Til jamiyatning ko‘zgusi bo‘lib, undagi har bir so‘z muayyan bir davr, madaniyat va ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning mahsulidir. Ana shunday o‘ziga xos tarixga va chuqur ma’noga ega bo‘lgan iboralardan biri bu baynalmilal atamasidir. Ushbu ibora o‘zbek tilining boy lug‘at tarkibidan mustahkam orin egallagan bo‘lib, asrlar davomida xalqlar o‘rtasidagi aloqalarni, madaniy almashinuvlarni va siyosiy munosabatlarni ifodalash uchun xizmat qilib kelmoqda. Bu tushunchaning tub mohiyatini anglash uchun, eng avvalo, uning etimologiyasiga, ya’ni kelib chiqish tarixiga nazar tashlash lozim bo‘ladi.
Baynalmilal so‘zi asliyatiga ko‘ra arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, ikki mustaqil qismdan tashkil topgan murakkab birikmadir. Uning birinchi qismi bo‘lgan «bayna» predlogi o‘zbek tilida «orasida», «o‘rtasida» degan ma’nolarni anglatadi. Ikkinchi qismi, ya’ni «milal» esa arabcha «milla» so‘zining ko‘plik shakli bo‘lib, «millatlar», «xalqlar» yoki «diniy-ijtimoiy jamoalar» degan tushunchani ifodalaydi. Demak, ushbu ikki qismning birikuvi natijasida hosil bo‘lgan baynalmilal so‘zining ma’nosi so‘zma-so‘z tarjima qilinganda «millatlararo» yoki «xalqlararo» degan ma’noni bildiradi. Tarixiy jihatdan bu atama nafaqat oddiy tillararo munosabatlarni, balki keng ko‘lamdagi madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarni ifodalashda yetakchi o‘rin tutgan.
Sharq falsafasi va mumtoz adabiyotida bu tushuncha insoniyatning yagona bir oila ekanligi, turli elatlar va qavmlar o‘rtasidagi do‘stlik hamda hamkorlik rishtalarini ulug‘lash maqsadida qo‘llanilgan. O‘zbekiston hududida yashagan buyuk mutafakkirlar va shoirlar ham o‘z asarlarida xalqlarning birligi, o‘zaro hurmati va hamjihatligi g‘oyalarini ilgari surishgan. Garchi u davrlarda aynan shu shakldagi istiloh keng ommalashmagan bo‘lsa-da, uning zamiridagi falsafiy konsepsiya doimo ijtimoiy tafakkurning markazida bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan, ayniqsa, o‘tgan asrning boshlarida ushbu so‘z ijtimoiy-siyosiy lug‘atning ajralmas qismiga aylandi va yangicha mazmun-mohiyat kasb eta boshladi.
Dunyoda yuz bergan global o‘zgarishlar, davlatlararo chegaralarning kengayishi va xalqaro munosabatlarning yangi bosqichga ko‘tarilishi ushbu arabiy birikmaning tilimizda yanada faolroq qo‘llanilishiga zamin yaratdi. U shunchaki tillarni yoki millatlarni ajratib turuvchi emas, balki ularni birlashtiruvchi, umuminsoniy qadriyatlarni ifodalovchi yirik bir tushunchaga aylandi. Bugungi kunda ham ushbu ibora o‘zining dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q, aksincha, globallashuv davrida uning ahamiyati va qo‘llanish ko‘lami yanada kengayib bormoqda.
Baynalmilal so’zining ma’nosi
Atamaning Semantik Tahlili va Leksik Ma’nolari
Har qanday so‘z singari, ushbu xalqlararo atama ham vaqt o‘tishi bilan turli ma’no nozikliklariga ega bo‘lib bordi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, bu tushuncha ko‘p ma’nolilik xususiyatiga ega bo‘lib, u qo‘llanilayotgan matnga qarab turlicha talqin qilinishi mumkin. Asosiy ma’nosi doirasida u ikki yoki undan ortiq millatga, elatga yoki davlatga tegishli bo‘lgan, ularning barchasi uchun umumiy hisoblangan jarayonlarni, hodisalarni yoki ob’ektlarni ifodalaydi. Masalan, bir necha davlat ishtirok etadigan anjumanlar, shartnomalar yoki madaniy tadbirlar ushbu tushuncha orqali tavsiflanadi.
