Til har bir xalqning o‘tmishi, madaniyati, o‘y-fikrlari va hayot falsafasining jonli ko‘zgusidir. Ming yillar davomida shakllangan lug‘at boyligi ajdodlarimizning dunyoqarashini, kundalik turmush mashaqqatlarini va qadriyatlarini kelajak avlodlarga yetkazib beruvchi ko‘prik hisoblanadi. Turkiy tillar oilasining boy va rang-barang leksik qatlamida shunday so‘zlar borki, ular shunchaki biror buyum yoki harakatni anglatib qolmay, o‘z bag‘rida butun boshli ijtimoiy-tarixiy tajribani jamlaydi. Boshlang‘ich ildizlari qadimgi asrlarga borib taqaladigan va bugungi kunda ham shevalarimizda hamda mumtoz adabiyotimizda o‘zining teran ma’nosini saqlab qolgan iboralardan biri aynan shunday xususiyatga ega. Uning har bir tovushida qadimiy qabilalarning, chorvador va dehqon ajdodlarimizning peshana teri, sabr-bardoshi hamda hayot uchun kashf etgan hayotiy saboqlari yashiringan.

Ushbu qadimiy tushunchani chuqur o‘rganish tilshunoslik, etimologiya va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan juda katta ahamiyatga ega. Ko‘pincha zamonaviy so‘zlashuvda arab yoki fors tillaridan o‘zlashgan iboralar faol qo‘llanishi natijasida, sof turkiy qatlamga mansub ko‘plab leksik birliklar chetda qolgandek tuyuladi. Biroq xalq og‘zaki ijodini, maqollarni, mumtoz dostonlar va tarixiy manbalarni varoqlaganimizda, insonning jismoniy hamda ruhiy zahmatini ifodalovchi ushbu iboraning naqadar mustahkam ildizlarga ega ekanligiga guvoh bo‘lamiz. Bugungi maqolamizda aynan emgak so’zining ma’nosi, ushbu iboraning kelib chiqishi, uning turli asrlardagi semantik evrilishlari hamda turkiy tillar tizimidagi tutgan o‘rni haqida batafsil fikr yuritamiz.

Emgak so’zining ma’nosi

Emgak So’zining Ma’nosi Va Uning Etimologik Eldoshligi

Tilshunoslik ilmida har qanday so‘zning hozirgi shakli va ma’nosini to‘liq tushunish uchun uning kelib chiqish tarixiga, ya’ni etimologiyasiga murojaat qilinadi. Qadimgi turkiy tilning boy leksik fondini tadqiq etgan taniqli turkologlar va etimolog olimlarning izlanishlariga ko‘ra, ushbu ibora o‘zining juda qadimiy va murakkab morfemik shakllanish tarixiga ega. Dastlabki ildiz qadimgi turkiy tildagi eŋ otiga borib taqaladi. Bu ot dastlab qiyinchilik, mashaqqat yoki harakat qilish bilan bog‘liq boshlang‘ich ma’no doirasini hosil qilgan. Vaqt o‘tishi bilan ushbu ildizdan fe’l hosil qiluvchi qo‘shimcha yordamida emgä- fe’li shakllangan. Bu fe’l o‘z navbatida azob chekmoq, qiynalmoq, qattiq mehnat qilmoq yoki zahmat chekmoq kabi harakatlarni anglatgan. Fe’lga ot hosil qiluvchi -k qo‘shimchasi qo‘shilishi natijasida esa emgäk, ya’ni zamonaviy talaffuzdagi emgak shakli vujudga kelgan.

Aynan ushbu etimologik zanjir so‘zning ichki semantik quvvatini belgilab beradi. Turkiy tillarning rivojlanish bosqichlarida tovushlarning o‘zgarishi va almashinuvi natijasida ushbu leksik birlik turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lgan bo‘lsa-da, uning negizidagi asosiy ma’no — insonning biror natijaga erishish yo‘lida sarflagan kuchi, peshana teri va tortgan mashaqqati o‘zgarmay qolgan. Mahmud Koshg‘ariyning mashhur «Devonu lug‘otit turk» asarida ham, boshqa qadimgi lug‘atlarda ham emgäk so‘zi to‘g‘ridan-to‘g‘ri zahmat, mehnat va qiyinchilik deya izohlangan. Bu holat turkiy xalqlarning hayot tarzi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular tabiat injiqliklariga qarshi kurashish, chorva boqish va yerga ishlov berish jarayonidagi har bir harakatni aynan shu tushuncha orqali ifodalaganlar.

