Tilimizda faol qo‘llaniladigan ko‘plab iboralar kabi ma’lum bir tushunchalar ham uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Ana shunday so‘zlardan biri kundalik hayotimizda, adabiyotda va diniy-falsafiy matnlarda tez-tez ko‘zga tashlanadigan atamadir. Mazkur tushuncha o‘zining boshlang‘ich lug‘aviy negiziga ko‘ra arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, uzoq asrlar davomida shakliy va ma’noviy o‘zgarishlarga uchragan. Ushbu iboraning o‘zak ildizini o‘rganish bizga nafaqat uning bugungi kundagi ma’nosini, balki qadimgi xalqlar dunyoqarashini ham chuqurroq anglash imkonini beradi. Arab tilidagi semantik tarkibga ko‘ra, bu kalima umurtqa pog‘onasi shikastlangan, moddiy jihatdan nochor yoki biror narsaga o‘ta muhtoj bo‘lgan inson holatini ifodalash uchun ishlatilgan. Tarixiy manbalarda yozilishicha, insoniyat jamiyat bo‘lib yashay boshlagan ilk davrlardanoq ijtimoiy tabaqalanish mavjud bo‘lgan va bu holat tillarda ham o‘z aksini topgan.
Qadimiy lug‘atshunoslik manbalarini ko‘zdan kechirganimizda, mazkur so‘zning asosiy o‘zagi muhtojlik va sinuvchanlik tushunchalari bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘ramiz. Inson tanasining eng muhim tayanchi bo‘lmish orqa suyakning shikastlanishi qanchalik og‘ir oqibatlarga olib kelsa, ijtimoiy hayotda ham yetishmovchilik odamni xuddi shunday ojiz ahvolga solib qo‘yishi mazkur tushunchaning asosiy falsafasini tashkil etadi. Sharq xalqlari madaniyatida bu so‘z faqatgina moddiy etishmovchilikni emas, balki ruhiy kamtarlikni ham ifodalaydigan ko‘p qirrali tushunchaga aylangan. Vaqt o‘tishi bilan mazkur atama faqatgina iqtisodiy qiyinchilik chekayotgan shaxslarga nisbatan emas, balki kengroq ma’noda, ya’ni hayotning turli sohalarida ko‘makka muhtoj bo‘lgan har qanday jonzotga nisbatan ham qo‘llanila boshladi. Shu sababli, tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashganda, ushbu iboraning ko‘p ma’noliligi uning uzoq muddatli madaniy va ijtimoiy jarayonlar mahsuli ekanligidan dalolat beradi.
Jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida ushbu tushunchaning talqini ham o‘zgarib bordi. Ilk o‘rta asrlarda yozilgan lug‘atlarda mazkur so‘zga asosan iqtisodiy ta’rif berilgan bo‘lsa, keyinchalik uning ko‘lami kengayib, falsafiy va axloqiy mezonlar bilan boyitildi. Bu atama zamirida yotgan eng muhim jihat shundaki, u hech qachon shunchaki tasodifiy so‘z sifatida yuzaga kelmagan, balki insoniy munosabatlarning, ijtimoiy tengsizlikning va ruhiy kamolotning o‘ziga xos oynasi bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu ma’lumotlarni o‘rganish orqali biz o‘zbek tilining boy so‘z xazinasini va undagi har bir kalimaning ortida yotgan ulkan ma’naviy merosni yaxshiroq his qila olamiz. Keyingi bo‘limlarda biz ushbu tushunchaning ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotdagi turli ko‘rinishlarini batafsil tahlil qilib chiqamiz.
Faqir so’zining ma’nosi
Ijtimoiy-Iqtisodiy Nuqtai Nazardan Muhtojlik Tushunchasi
Iqtisodiy sohada insonlarning yashash darajasi, moddiy ta’minoti va jamiyatdagi mavqei har doim turlicha bo‘lib kelgan. Shu sababli, faqir so‘zining ma’nosi haqida gap ketganda, eng avvalo, shaxsning asosiy hayotiy ehtiyojlarini qondirish imkoniyatidan mahrumligi tushuniladi. Bu holat oziq-ovqat, boshpana, kiyim-kechak kabi eng zaruriy ehtiyojlarning etarli darajada mavjud emasligi bilan xarakterlanadi. Ijtimoiy fanlarda bunday shaxslar qatlami har qanday davlat iqtisodiyotining o‘ziga xos ko‘rsatkichi hisoblanadi. Chunki muhtoj insonlar sonining ko‘payishi yoki kamayishi mamlakatdagi umumiy farovonlik va ijtimoiy adolat mezonlariga bevosita bog‘liqdir. Tarix davomida turli tuzumlar va davlat arboblari ushbu muammoni hal qilish, kambag‘allik darajasini pasaytirish uchun turli xil usullarni qo‘llab kelishgan.