Ikkinchi bir muhim jihati shundaki, bu so‘z ko‘pincha «xalqaro» yoki «umuminsoniy» degan ma’nodoshlari bilan almashtirilishi mumkin. Ammo tilimizning nozik jihatlaridan biri shundaki, baynalmilal so‘zi ko‘proq insoniy munosabatlar, madaniy hamjihatlik va hissiy-ijtimoiy birdamlikni ifodalashda o‘ziga xos ijobiy bo‘yoqqa ega. U shunchaki rasmiy diplomatik aloqalarni emas, balki xalqlarning chin dildan bo‘lgan do‘stligini, bir-birining madaniyati va an’analariga bo‘lgan hurmatini ko‘rsatadi. Shu sababli ham badiiy adabiyotda va publitsistikada bu ibora alohida bir ehtirom va iliqlik bilan ishlatiladi.
Bundan tashqari, ushbu ibora ma’lum bir millat yoki mamlakat chegaralaridan tashqariga chiqadigan, butun bashariyat uchun ahamiyatli bo‘lgan qadriyatlarni ham anglatadi. Fanda, san’atda va adabiyotda shunday kashfiyotlar yoki asarlar borki, ular faqat bitta xalqning mulki emas, balki butun dunyo ahlining umumiy boyligi hisoblanadi. Bunday holatlarda mazkur tushuncha umuminsoniy merosni ifodalash uchun eng maqbul vosita bo‘lib xizmat qiladi. U insonlarni tili, dini yoki irqidan qat’i nazar, yagona bir maqsad yo‘lida birlashtira oladigan kuchni ifodalaydi.
Tilshunos olimlarning ta’kidlashicha, ushbu so‘zning semantik maydoni juda keng bo‘lib, u o‘z ichiga do‘stlik, hamkorlik, birdamlik, bag‘rikenglik va tinch-totuv yashash kabi ko‘plab ijobiy tushunchalarni qamrab oladi. Shu boisdan ham, ushbu termin o‘zbek tilining asosiy lug‘at fondidan joy olib, nutqimizni boyitishga va fikrimizni yanada teranroq ifodalashga yordam berib kelmoqda. Uni to‘g‘ri anglash va o‘rinli qo‘llash nutq madaniyatining muhim mezonlaridan biri sanaladi.
Ijtimoiy-Siyosiy Hayotda Baynalmilallik Prinsiplari
Yigirmanchi asrning ijtimoiy-siyosiy jarayonlari ushbu xalqlararo hamjihatlik tushunchasiga juda katta ta’sir ko‘rsatdi va uning mazmunini yangi mafkuraviy qarashlar bilan to‘ldirdi. Ayniqsa, sho‘ro davrida bu termin davlat siyosatining va rasmiy mafkuraning eng asosiy ustunlaridan biriga aylantirildi. O‘sha davr mafkurasiga ko‘ra, turli respublikalar va elatlar o‘rtasidagi iqtisodiy, ijtimoiy hamda madaniy aloqalarni mustahkamlash, ularni yagona bir g‘oya atrofida birlashtirish jarayoni aynan shu nom bilan ataldi. Bu siyosat jamiyat hayotining barcha sohalariga, jumladan, ta’lim, madaniyat, san’at va kundalik turmush tarziga singdirildi.
Siyosiy maydonda bu tushuncha mehnatkashlar birdamligi va ekspluatatsiyaga qarshi birgalikda kurashish g‘oyasi bilan ham bog‘landi. Turli mamlakatlardagi ijtimoiy harakatlar, inqilobiy kuchlar va ishchilar sinfi o‘rtasidagi hamkorlikni ifodalashda ushbu termin faol qo‘llanilgan. Bu esa unga o‘ziga xos inqilobiy va mafkuraviy ruh bag‘ishladi. Biroq, bu mafkuraviy bosimga qaramay, oddiy xalq ongida ushbu tushuncha baribir o‘zaro yordam, og‘ir damlarda bir-birini qo‘llab-quvvatlash va samimiy do‘stlik ramzi bo‘lib qolaverdi.