Iboraning morfemik tarkibini chuqurroq tahlil qilganimizda, uning fe’l shakli bo‘lmish emganmoq so‘zi ham e’tiborga loyiqdir. O‘zbek tilining izohli lug‘atlarida emganmoq fe’li mashaqqat chekmoq, qiynalmoq, zahmat tortmoq kabi ma’nolarni anglatishi ko‘rsatib o‘tilgan. Bu esa ushbu o‘zakning faqat ot shaklida emas, balki harakat va holatni ifodalovchi fe’l kategoriyasida ham faol yashaganidan dalolat beradi. Etimologik nuqtai nazardan emgak so’zining ma’nosi inson harakatining jismoniy va ruhiy tomonlarini o‘zida birlashtirgan noyob leksik hodisadir. U shunchaki bajarilgan ishni emas, balki o‘sha ishni bajarish jarayonida chekilgan barcha mashaqqat va iztiroblarni ham qamrab oladi.

Turkiy tillar oilasidagi qardosh tillarga nazar tashlasak, ushbu so‘zning geografik va dialektal tarqalish doirasi g‘oyat keng ekanligini ko‘ramiz. Uyg‘ur tilida emgek, qozoq tilida eńbek, qirg‘iz tilida emgek, turkman va turk tillarida esa emek shaklida qo‘llanilishi uning umumturkiy ildizga ega ekanligini uzil-kesil isbotlaydi. Garchand turk tilida so‘z o‘rtasidagi va oxiridagi ba’zi undoshlar tushib qolib emek ko‘rinishiga kelgan bo‘lsa ham, anglatadigan ma’nosi aynan bir xil — halol mehnat, insoniy harakat va zahmatdir. Bu esa turkiy xalqlarning til tafakkuri va qadriyatlar tizimi nechoqlik mushtarak ekanligini yana bir bor ko‘rsatadi.

Qadimgi Turkiy Manbalarda Va Klassik Adabiyotda Ushbu Leksemaning Aks Etishi

Turkiy adabiyot va yozma yodgorliklar tarixini kuzatganimizda, ushbu qadimiy tushunchaning birinchi yozma manbalardan tortib mumtoz adabiyotimiz cho‘qqilarigacha bo‘lgan davrda faol qo‘llanilganiga guvoh bo‘lamiz. O‘rxun-Enasoy bitiklarida, ya’ni turkiy alifboda toshlarga bitilgan ilk bitiklarda xalqning va xonlarning el-yurt farovonligi yo‘lida chekgan zahmatlari, harbiy yurishlardagi qiyinchiliklari va fidoyiliklari aynan shu leksik birlik orqali bayon qilingan. Bu manbalarda ibora nafaqat shaxsiy mehnatni, balki el-yurt uchun qilingan buyuk xizmat va fidoyilikni ifodalovchi ma’naviy tushuncha darajasiga ko‘tarilgan.

O‘rta asrlar turkiy adabiyotining durdonasi hisoblangan Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» (Saodatga yo‘llovchi bilim) dostonida ushbu leksema favqulodda katta o‘rin tutadi. Muallif inson hayotining ma’nosi, davlatni boshqarish va jamiyatda adolat o‘rnatish haqida fikr yuritganda, mehnat va zahmatning inson qadrini belgilovchi bosh omil ekanligini ta’kidlaydi. Dostonda keltirilgan mashhur baytlardan birida bugun g‘aflatda yatmay, fidoyilik bilan ish qilgin, chunki sen chekgan zahmat va mashaqqatlar ertaga unutiladi, ammo uning mevasi va natijasi abadiy qoladi degan hikmatli g‘oya ilgari suriladi. Bu yerda ushbu tushuncha insonni komillikka yetaklovchi, uni dangasalik va g‘aflatdan qutqaruvchi ruhiy va jismoniy amaliyot sifatida talqin etiladi.