Ijtimoiy-iqtisodiy nuqtai nazardan qaralganda, ushbu tushuncha o‘z ichiga bir qancha omillarni qamrab oladi. Bularga nafaqat kunlik daromadning kamligi, balki ta’lim olish, tibbiy xizmatlardan foydalanish va ijtimoiy himoyaga ega bo‘lish imkoniyatlarining cheklanganligi ham kiradi. Shuningdek, moddiy etishmovchilik sharoitida yashayotgan insonlar jamiyatda ko‘pincha o‘z haq-huquqlarini to‘laqonli himoya qila olmaydilar. Bu esa ularning yanada zaifroq qatlamga aylanishiga sabab bo‘ladi. Zamonaviy sotsiologiya va iqtisodiyot fanlarida ushbu holatni baholash uchun maxsus mezonlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular yordamida jamiyat a’zolarining yashash sharoitlari chuqur tahlil qilinadi. Bunday tahlillar davlatlarga ijtimoiy yordam dasturlarini to‘g‘ri yo‘naltirishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Shuni ham ta’kidlash joizki, iqtisodiy nochorlik tushunchasi nisbiy va mutloq turlariga bo‘linadi. Mutloq turida inson hayot kechirishi uchun eng minimal sharoitlarga ham ega bo‘lmaydi, ya’ni uning jismoniy mavjudligini saqlab qolish xavf ostida qoladi. Nisbiy turida esa shaxs muayyan bir jamiyatdagi o‘rtacha turmush darajasidan sezilarli darajada past sharoitda kun kechiradi. Ushbu mezonlarning har ikkalasi ham yuqorida tilga olingan tushunchaning amaliy ko‘rinishlari hisoblanadi. Jamiyatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun bunday insonlarning muammolarini o‘rganish, ularga bandlik yaratish va ularni moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash tizimlarini rivojlantirish muhim ahamiyatga egadir.
Islom Huquqi va Shariatda Faqirlikning Huquqiy Maqomi
Klassik fiqh manbalarida va islom huquqshunosligida moddiy ahvoli tang bo‘lgan shaxslarning huquqiy maqomini belgilashga alohida e’tibor qaratilgan. Bu tizimda faqir so‘zining ma’nosi juda aniq shartlar va mezonlar asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, u jamiyatdagi zakot, sadaqa va boshqa ijtimoiy to‘lovlarni taqsimlashda muhim rol o‘ynaydi. Shariat mezonlariga ko‘ra, o‘zining va qaramog‘idagi insonlarning yashashi uchun zarur bo‘lgan mablag‘ga yoki mulkka ega bo‘lmagan shaxs ushbu toifaga kiritiladi. Bu erda asosiy o‘lchov sifatida «nisob» tushunchasi olinadi, ya’ni shaxsning ortiqcha mulki ma’lum bir miqdordan kam bo‘lsa, u huquqiy jihatdan moddiy ko‘mak olishga haqli deb topiladi.
Islom fiqhidagi eng qiziqarli va chuqur bahs-munozaralardan biri bu ushbu toifa bilan «miskin» toifasi o‘rtasidagi farq masalasidir. Turli huquqiy maktablar, ya’ni mazhablar bu borada o‘ziga xos yondashuvlarni ilgari surishgan. Masalan, hanafiy mazhabiga ko‘ra, bu ikki tushuncha bir-biridan o‘zining moddiy darajasi bilan ajralib turadi. Hanafiy ulamolari ta’kidlashicha, biz o‘rganayotgan atama ostidagi shaxs oz bo‘lsa-da mulkka yoki daromad manbaiga ega bo‘lgan, biroq bu narsa uning ehtiyojlarini to‘la qoplamaydigan insondir. Miskin esa mutloq hech narsasi yo‘q, kunlik egulikka ham muhtoj bo‘lgan shaxs sifatida ta’riflanadi. Boshqa huquqiy maktablarda esa buning aksi o‘laroq, ushbu ibora yanada og‘irroq ahvoldagi insonlarni ifodalashi bayon etilgan. Qanday bo‘lmasin, har ikkala toifa ham jamiyatning alohida e’tiboriga va moddiy ko‘magiga loyiq deb topilgan.