Ikkinchi jahon urushi yillari va undan keyingi tiklanish davrida ushbu hamjihatlik tamoyillari amalda o‘z aksini topdi. Turli millat vakillarining bir safda turib dushmanga qarshi kurashishi, front ortida bir-biriga boshpana berishi va nonini baham ko‘rishi bu tushunchaning naqadar hayotiy va insoniy ekanligini isbotladi. O‘zbekiston xalqining urush yillarida turli o‘lkalardan ko‘chirib keltirilgan millionlab insonlarni o‘z bag‘riga olgani, ularni uy-joy va oziq-ovqat bilan ta’minlagani mazkur bag‘rikenglik va xalqlararo do‘stlikning eng yorqin, unutilmas tarixiy namunasidir.
Siyosiy tizimlar o‘zgarganidan keyin ham ushbu ijobiy an’analar va prinsiplar butunlay yo‘qolib ketmadi. Ular yangicha demokratik va insonparvarlik shakllariga ega bo‘lib, mustaqil davlatlarning tashqi va ichki siyosatida o‘z ifodasini topishda davom etmoqda. Bugungi kunda bu tushuncha tajovuzkor mafkuralardan xoli bo‘lgan, teng huquqlilik va o‘zaro manfaatli hamkorlikka asoslangan zamonaviy xalqaro munosabatlarning asosi sifatida tan olinadi. Davlatlarning bir-birining suverenitetini hurmat qilishi va global muammolarni birgalikda hal etishi ham ushbu qadriyatning amaldagi ko‘rinishidir.
Madaniy Integratsiya va Bag‘rikenglik Konsepsiyasi
Madaniyat insoniyatni birlashtiruvchi eng go‘zal va ta’sirchan vositadir. Turli xalqlarning madaniy merosi, san’ati, adabiyoti va urf-odatlari o‘zaro to‘qnash kelganda va bir-birini boyitganda, madaniy integratsiya jarayoni yuzaga keladi. Ushbu jarayon sharoitida biz o‘rganayotgan millatlararo munosabatlar tushunchasi yangicha joziba kasb etadi. Har bir xalq o‘zining betakror madaniyati bilan dunyo sivilizatsiyasiga hissa qo‘shadi va ayni paytda boshqa madaniyatlarning ilg‘or jihatlarini ham qabul qiladi. Bu esa dunyo madaniy xilma-xilligini asrash va rivojlantirishning asosiy omilidir.
Bag‘rikenglik yoki tolerantlik tushunchasi ushbu so‘zning mag‘zini tashkil etadi desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. O‘zga madaniyat vakillarini, ularning dunyoqarashini, turmush tarzini va e’tiqodini to‘g‘ri tushunish, ularga hurmat bilan qarash bag‘rikenglikning oliy ko‘rinishidir. Tarixan Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston hududi turli sivilizatsiyalar, dinlar va madaniyatlar tutashgan chorraha bo‘lib kelgan. Bu yerda asrlar davomida turli xalqlar tinch-totuv, hamjihatlikda yashab kelishgan, bu esa o‘z navbatida xalqimiz fe’l-atvorida o‘ziga xos mehmondo‘stlik va bag‘rikenglik fazilatlarining shakllanishiga sabab bo‘lgan.