Ahmad Yugnakiyning «Hibatul-haqoyiq» asarida hamda Rabg‘uziyning «Qisasi Rabg‘uziy» kitobida ushbu so‘z insonning halol risq topish yo‘lidagi harakatlarini ifodalash uchun ishlatilgan. Mumtoz shoirlarimiz, xususan hazrat Alisher Navoiy va uning zamondoshlari o‘z asarlarida arab va fors tillaridan kirib kelgan mehnat hamda zahmat iboralari bilan bir qatorda sof turkiy bo‘lgan bu so‘zdan ham unumli foydalanganlar. Navoiy g‘azallari va dostonlarida oshiqning yor ishqida chekgan iztiroblari, ruhiy kechinmalari va mashaqqatli mehnati ushbu leksik birlik vositasida g‘oyat ta’sirchan aks ettirilgan.

Adabiyotda ushbu iboraning qo‘llanilishi shunchaki til birligini ko‘rsatish emas, balki badiiy tasvir vositasi sifatida asar ta’sirchanligini oshirishga xizmat qilgan. Qadimiy shoirlar va mutafakkirlar so‘zning semantik boyligidan unumli foydalanib, insoniy fazilatlarni, sabr-bardoshni va halollikni tarannum etganlar. Shu sababli, mumtoz matnlarni o‘rganish va tahlil qilish jarayonida ushbu tushunchaning turli davrlardagi ma’no nozikliklarini to‘g‘ri anglash adabiyotshunoslik uchun ham, tilshunoslik uchun ham nihoyatda muhimdir.

Semantik Maydon: Mehnat, Zahmat Va Qiyinchilik Tushunchalarining Uyg’unligi

So‘zning ma’no ko‘lamini chuqurroq anglash uchun uning semantik maydonini, ya’ni u bilan dabdabali va mantiqiy bog‘liqlikka ega bo‘lgan boshqa tushunchalarni ko‘rib chiqish lozim. Zamonaviy o‘zbek tilida mehnat, zahmat, mashaqqat, qiyinchilik va azob kabi so‘zlar tez-tez qo‘llaniladi. Biroq ushbu sof turkiy ibora o‘z bag‘rida mana shu barcha tushunchalarning ma’lum bir qirralarini mujassam etgani bilan ajralib turadi. U shunchaki mexanik ravishda bajariladigan ishni anglatmaydi. Unda insonning irodasi, hissiy kechinmalari va maqsad sari intilishi mukammal tarzda birlashgan.

Iboraning birinchi va eng asosiy ma’no qatlami — bu halol va halol bo‘lmagan harakatlar orasidagi chegarani belgilovchi, insonning o‘z qo‘li va peshana teri bilan yaratadigan faoliyatidir. Bu ma’noda u arab tilidan kirib kelgan mehnat iborasiga juda yaqin turadi. Ammo mehnat so‘zi ko‘proq neytral va umumiy xarakterga ega bo‘lsa, biz o‘rganayotgan qadimiy turkiy birlikda ushbu faoliyatning qanchalik og‘ir va mashaqqatli kechgani alohida ta’kidlanadi. Ya’ni, unda inson jismoniy kuchining cheklanganligi va bu kuchni engib o‘tish uchun ko‘rsatilgan jasorat o‘z aksini topadi.

Ikkinchi ma’no qatlami esa zahmat va qiyinchilik tushunchalariga tutashadi. Hayotda uchraydigan to‘siqlar, ro‘zg‘or g‘amlari, bola-chaqani o‘stirishdagi azob-uqubatlar va turli mashaqqatlar ushbu so‘z vositasida ifodalanadi. Mirtemir kabi taniqli o‘zbek shoirlarining ijodida uchraydigan misralarda dalaning chokini so‘kib, bola o‘stirgandek to‘kilgan zahmatlar haqida so‘z yuritilganda, aynan ushbu chuqur ma’no ko‘zda tutilgan. Bu yerda gap shunchaki jismoniy mehnat haqida emas, balki mehr, mas’uliyat va fidoiylik bilan sug‘orilgan hayotiy mashaqqatlar haqida bormoqda.

Uchinchi va ko‘chma ma’no qatlami esa ruhiy va ma’naviy iztiroblarga borib taqaladi. Ba’zan inson biror ezgu maqsadga erishish yo‘lida nafaqat jismoniy, balki ruhiy jihatdan ham katta sinovlarni boshdan kechiradi. Til tilshunosligida bunday holatlar semantik kengayish deb ataladi. Vaqt o‘tishi bilan so‘z faqat moddiy dunyodagi harakatlarni emas, balki insonning ichki dunyosidagi murakkab jarayonlarni, izlanishlarni va ijodiy zahmatlarni ham ifodalash imkoniyatiga ega bo‘lgan. Shu sababli, ibora o‘zining semantik moslashuvchanligi va ko‘p qirraliligi bilan o‘zbek tili leksikasining eng qimmatli durdonalaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Xalq Og’zaki Ijodi Va Maqollarda Qadimiy Lug’at Birligining O’rni

