, uning atrof-muhitni qanchalik chuqur idrok etayotganini ko’rsatish uchun aynan shu sifatdan foydalanadilar. Shu bilan birga, matn ichida bu so’zning o’rniga ziyrak, idrokli yoki fahmli kabi sinonimlar ishlatilishi matnning ravonligini ta’minlashga yordam beradi.
Zamonaviy tilshunoslik va lug’aviy tahlil
Bugungi kunda basir so’zi asosan ilmiy, diniy va badiiy adabiyotlarda faol qo’llaniladi. Kundalik nutqimizda bu so’z kamroq uchrasa-da, uning ma’no xilma-xilligi hali ham o’z kuchini saqlab qolgan. Tilshunoslik nuqtai nazaridan, ushbu so’zning o’zlashma qatlamga mansubligi unga o’ziga xos ilmiy tus bag’ishlaydi. Basir so’zini to’g’ri ishlatish uchun har doim uning kontekstual ma’nosiga e’tibor qaratish lozim. Agar matnda shaxsning o’tkir nigohi yoki zehnliligi nazarda tutilsa, bu so’z ijobiy ma’no kasb etadi. Agar matn johillik yoki ma’rifatsizlik haqida borsa, u salbiy ma’no ifodalovchi vositaga aylanadi. Shuningdek, bu so’zni izohli lug’atlarda qidirish jarayonida uning turli asrlarda yashagan shoir va yozuvchilar tomonidan qanday o’zgartirishlar bilan ishlatilganini kuzatish qiziqarli ilmiy natijalarni beradi.
0 Comments