O’zbek tilining boy va rang-barang lug’at boyligi ko’plab tarixiy atamalarni o’z ichiga oladi, ulardan biri «cherik» so’zidir. Ushbu atama o’tmishda davlatlarning harbiy salohiyatini shakllantirishda muhim o’rin tutgan. Cherik so’zi tarixiy manbalarda, xususan, qadimgi turkiy va o’rta asrlar solnomalarida «qo’shin» yoki «lashkar» ma’nosini anglatgan. Etimologik jihatdan bu so’z sanskrit tilidagi «ksatrika» iborasidan kelib chiqqan bo’lib, vaqt o’tishi bilan turkiy tillarda o’ziga xos talaffuz va ma’no kasb etgan. U nafaqat jangovar birlikni, balki ma’lum bir davrda hukmdor farmoni bilan yig’iladigan muntazam harbiy kuchlarni ham ifodalagan. Tarixiy hujjatlarda mazkur atamadan foydalanish, davlat boshqaruvi va harbiy tizimning qanchalik tartibli tashkil etilganligidan dalolat beradi.
Harbiy istiloh sifatida cherik atamasi Turk xoqonligidan tortib, temuriylar va shayboniylar davrigacha bo’lgan uzoq davrni qamrab oladi. O’sha davrlarda har bir viloyat yoki ulusdan ma’lum miqdorda jangchilar yig’ilib, ular markaziy kuchga birlashtirilgan. Bu jarayon o’sha davr harbiy strategiyasining ajralmas qismi bo’lib, davlat mudofaasini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lgan. Cherikni boshqarish va uning jangovar shayligini saqlash uchun maxsus mansabdor shaxslar, xususan, tavochilar tayinlangan. Tavochilar nafaqat qo’shinni yig’ish, balki ularning qurol-aslahasi va oziq-ovqat ta’minotini ham nazorat qilganlar.
Cherik so’zining ma’nosi
Harbiy tuzilma va cherikning o’rni
Tarixiy qo’shin tizimida cherik o’nlik, yuzlik, minglik va tuman kabi bo’linmalarga taqsimlangan. Bunday ierarxik tizim jang maydonida buyruqlarni aniq va tezkorlik bilan ijro etishga xizmat qilgan. Har bir bo’linma o’z boshlig’iga, ya’ni o’nbegi, yuzbegi, mingbegi yoki tumanbegiga bo’ysungan. Bu tuzilma nafaqat tartib-intizomni, balki jangovar harakatlar davomida qo’mondonlik tomonidan boshqaruv samaradorligini oshirgan. Cherikning bu darajada tartibli tashkil etilishi o’z davrining kuchli markazlashgan davlatchilik an’analari bilan chambarchas bog’liqdir.
Jangovar safarbarlik vaqti kelganda, oliy hukmdor tomonidan chiqarilgan farmon barcha hududlarga yetkazilgan. Cherik tarkibida asosan otliq qismlar ustunlik qilgan bo’lsa-da, piyoda askarlar ham muhim o’rin tutgan. Qo’shinning shakllanishi davlatning ma’muriy hududlari bilan bog’liq bo’lganligi uchun, bu jarayon iqtisodiy va siyosiy barqarorlikni ham talab etgan. Cherik atamasi orqali biz o’rta asrlar davlatlarining naqadar uyushqoqlik bilan mudofaa tizimini boshqarganini ko’rishimiz mumkin. Ushbu harbiy tuzilma orqali hukmdorlar o’z hududlarining daxlsizligini saqlashga va tashqi tahdidlarga qarshi kurashishga qodir bo’lganlar.
Cherik etnonimi va tarixiy ahamiyati
Cherik so’zi faqatgina harbiy atama bo’lib qolmay, balki etnonim sifatida ham tarix sahifalarida o’z aksini topgan. Cheriklar deb atalgan qadimiy turkiy qabilalar VIII asrdan boshlab manbalarda tilga olinadi. Ular o’zbek va qirg’iz xalqlarining tarkibiga singib ketgan muhim etnografik qatlamlardan hisoblanadi. Farg’ona qipchoqlari orasida, Nurota turkmanlari tarkibida va qirg’izlarning bog’ish qabilasi ichida cherik tarmog’ining mavjudligi bu qabilaning keng hududlarga tarqalganligini ko’rsatadi. Bu qabila vakillari yashash hududlariga qarab turlicha mashg’ulotlar bilan shug’ullanishgan, masalan, o’troq cheriklar dehqonchilik bilan, ko’chmanchi qismlari esa chorvachilik bilan kun kechirganlar.
Tarixiy taraqqiyot jarayonida cherik qabilasining vakillari asta-sekin boshqa etnik guruhlar bilan aralashib, o’ziga xos milliy qiyofani shakllantirishda qatnashganlar. Ularning nomi o’tmishdagi harbiy an’analar va ijtimoiy tuzilmalar bilan bog’liqligi bejiz emas. Cheriklar o’z davrining jasur va mohir jangchilari sifatida tanilgan, bu esa ularning nomini tarixiy xotirada saqlab qolishga xizmat qilgan. Bugungi kunda ham ushbu nom bilan bog’liq bo’lgan tarixiy ma’lumotlar o’zbek xalqining boy o’tmishini o’rganishda muhim manba hisoblanadi.
0 Comments