Xalq og‘zaki ijodi — bu xalqning asrlar davomida to‘plagan tajribasi, xulosalari va hayotiy falsafasining eng sof ko‘rinishidir. Maqollar, matallar, ertaklar va dostonlar avloddan avlodga o‘tib kelayotgan ma’naviy xazinadir. Aynan xalq og‘zaki ijodida qadimiy turkiy so‘zlar o‘zining ilgarigi jilosini va tirikligini saqlab qoladi. Biz o‘rganayotgan leksik birlik ham xalq maqollarida juda faol qo‘llanilgan va ularda inson hayotining eng muhim qoidalari muhrlangan.

Masalan, xalqimiz orasida keng tarqalgan va hammaga tanish bo‘lgan bir maqol bor: kimki halol harakat qilsa va qiyinchiliklardan qo‘rqmasa, u albatta uning rohatini ko‘radi, natijasida farovon va munosib hayot kechiradi. Ushbu hikmatli ibora insonni halollikka, matonatga va tinimsiz intilishga chorlaydi. Maqoldagi ichki mantiq shuni ko‘rsatadiki, mehnatsiz va zahmatsiz kelgan rohatning qadri bo‘lmaydi. Faqat o‘z peshana teri va mashaqqati evaziga erishilgan natijagina insonga haqiqiy quvonch va qanoat bag‘ishlaydi.

Boshqa bir xalq maqolida esa so‘z va uning mas’uliyati haqida fikr yuritilganda, yuzaki va o‘ylamay aytilgan gapning inson boshiga qiyinchilik va tashvish keltirishi mumkinligi uqtiriladi. Bu kabi maqollarda ushbu ibora nafaqat jismoniy mehnatni, balki inson hayotidagi kutilmagan tashvishlar, g‘am-anduhlar va qiyinchiliklarni ham anglatadi. Xalq tafakkuri so‘zning bu kabi turli qirralarini noziklik bilan ilg‘ab olgan va ularni ixcham, londa hamda esda qolarli hikmatlar shakliga keltirgan.

Ertaklar va dostonlarda ham kahramonlarning o‘z maqsadlariga erishish yo‘lida chekgan zahmatlari, yo‘lda uchragan to‘siqlarni yengib o‘tishlari ushbu ibora vositasida tasvirlanadi. Bu tasvirlar tinglovchiga va kitobxonga shunday g‘oyani singdiradiki, hayotda hech narsa o‘z-o‘zidan, osonlikcha berilmaydi. Har bir yutuq, har bir saodat va har bir g‘alaba ortida albatta katta sabr, chidam va qattiq harakat yotadi. Shunday qilib, xalq og‘zaki ijodi ushbu qadimiy tushunchani ma’naviy tarbiya vositasiga aylantirgan.

Zamonaviy O meb Tili Va Shevalarda Saqlanib Qolgan Shaxobchalar

Vaqt o‘tishi bilan har qanday til rivojlanadi, undagi ba’zi so‘zlar faol leksik qatlamdan nodir yoki eski so‘zlar qatoriga o‘tishi mumkin. Zamonaviy o‘zbek adabiy tilida mehnat so‘zi ustuvorlik qilayotgan bo‘lsa-da, u o‘rganilayotgan qadimiy iborani butunlay siqib chiqargani yo‘q. Bugungi kunda ham ushbu birlik adabiy tilda muayyan stilistik bo‘yoq va ma’no nozikliklarini berish uchun, shuningdek, turli viloyat va tuman shevalarida jonli muloqot vositasi sifatida qo‘llanilishda davom etmoqda.

O‘zbek dialektologiyasi va shevashunoslik tadqiqotlariga nazar tashlasak, Farg‘ona vodiysi, Toshkent viloyati, Xorazm, Surxondaryo va Qashqadaryo shevalarida ushbu iboraning turli variantlari va undan yasalgan so‘zlar faol ishlatilishini ko‘ramiz. Qishloq joylarda, ayniqsa, dehqonchilik va chorvadorlik bilan shug‘ullanuvchi aholi o‘rtasida ro‘zg‘or g‘ami, dala ishlari va ro‘zg‘or mashaqqatlari haqida gap ketganda bu so‘z tez-tez quloqqa chalinadi. Keksa avlod vakillari yoshlarni mehnatsevarlikka da’vat etayotganda yoki o‘zlarining o‘tmishdagi og‘ir kunlarini xotirlayotganda ushbu iboradan foydalanib, uning zamiridagi qadriyatni yetkazishga harakat qiladilar.