Ushbu huquqiy maqomning belgilanishi shunchaki nazariy xarakterga ega emas, balki u amaliy hayotda juda muhim ijtimoiy majburiyatlarni yuklaydi. Jamiyatning badavlat a’zolari o‘z zimmalaridagi moliyaviy ibodatlarni ado etishda aynan mana shunday insonlarni izlab topishlari va ularga yordam berishlari shart hisoblanadi. Bu tizim jamiyatda boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi tafovutni kamaytirishga, ijtimoiy adolatni qaror toptirishga va nafrat tuyg‘ularining oldini olishga xizmat qiladi. Huquqiy manbalarda ushbu toifadagi insonlarning sha’ni, qadr-qimmati va huquqlari qat’iy himoya qilinishi hamda ularga beriladigan ko‘mak majburiy va ixtiyoriy shakllarda muntazam ravishda amalga oshirilishi lozimligi belgilab qo‘yilgan.
Tasavvuf Falsafasi va Ruhiy Kamolotda Faqrlik Ma’nosi
Sharq mutafakkirlari va tasavvuf namoyandalari moddiy dunyodagi nochorlik tushunchasiga butunlay boshqacha, ya’ni ruhiy va ma’naviy nuqtai nazardan yondashganlar. So‘fiylik ta’limotida ushbu atama mutloq yomon yoki qochilishi kerak bo‘lgan holat emas, balki aksincha, qalbning poklanishi va Yaratganga yaqinlashishning eng oliy bosqichi sifatida talqin etilgan. Tasavvufiy ma’noda bu ibora insonning o‘z nafsidan, dunyo matolariga bo‘lgan hirsidan voz kechishi hamda o‘zini butunlay ilohiy irodaga topshirishini anglatadi. Shuning uchun ham buyuk oriflar va avliyolar o‘zlarini g‘urur bilan aynan mana shu nom bilan ataganlar va buni ruhiy boylikning cho‘qqisi deb bilganlar.
Tasavvuf falsafasiga ko‘ra, haqiqiy muhtojlik moddiy boylikning yo‘qligida emas, balki qalbning Allohdan boshqa har qanday o‘tkinchi narsaga bog‘lanib qolishidadir. Agar inson dunyodagi barcha boyliklarga ega bo‘lsa-yu, lekin uning qalbi bu boylikka asir bo‘lmasa, u ma’naviy jihatdan pok hisoblanadi. Aksincha, hech vaqosi yo‘q odam tinmay boylik to‘plash ilinjida yashasa va qalbini faqat dunyo havasi bilan to‘ldirsa, u haqiqiy ma’naviy nochordir. Shu bois tasavvuf namoyandalari «ixtiyoriy kambag‘allik» yo‘lini tanlab, o‘zlarini dunyoviy tashvishlardan uzoq tutishga, faqat ma’naviy kamolot sari intilishga harakat qilganlar. Bu yo‘nalishda mazkur holat shaxsning o‘z bandligini, ojizligini va borliqdagi har bir narsaning haqiqiy egasi yolg‘iz Yaratgan ekanligini chuqur anglash hissi bilan bog‘liqdir.
Ushbu falsafiy tizimda «faqr» maqomi bir necha bosqichlardan iborat bo‘ladi. Birinchi bosqichda inson shunchaki moddiy narsalardan voz kechsa, keyingi oliy bosqichlarda u o‘zining «men»ligidan, ya’ni kibru havosi va xudbinligidan butunlay qutuladi. Buyuk tasavvuf shayxlari yozib qoldirgan asarlarda ushbu tushuncha qalb ko‘zgusining changlardan tozalanishi sifatida tasvirlanadi. Ko‘zgudagi changlar tozalangach, unda ilohiy haqiqat nurlari aks eta boshlaydi. Shu sababli, mumtoz adabiyotimizda va falsafiy g‘oyalarda ushbu mavzu juda keng o‘rganilgan bo‘lib, u insonni ichki erkinlikka, ruhiy xotirjamlikka va atrof-muhitga nisbatan cheksiz muhabbat bilan qarashga undaydi.