Musiqa, teatr, kino va tasviriy san’at kabi sohalar hech qanday til to‘siqlarisiz insonlar qalbini birlashtira oladi. Xalqaro festival va ko‘rgazmalar, ijodiy safarlar va qo‘shma madaniy loyihalar turli o‘lka vakillarini bir-biriga yaqinlashtiradi. Bunday tadbirlarda ishtirok etayotgan har bir inson o‘zini ulkan va yagona insoniyat oilasining a’zosi sifatida his eta boshlaydi. Madaniy sohadagi bunday yaqinlik va hamjihatlik siyosiy va iqtisodiy aloqalarning ham mustahkam poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Shuni ham ta’kidlash joizki, madaniy integratsiya jarayonida har bir xalq o‘zligini, milliy qadriyatlarini va o‘ziga xosligini yo‘qotmasligi kerak. Haqiqiy bag‘rikenglik boshqa madaniyatlarga ko‘r-ko‘rona taqlid qilish emas, balki o‘z milliy merosini asragan holda, umumbashariy yutuqlardan bahramand bo‘lish demakdir. Aynan shu muvozanat saqlangandagina, xalqlararo munosabatlar sog‘lom va samarali bo‘ladi, jamiyat rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Globallashuv Davrida Xalqlararo Aloqalarning Yangi Bosqichi
Yigirma birinchi asr insoniyat tarixiga shiddatli globallashuv va axborot texnologiyalari asri bo‘lib kirdi. Bugungi kunda dunyoning bir chekkasida sodir bo‘layotgan voqea soniyalar ichida butun dunyoga tarqalmoqda, iqtisodiy va madaniy aloqalar chegaralarni tan olmayapti. Bunday sharoitda davlatlararo va millatlararo munosabatlar butunlay yangi, yuksak bosqichga ko‘tarildi. Ilgari xalqlar o‘rtasidagi aloqalar asosan rasmiy vakillar yoki cheklangan doiradagi insonlar orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, hozirda internet va ijtimoiy tarmoqlar tufayli oddiy odamlar ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
Bu jarayon o‘z navbatida baynalmilallik tushunchasining mazmun-mohiyatini yanada kengaytirdi va uni virtual makonga ham olib kirdi. Endilikda dunyo yoshlari umumiy qiziqishlar, global loyihalar va ta’lim dasturlari atrofida birlashmoqdalar. Ekologik muammolar, iqlim o‘zgarishi, global pandemiyalar kabi butun insoniyat xavfsizligiga tahdid solayotgan muammolar barcha davlatlarni va xalqlarni yanada jipslashishga, birgalikda harakat qilishga majbur etmoqda. Bu esa mazkur qadriyatning shunchaki chiroyli shior emas, balki zamonamizning hayotiy zaruriyatiga aylanganini ko‘rsatadi.
Biroq globallashuv jarayonining o‘ziga xos xavf-xatarlari ham yo‘q emas. Ba’zida u ommaviy madaniyat niqobi ostida milliy o‘ziga xosliklarni yuvib yuborishga, kichik xalqlar madaniyatini yirik davlatlar ta’siri ostida qoldirishga urinishlarda ham namoyon bo‘ladi. Bunday sharoitda teng huquqlilik, bir-birini kamsitmaslik va o‘zaro hurmat tamoyillariga asoslangan sog‘lom xalqlararo hamkorlikni rivojlantirish har qachongidan ham muhimroq ahamiyat kasb etadi. Dunyo hamjamiyati har bir madaniyatning betakrorligini saqlab qolgan holda umumiy taraqqiyotga intilishi lozim.
O‘zbekiston ham ushbu global jarayonlarning faol ishtirokchisi sifatida xalqaro maydonda o‘zining tinchliksevar, bag‘rikeng va ochiq tashqi siyosati bilan tanilmoqda. Mamlakatimiz qo‘shni davlatlar va dunyoning boshqa yirik mamlakatlari bilan do‘stona hamda o‘zaro manfaatli aloqalarni yo‘lga qo‘yib, mintaqada barqarorlik va hamkorlikni ta’minlashga katta hissa qo‘shib kelmoqda. Bu esa asrlar davomida shakllangan ezgu an’analarning bugungi kunda ham munosib davom ettirilayotganidan dalolat beradi.
Ilm-Fan, Sport va San’atda Umumbashariy Hamkorlik
Ilm-fan taraqqiyoti hech qachon bitta davlat yoki millat doirasi bilan cheklanib qolishi mumkin emas. Ilmiy kashfiyotlar, texnologik yutuqlar va intellektual salohiyat butun insoniyat farovonligiga xizmat qilishi lozim. Bugungi kunda yirik ilmiy loyihalar, kosmik tadqiqotlar, tibbiyot sohasidagi izlanishlar turli mamlakat olimlarining hamkorligida amalga oshirilmoqda. Bunday intellektual birdamlik zamonaviy dunyoda ilm-fanning naqadar baynalmilal xarakterga ega ekanligini yaqqol ko‘rsatib beradi va insoniyat aql-zakovatining yagona maqsad yo‘lida birlashishiga xizmat qiladi.