Shuningdek, so‘zning morfemik imkoniyatlari tufayli undan yangi leksik shakllar hosil bo‘lgan. Masalan, emganmoq fe’li o‘zbek tilining turli shevalarida qiynalib ish qilmoq, zahmat tortmoq, biron bir natijaga erishish uchun tinimsiz harakat qilmoq ma’nolarida qo‘llaniladi. Emgaksiz so‘zi esa mehnatsiz, zahmatsiz, tayyorga ayyor kabi salbiy munosabatni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, so‘z tildan butunlay yo‘qolib ketmagan, aksincha, u dil va til qa’riga singib, shevalar orqali o‘zining hayotiyligini ta’minlab kelmoqda.

Tilshunos olimlar dialektal so‘zlarni o‘rganish jarayonida bunday qadimiy birliklarni to‘plash va ularni izohli lug‘atlarga kiritish ustida doimiy ish olib boradilar. Chunki shevalarda saqlanib qolgan har bir so‘z adabiy dilni boyitish, uning leksik va sinonimik imkoniyatlarini kengaytirish uchun tayyor manba hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, ushbu iborani va uning shevadagi shakllarini asrab-avaylash, ularni yosh avlodga yetkazish tilshunoslikning muhim vazifalaridan biridir.

Boshqa Turkiy Tillar Bilan Qiyosiy-Tarixiy Tahlil

Turkiy tillar oilasi dunyodagi eng boy va keng tarqalgan til oilalaridan biri bo‘lib, u o‘z ichiga o‘nlab zamonaviy tillar va shevalarni oladi. Ushbu tillarning barchasi umumiy qadimiy turkiy tildan ajralib chiqqan bo‘lib, ulardagi leksik, fonetik va grammatik o‘xshashliklar qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning asosiy o‘rganish ob’ekti hisoblanadi. Biz tahlil qilayotgan leksik birlik ham barcha turkiy tillarda o‘zining aniq o‘rniga va shakliga ega bo‘lib, bu holat turkiy xalqlarning mushtarak tarixini namoyon etadi.

Uyg‘ur tilida ushbu ibora emgek shaklida saqlanib qolgan va hozirgi kunda ham kundalik muloqotda hamda rasmiy tilda mehnat, ish, harakat va zahmat ma’nolarida juda faol qo‘llaniladi. Uyg‘ur tilining leksik tizimi qadimgi turkiy til xususiyatlarini nisbatan ko‘proq saqlab qolgani sababli, unda ushbu so‘zning qo‘llanish doirasi nihoyatda keng. Qozoq va qirg‘iz tillarida esa fonetik qonuniyatlarga ko‘ra m va n undoshlarining almashinuvi hamda g va b/gundoshlarining o‘zgarishi natijasida eńbek va emgek ko‘rinishlarini olgan. Qozoq tilida eńbek so‘zi davlat darajasidagi eng muhim tushunchalardan biri bo‘lib, u mehnat kodeksi, mehnat shartnomasi va insoniy faoliyatni ifodalashda asosiy so‘z sifatida ishlatiladi.

O‘g‘uz guruhiga mansub bo‘lgan turk va turkman tillarida esa so‘z tarkibidagi ba’zi undoshlarning tushib qolishi hodisasi kuzatiladi. Turk tilida ushbu birlik emek shaklida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy Turkiyada emek so‘zi insonning har qanday mehnati, peshana teri, xizmati va uning jamiyatdagi o‘rnini ifodalovchi eng muqaddas tushunchalardan biridir. Masalan, emekli iborasi nafaqaxo‘r, ya’ni umr bo‘yi mehnat qilib qarilik gashtini surayotgan insonni anglatadi. Emek sarf etmek birikmasi esa qattiq mehnat qilmoq, zahmat chekmoq degan ma’noni bildiradi.