Mumtoz O‘zbek Adabiyoti va Devon Shavqida Muhtojlik Timsoli
Alisher Navoiy, Boborahim Mashrab, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi ulug‘ so‘z san’atkorlarimiz ijodida ham ushbu mavzu o‘zining yorqin badiiy ifodasini topgan. Mumtoz she’riyatimizda bu tushuncha shunchaki bir ijtimoiy holat emas, balki lirik qahramonning ruhiy kechinmalari, ishqiy iztiroblari va falsafiy qarashlarini ko‘rsatib beruvchi eng asosiy timsollardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Shoirlar ko‘pincha dunyoviy boylik ortidan quvgan podshoh va amirlarni ma’naviy jihatdan qashshoq, o‘z nafsi ammorasini engib, faqirlik xirqasini kiygan dervishlarni esa haqiqiy sultonlar deb ta’riflaganlar. Bu esa adabiyotimizda ijtimoiy qadriyatlarning naqadar yuksak va ma’naviyatga yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.
Ulug‘ mutafakkir Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlarida, xususan, «Lison ut-tayr» va «Mahbub ul-qulub» kitoblarida ushbu maqomga alohida to‘xtalib o‘tgan. Navoiy talqinida bu tushuncha insonni komillik darajasiga yetaklovchi ettinchi vodiy, ya’ni eng so‘nggi va eng qiyin dovon sifatida tasvirlanadi. Bu vodiyga etib kelgan solih inson o‘zligini mutloq unutilish darajasiga olib keladi va ilohiy borliqda foniy bo‘ladi. Shoir she’rlarida moddiy dunyo boyliklarini rad etib, ma’naviy yuksaklikni tanlagan insonlarni yuksak pardalarda tarannum etadi. Ularning ustidagi yirtiq kiyimlar aslida shohona to‘nlardan qimmatliroq ekanligini, chunki ularning ichida erkin va pokiza qalb yashashini urg‘ulaydi.
Boborahim Mashrab ijodida esa bu mavzu yanada keskinroq va isyonkorona ohanglarda namoyon bo‘ladi. Mashrab dunyo mollariga sig‘inadigan, dinni o‘z manfaatlari yo‘lida ishlatadigan riyakorlarni qattiq tanqid ostiga oladi. U o‘zining dervishona hayot tarzi va olovli g‘azallari bilan haqiqiy ma’naviy erkinlik nimaligini ko‘rsatib bergan. Uning she’rlarida mazkur tushuncha shunchaki jismoniy kambag‘allik emas, balki dunyoning barcha o‘tkinchi ziynatlariga nisbatan cheksiz bepisandlik va faqat ilohiy ishq bilan yashash tarzi sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu adabiy an’analar asrlar davomida shakllanib, o‘zbek xalqining milliy xarakteri va ma’naviy dunyoqarashini belgilab beruvchi muhim omilga aylangan.
Tilshunoslik va Leksikografiyada So‘z Semantikasi Tahlili
O‘zbek tilining boy lug‘at tarkibini o‘rganuvchi fanlar nuqtai nazaridan qaraganda, har bir kalimaning ma’noviy qatlamlari o‘ziga xos tuzilishga ega. Tilshunoslikda faqir so‘zining ma’nosi uning sinonimlari, antonimlari va iboralar tarkibidagi ko‘rinishlari orqali yanada aniqroq ochib beriladi. Bu so‘z o‘zining ma’nodoshlari bo‘lmish «kambag‘al», «yo‘qsil», «muhtoj», «g‘arib», «bechora» kabi kalimalar bilan garchi yaqin tursa-da, ularning har biri o‘ziga xos emotsional va funksional yukka ega. Masalan, «kambag‘al» so‘zi asosan ijtimoiy-iqtisodiy holatni neytral tarzda ifodalasa, biz o‘rganayotgan atama ko‘proq kitobiy, badiiy va falsafiy matnlarda qo‘llanilib, tarkibida ma’lum bir hurmat, rahm-shafqat yoki ruhiy kamtarlik ohangini tashiydi.
Eski o‘zbek tili lug‘atlarida, xususan, Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘atit-turk» asaridan tortib to keyingi davr lisoniy manbalarigacha ushbu tushunchaning shakllanish jarayoni izchil kuzatiladi. Vaqt o‘tishi bilan so‘z o‘zining birlamchi arabcha ma’nosidan uzoqlashib, turkiy tillarning ichki qonuniyatlariga moslashgan va yangicha semantik modellar hosil qilgan. Masalan, xalq jonli so‘zlashuv tilida insonlar o‘zlarini kamtarlik bilan ko‘rsatish, suhbatdoshiga hurmat bajo keltirish maqsadida «faqiringiz», «bu faqir» kabi iboralarni qo‘llaydilar. Bu erda hech qanday moddiy etishmovchilik haqida gap ketmayotgan bo‘lsa-da, so‘z shaxsning o‘z g‘ururini pasaytirib, yuksak odob namunasini ko‘rsatishi uchun xizmat qilmoqda.
