O’zbek tili o’zining boy lug’at boyligi va qadimiy ildizlari bilan ajralib turadi. Bu tilda shunday so’zlar borki, ular ham kundalik turmushda, ham mumtoz adabiyotimizda turlicha ma’no qirralari bilan namoyon bo’ladi. Ana shunday so’zlardan biri «ev» leksemasidir. Ko’pchilik uchun bu so’z birinchi galda qadimiy manbalardan tanish bo’lib tuyulishi mumkin, biroq uning zamonaviy tilimizdagi tutgan o’rni va semantik xususiyatlari ancha keng qamrovga ega. Ushbu atamaning mohiyatini anglash uchun nafaqat uning lug’aviy izohiga, balki tarixiy va kontekstual qo’llanilishiga ham murojaat qilish lozim.
Tilshunoslik nuqtayi nazaridan qaraganda, har bir so’z o’zining «taqdiriga» ega. Ba’zi birliklar vaqt o’tishi bilan o’z ma’nosini yo’qotadi yoki boshqa shakllarga o’zgaradi. «Ev» so’zi ham aynan shunday tarixiy jarayonlarni boshidan kechirgan. U nafaqat predmetni anglatuvchi ot sifatida, balki jarayon va xatti-harakat bilan bog’liq tushunchalarni ifodalovchi vosita sifatida ham tilimizda o’ziga xos iz qoldirgan. Ushbu maqola davomida biz ushbu tushunchaning turli qirralarini, uning etimologik ildizlari va adabiy asarlarda qo’llanilish xususiyatlarini batafsil tahlil qilib chiqamiz.
Ev so’zining ma’nosi
«Ev» atamasining etimologik ildizlari va tarixiy ma’nosi
Tilshunoslar «ev» so’zining kelib chiqishi borasida ko’plab tadqiqotlar olib borganlar. Ko’p hollarda bu leksema qadimgi turkiy manbalarda yashash uchun mo’ljallangan bino, ya’ni uy ma’nosida uchraydi. Mumtoz adabiyotimiz durdonalari bo’lgan asarlarda, masalan, Alisher Navoiy ijodida yoki «Devonu lug’otit-turk» singari nodir manbalarda bu so’z aynan makon va maskan tushunchasi bilan bog’liq tarzda qo’llangan. O’sha davrlar uchun bu atama nafaqat tom ostidagi joyni, balki oilaviy o’choqni, insonning hayot kechiradigan hududini ham anglatgan.
Etimologik tahlillar shuni ko’rsatadiki, bu atama til rivoji jarayonida ma’lum fonetik o’zgarishlarga uchragan. Qadimda u nafaqat konkret bino, balki ko’chma ma’noda ijtimoiy birlik yoki ma’lum bir tartibga solingan muhitni ham ifodalashi mumkin bo’lgan. Tilshunoslikdagi bunday o’zgarishlar so’zning tarixiy yuksalishi va uning bugungi kundagi qoldiq shakllarida yaqqol ko’zga tashlanadi. Hozirgi kunda bu shakl arxaik bo’lib qolgan bo’lsa-da, uning ma’no negizi «uy» yoki «makon» tushunchalariga yaqin turadi.
«Ev» leksemasining ma’no qirralari va turlicha qo’llanilishi
Ushbu atama haqida so’z borganda, uni faqat bitta ma’no bilan chegaralab qo’yish xato bo’ladi. Ko’pgina holatlarda «ev» tushunchasi me’yor, chegara va o’z vaqtida amalga oshiriladigan harakatlar bilan ham bog’liq holda keladi. Misol uchun, «evi bilan» iborasi o’zbek tilida juda keng tarqalgan bo’lib, u biror ishni o’z vaqtida, o’z me’yorida, ortiqcha shoshilinchlarsiz bajarishni anglatadi. Bu o’rinda so’z o’zining dastlabki ma’nosidan uzoqlashib, abstrakt bir sifatga – muvozanat tushunchasiga o’tadi.
Shuningdek, ushbu atama bilan bog’liq «evi yo’q» yoki «evi kelmoq» kabi iboralar ham mavjud. Bunday birikmalar insonning qobiliyati, biror vaziyatni to’g’ri baholay olishi yoki muayyan ishni uddalay olish mahorati bilan bog’liq. Masalan, biror odamning «evi yo’q» deb baholanishi, uning o’sha ishda tajribasizligini yoki vaziyatni boshqarishda ojizligini ko’rsatadi. Bu esa mazkur leksemaning tilimizdagi semantik imkoniyatlari naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Biz bu tushunchani har doim ham predmet sifatida emas, balki hayotiy tajriba va o’lchov birligi sifatida ham idrok etamiz.
Adabiy asarlarda «ev» tushunchasining o’rni
Mumtoz matnlarni o’qish jarayonida «ev» atamasiga duch kelishimiz tabiiy. Ayniqsa, shoirona ifodalarda bu so’z nafaqat uy-joy, balki insonning ichki dunyosi va uning qarorlar qabul qilishdagi ehtiyotkorligi bilan ham bog’lanadi. Klassik shoirlarimiz o’z asarlarida bu atamani ko’pincha «ev» – ya’ni shoshqaloqlik va «eva» – shoshilinch harakat kabi tushunchalar bilan qiyoslab, insonni boshoq qadam tashlashga, har ishda me’yor bo’lishiga undaydilar. Bu esa tilimizdagi so’z boyligining tarbiyaviy ahamiyatini ham ko’rsatib beradi.
Zamonaviy tilda esa bu atama ko’proq dialektal xususiyatga ega bo’lib qolgan bo’lishi mumkin. Biroq, tilshunoslikda har bir so’z o’zining «ev» ma’nosi – ya’ni asosiy o’zagi va kelib chiqish manbayi bilan qadrlanadi. Adabiyotda qo’llaniladigan bunday qadimiy so’zlar tilimizning o’tmishi bilan bog’lovchi ko’prik vazifasini o’taydi. Yozuvchi va shoirlar o’z asarlarida bu leksemadan foydalanganda, o’quvchini nafaqat voqealar rivoji bilan, balki tilimizning go’zal va boy qatlamlari bilan ham tanishtiradilar. Shu sababli, bu so’zning ma’nosini chuqur anglash, badiiy matnlarni to’g’ri tushunishimiz uchun ham juda muhimdir.
0 Comments