Ushbu qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, geografik uzoqlik va asrlar davomidagi tarixiy jarayonlarga qaramasdan, barcha turkiy xalqlar ushbu tushunchani bir xil ma’naviy balandlikda qabul qilganlar. Qaysi turkiy tilda bo‘lmasin, ushbu ibora insonning halol mehnati, qiyinchiliklarni yengishi va yaratuvchanlik salohiyatining timsoli bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu esa turkiy dillarning naqadar jismoniy va ruhiy jihatdan bir-biriga yaqin va jipsligidan dalolat beradi.

Falsafiy Va Madaniy O’lcham: Inson Hayotida Peshana Teri Va Matonat Timsoli

Har bir so‘z ortida faqatgina dabdabali leksik ma’no emas, balki muayyan bir xalqning dunyoqarashi, falsafasi va axloqiy mezonlari yotadi. Turkiy xalqlar tarixida mehnat va zahmat nafaqat tirikchilik manbai, balki inson ruhiyatini tozalovchi, uni komillik sari yetaklovchi va jamiyatdagi qadr-qimmatini belgilovchi ma’naviy mezon hisoblangan. Shu sababli, ushbu qadimiy tushunchaning falsafiy va madaniy o‘lchamlarini o‘rganish alohida e’tiborga loyiqdir.

Turkiy dunyoqarashda dangasalik, tekinxo‘rlik va boshqalarning mehnati evaziga yashash eng og‘ir axloqiy nuqsonlardan biri sifatida qoralangan. Aksincha, o‘zining halol mehnati, peshana teri va zahmatlari orqali risq-rozi topgan inson jamiyatda har doim yuksak hurmat va ehtiromga sazovor bo‘lgan. Inson hayotidagi har bir erishilgan yutuq, oiladagi farovonlik va el-yurtning obodligi aynan mana shunday tinimsiz harakat va matonat natijasidir. Shu sababli, ajdodlarimiz yosh avlodni tarbiyalashda eng avvalo ularga halol harakat qilishni, qiyinchiliklardan hayiqmaslikni va matonatli bo‘lishni o‘rgatganlar.

Ushbu tushunchaning madaniy o‘lchami yana shunda ko‘rinadiki, u insonni tabiat va jamiyat bilan uzviy bog‘laydi. Qadimiy chorvador va dehqon turkiylar tabiatning qattiq qonunlariga bo‘ysungan holda yashaganlar. Qahraton qish, issiq saraton, yer haydash, ekin ekish va hosilni yig‘ib olish kabi har bir jarayon ulardan buyuk sabr va zahmat talab qilgan. Bu jarayonda shakllangan matonat va sabr-bardosh xalqning ruhiyatiga singib ketgan. Shuning uchun ham ushbu iborada insoniy matonat, sabr va irodaning yorqin in’ikosi mavjud.

Falsafiy nuqtai nazardan, emgak so’zining ma’nosi insonning o‘zligini namoyon etish va dunyoni qayta qurish jarayonini anglatadi. Inson faqat mehnat qilish, qiyinchiliklarni yengib o‘tish va moddiy hamda ma’naviy boyliklar yaratish orqali o‘zining mavjudligini va hayotining mazmunini his etadi. Zahmatsiz kechgan umr unumsiz va befavqulodda hisoblangan. Shu ma’noda, ushbu qadimiy turkiy birlik inson hayotining tub falsafasini va uning bu dunyodagi oliy burchini ifodalovchi poydor tushunchadir.

Filologik Va Tilshunoslik Nuqtai Nazaridan So’zning O’rganilishi

O‘zbek tilshunosligida va umuman turkologiyada qadimiy leksik qatlamni tadqiq etish har doim dolzarb masalalardan biri bo‘lib kelgan. Taniqli tilshunos olimlar, etimologlar va leksikograflar o‘zlarining ilmiy ishlarida ushbu iboranining tarixiy taraqqiyoti, semantik strukturasi va grammatik xususiyatlarini atroflicha tahlil qilganlar. Bu borada akademik A.Xodjiyev, E.Sevortyan, S.Malov va boshqa ko‘plab turkolog olimlarning izlanishlarini alohida ta’kidlab o‘tish zarur.

Olimlarning ta’kidlashicha, ushbu leksik birlikning o‘rganilishi o‘zbek tilining boy va rang-barang tarixini qayta tiklashda muhim o‘rin tutadi. So‘zning etimologik ildizlarini tahlil qilish orqali qadimgi turkiy tildagi morfema va affikslarning ishlash mexanizmlari, tovush almashinuvlari va semantik taraqqiyot qonuniyatlari aniqlanadi. Masalan, eŋ ildizidan emgä- fe’li va undan emgäk otining yasalishi turkiy tillarning so‘z yasalish tizimi naqadar mantiqiy va boy ekanligini ko‘rsatadi.