Shuningdek, ushbu so‘z asosida ko‘plab maqollar va matallar ham shakllanganki, ular xalq donishmandligining mahsulidir. Tilimizdagi «Faqirlik ayb emas» degan ibora insonning qadr-qimmati uning hamyonidagi pul bilan emas, balki uning axloqi va insoniyligi bilan o‘lchanishini ko‘rsatadi. Leksikografiya sohasida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bunday so‘zlarning ma’no ko‘lami juda barqaror bo‘lib, ular jamiyatdagi madaniy o‘zgarishlarga qaramay, o‘zlarining fundamental semantik poydevorini saqlab qoladi. Bu esa tilimizning tarixiy davomiyligini va boy ma’naviy ildizlarga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Tarixiy Jarayonlarda Ijtimoiy Tabakalanish va Kam Bag‘allik Muammolari
Insoniyat tarixi davomida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, urushlar, inqirozlar va iqtisodiy islohotlar har doim jamiyat a’zolarining moddiy ahvoliga bevosita ta’sir o‘tkazgan. Qadimgi dunyodan boshlab to hozirgi davrgacha bo‘lgan barcha tuzumlarda jamiyatning muhtoj qatlami doimo mavjud bo‘lib kelgan. Markaziy Osiyo hududida hukmronlik qilgan turli sulolalar — Somoniylar, Qoraxoniylar, Temuriylar va undan keyingi xonliklar davrida ham aholining iqtisodiy tabaqalanishi juda yaqqol ko‘zga tashlangan. Davlatlarning qudrati va barqarorligi ko‘p jihatdan mana shu zaif qatlamga bo‘lgan munosabat va ularning huquqiy himoyalanganligi bilan belgilangan.
Tarixiy hujjatlar va vaqfnomalarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, qadimda hukmdorlar va boy-badavlat insonlar jamiyatdagi nochor kishilarni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus muassasalar tashkil etishgan. Madrasalar, xonaqohlar va musofirxonalar qurilib, ularda kambag‘allar, etimlar va uysiz qolgan insonlar bepul oziq-ovqat va boshpana bilan ta’minlangan. Biroq, shunga qaramay, soliqlar yukining og‘irligi, tabiiy ofatlar va ichki nizolar sababli aholining katta qismi bot-bot qiyin iqtisodiy sharoitlarga tushib qolgan. Bunday paytlarda adolatli vazirlar va dono ulamolar hukmdorlarni xalqqa nisbatan shafqatli bo‘lishga, soliqlarni kamaytirishga va ehtiyojmandlarga yordam qo‘lini cho‘zishga chaqirganlar.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda yuz bergan jadidchilik harakati namoyandalari ham o‘z asarlari va chiqishlarida xalqning iqtisodiy nochorligi va savodsizligi muammosini birinchi o‘ringa olib chiqdilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi ma’rifatparvarlar millatning iqtisodiy jihatdan qashshoqlashib borayotganidan qattiq tashvishga tushdilar. Ular bu muammoning tub ildizini ilmsizlikda, zamonaviy kasb-hunarlarni egallamaslikda va isrofgarchilikda deb bildilar. Jadidlar xalqni tadbirkorlikka, hunar o‘rganishga va zamonaviy bilimlarni egallash orqali moddiy va ma’naviy qaramlikdan qutulishga da’vat etdilar. Bu esa ijtimoiy muammolarni hal qilishda mutlaqo yangicha, ma’rifiy yondashuvning shakllanishiga olib keldi.
Zamonaviy Jamiyatda Ehtiyojmand Qatlamlarni Muhofaza Qilish Siyosati
Bugungi kunda dunyo miqyosida ham, mamlakatimizda ham aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining eng ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. XXI asr axborot va texnologiyalar asri bo‘lishiga qaramay, kambag‘allik va moddiy etishmovchilik muammosi hali ham o‘z dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q. Hozirgi davrda faqir so‘zining ma’nosi huquqiy va iqtisodiy atamalar tizimida «kam ta’minlangan oilalar», «ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar» yoki «imkoniyati cheklangan shaxslar» kabi tushunchalar bilan almashtirilgan. Davlat ushbu toifalarni aniqlash va ularga manzilli yordam ko‘rsatish uchun zamonaviy raqamli tizimlardan keng foydalanmoqda.