Sport ham xalqlarni birlashtiruvchi, do‘stlik va hamjihatlik rishtalarini mustahkamlovchi ulkan kuchdir. Olimpiada o‘yinlari, jahon chempionatlari va xalqaro turnirlar shunchaki sport musobaqalari bo‘lib qolmay, balki dunyo xalqlarining tinchlik va do‘stlik bayramiga aylanadi. Maydonda o‘zaro raqobatlashayotgan sportchilar o‘yin yakunlangach, bir-biri bilan quchoqlashib, samimiy do‘stlik aloqalarini o‘rnatadilar. Sport arenalari turli millat, irq va dinga mansub insonlarning o‘zaro hurmat va adolatli o‘yin tamoyillari asosida birlashadigan muqaddas maskaniga aylanadi.
San’at olamida ham ushbu umuminsoniy hamkorlik tamoyillari yorqin namoyon bo‘ladi. Birgalikda yaratilgan filmlar, xalqaro musiqiy loyihalar, turli mamlakatlar ijodkorlarining hamkorlikdagi ko‘rgazmalari insonlar o‘rtasidagi madaniy to‘siqlarni osongina yengib o‘tadi. San’at asarlari orqali biz o‘zga xalqlarning ichki dunyosini, ularning quvonch va tashvishlarini, orzu-umidlarini yaxshiroq anglaymiz. Bu esa insonlar o‘rtasida o‘zaro hamdardlik va tushunish tuyg‘ularini shakllantirishga yordam beradi.
Demak, ilm-fan, sport va san’at sohalaridagi hamkorlik bugungi kunda dunyoda tinchlik va barqarorlikni saqlashning, xalqlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashning eng ishonchli vositalaridan biridir. Ushbu sohalardagi muvaffaqiyatlar va yutuqlar barcha insonlarning umumiy iftixoriga aylanib, sayyoramizdagi tinchlik va taraqqiyot g‘oyalariga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda Millatlararo Totuvlik va Bag‘rikenglik An’analari
O‘zbekiston qadimdan o‘zining bag‘rikengligi, mehmondo‘stligi va turli millat vakillariga bo‘lgan samimiy hurmati bilan ajralib turadigan o‘lkalardan biridir. Zaminimizda asrlar davomida o‘nlab turli elatlar, madaniyatlar va din vakillari yonma-yon, tinch-totuv yashab kelmoqda. Bizning jamiyatimizda ushbu xalqlararo hamjihatlik shunchaki siyosiy shior emas, balki har bir oilaning, har bir fuqaroning kundalik hayot tarziga aylangan muqaddas qadriyatdir. O‘zbek xalqining fe’l-atvoridagi andisha, mehmondo‘stlik va o‘zgalarga yordam qo‘lini cho‘zish kabi fazilatlar buning bosh omilidir.
Bugungi kunda mamlakatimizda yuzdan ortiq millat va elat vakillari yagona oila bo‘lib, Vatanimiz ravnaqi yo‘lida birgalikda mehnat qilmoqdalar. Davlatimiz tomonidan ularning o‘z ona tili, madaniyati, urf-odat va an’analarini asrab-avaylashi hamda rivojlantirishi uchun barcha shart-sharoitlar yaratib berilgan. Respublikamizda faoliyat ko‘rsatayotgan ko‘plab milliy madaniy markazlar buning yaqqol isbotidir. Ular o‘zlarining rang-barang tadbirlari, festivallari va ko‘rgazmalari bilan yurtimiz madaniy hayotini yanada boyitib, xalqlar do‘stligini mustahkamlashga munosib hissa qo‘shmoqdalar.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunchiligida barcha fuqarolarning millati, irqi, tili yoki dinidan qat’i nazar, teng huquqliligi qat’iy kafolatlangan. Mamlakatimizda olib borilayotgan davlat siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri ham aynan millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlashdan iboratdir. Yurtimizda tinchlik va barqarorlikning barqaror bo‘lishi, jamiyatning har tomonlama rivojlanishi aynan mana shu ichki jipslik va hamjihatlikka bog‘liqdir.
0 Comments