Shuningdek, tilshunoslikda so‘zning sinonimik qatorlari va ularning qo‘llanish sohalari ham alohida tadqiq etiladi. O‘zbek adabiy tilida mehnat, zahmat, mashaqqat, qiyinchilik, zorlik kabi so‘zlar mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos ma’no nozikligi va stilistik bo‘yog‘iga ega. Biz ko‘rib chiqayotgan sof turkiy ibora bu sinonimik qatorda o‘zining arxaik va hissiy-ta’sirchan bo‘yog‘i bilan ajralib turadi. U badiiy asarlarda, tarixiy romanda hamda poetik matnlarda o‘sha davr ruhini berish va tasviriy ta’sirchanlikni oshirish uchun tengsiz vosita hisoblanadi.

Zamonaviy darsliklar va o‘quv qo‘llanmalarida ham ushbu so‘z va uning etimologiyasi haqida ma’lumotlar berib borilishi yosh avlodning tilga bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat qiladi. O‘quvchilarga so‘zlarning kelib chiqish tarixini va ularning tub ma’nolarini tushuntirish orqali ularda ana tili boyligiga nisbatan ehtirom va faxr tuyg‘usi shakllantiriladi. Shu sababli, bunday filologik tadqiqotlar nafaqat sof ilmiy, balki katta amaliy va ma’rifiy ahamiyatga ham egadir.

Badiiy Izhor Va Poeziyada So’zning Estetik Imkoniyatlari

Badiiy adabiyot, xususan poeziya — bu so‘z san’atining eng yuksak ko‘rinishidir. Shoirlar va adiblar tilning yashirin imkoniyatlaridan, uning musiqiyligi va ta’sirchanligidan unumli foydalanib, inson ruhiyatining eng nozik torlarini chertuvchi asarlar yaratadilar. Qadimiy va serjilo bo‘lgan ushbu turkiy so‘z ham poetik matnlarda va badiiy nasrda alohida estetik vazifani bajarib kelgan. U asarlarga milliy ruh, samimiyat va teran mantiq bag‘ishlaydi.

Mumtoz poeziyamizda, xususan Alisher Navoiy, Bobur, Ogahiy va Muqimiy kabi buyuk simolar ijodida ushbu ibora turli obrazli tasvirlarni yaratish uchun xizmat qilgan. Oshiqning yor yo‘lidagi iztiroblari, fidoiyligi va ruhiy kechinmalari ushbu so‘z vositasida ifodalanganda, tasvir yanada hayotiy va ta’sirchan chiqqan. Shoirlar so‘zning ritmik va musiqiy xususiyatlaridan foydalanib, sheriy vaznlarda mukammal ahangdoshlikni ta’minlaganlar.

XX asr o‘zbek poeziyasida ham Mirtemir, Habibiy, G‘afur G‘ulom va Zulfiya kabi shoirlar o‘z asarlarida xalqiy dildan va qadimiy turkiy qatlamdan unumli foydalanganlar. Ular xalqning urush yillaridagi va undan keyingi tiklanish davridagi og‘ir zahmatlarini, fidokorona mehnatini va matonat qahramonliklarini tasvirlashda ushbu leksik birlikka murojaat etganlar. Shoir Habibiy g‘azallarida va she’rlarida hayot yo‘lidagi zahmatlar, tinimsiz harakatlar va ularning shirin mevalari haqida kuylaganda, ushbu ibora asarning bosh g‘oyaviy o‘qini tashkil etgan.

Badiiy nasrda esa tarixiy asarlar yozayotgan adiblar davr koloritini va qahramonlarning nutq xususiyatlarini to‘g‘ri aks ettirish uchun ushbu iboradan unumli foydalanadilar. U qahramonlarning fe’l-atvorini, ularning hayotga bo‘lgan munosabatini va ruhiy holatini ochib berishda muhim stilistik vosita vazifasini o‘taydi. Shunday qilib, ushbu qadimiy tushuncha badiiy ijodda faqatgina ma’no tashuvchi so‘z emas, balki kuchli estetik va emotsional ta’sirga ega bo‘lgan tasvir vositasidir.