O‘zbekistonda oxirgi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar doirasida kambag‘allikni qisqartirish bo‘yicha butunlay yangi tizim yaratildi. Buning uchun maxsus vazirlik va idoralar tashkil etilib, joylarda aholining real yashash sharoitlari o‘rganilmoqda. «Temir daftar», «Ayollar daftari», «Yoshlar daftari» kabi noyob ijtimoiy mexanizmlar joriy etildiki, bular yordamida har bir muhtoj oilaning muammolari individual tarzda hal qilinmoqda. Maqsad faqatgina ularga vaqtinchalik moddiy yordam yoki nafaqa berish emas, balki ularni tadbirkorlikka jalb qilish, kasb-hunarga o‘qitish, subsidiyalar ajratish orqali doimiy daromad manbaiga ega qilishdan iboratdir. Bu esa xalq orasida «baliq berish emas, baliq tutishni o‘rgatish» degan dono tamoyilning amaliy ifodasidir.
Zamonaviy sotsiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kambag‘allikni qisqartirish faqatgina iqtisodiy omillarga emas, balki jamiyatdagi ta’lim darajasiga ham bevosita bog‘liq. Zero, sifatli mutaxassislarni tayyorlash, yoshlarga zamonaviy IT-texnologiyalarni va xorijiy tillarni o‘rgatish ularning kelajakda yuqori daromadli ishlarga joylashishiga xizmat qiladi. Davlat tomonidan kam ta’minlangan oilalar farzandlariga oliy ta’lim muassasalarida o‘qish uchun shartnoma pullarining to‘lab berilishi yoki maxsus grantlar ajratilishi ham mana shu uzoq muddatli strategiyaning bir qismidir. Shunday qilib, bugungi kunda muhtojlikka qarshi kurash kompleks va har tomonlama yondashuvni talab qiladigan global vazifaga aylandi.
Axloqiy va Tarbiyaviy Qadriyatlar Tizimida Kamtarlik Fenomeni
Inson shaxsiyatining shakllanishida va jamiyatdagi ma’naviy muhitning barqarorligida axloqiy mezonlar eng asosiy poydevor hisoblanadi. Sharqona tarbiya va falsafada insonning o‘zini qanday tutishi, boshqalarga bo‘lgan munosabati va ichki dunyosi uning haqiqiy qadrini belgilaydi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, qalbning dunyoviy narsalardan mustaqilligi va yuksak kamtarlik hissi har qanday insonni bezaydigan eng go‘zal fazilatlardan biri sifatida ko‘riladi. Odam bolasi qanchalik yuksak martabalarga erishmasin, qanchalik boy-badavlat bo‘lmasin, o‘zining kelib chiqishini unutmasligi va boshqalarga past nazar bilan qaramasligi lozimligi qat’iy uqtiriladi.
Axloqiy qadriyatlar tizimida kamtarlik shunchaki zaiflik yoki o‘zini kamsitish emas, balki aksincha, kuchli ichki iroda va ma’naviy baquvvatlik belgisidir. O‘z nafsini jilovlay olgan, kibru havodan uzoq bo‘lgan inson atrofidagilarning doimiy hurmat va muhabbatiga sazovor bo‘ladi. Sharq donishmandlari aytganidek, daraxt meva solgan sari uning shoxlari erga egilib boradi. Inson ham ilmi, boyligi va tajribasi ortgani sayin yanada kamtarin, muloyim va kechirimli bo‘lishi kerak. Bu tamoyil jamiyatda turli tabaqalar o‘rtasida o‘zaro ishonch va ahillik muhitini yaratishga xizmat qiladi.
Tarbiyaviy jarayonda yosh avlod ongiga mana shu qadriyatlarni singdirish juda muhim. Ularga moddiy boylik o‘tkinchi ekanligini, insonning haqiqiy boyligi uning bilimi, go‘zal axloqi va qilgan ezgu amallari ekanligini yoshligidanoq tushuntirish lozim. Agar jamiyatda faqat moddiy mezonlar birinchi o‘ringa chiqib ketsa, u erda ma’naviy inqiroz boshlanadi, odamlar o‘rtasida o‘zaro hamdardlik, saxovat va shafqat tuyg‘ulari yo‘qoladi. Shuning uchun ham asrlar davomida shakllangan ma’naviy merosimizni, falsafiy-axloqiy ta’limotlarimizni chuqur o‘rganish va ularni bugungi hayotimizga tatbiq etish milliy o‘zligimizni saqlab qolishning eng asosiy shartidir.
0 Comments