Insoniyat tarixi davomida odamlar doimo muayyan guruhlarga, qabilalarga, keyinchalik esa yirik imperiyalar va zamonaviy davlatlarga birlashib yashashgan. Ushbu ijtimoiy va siyosiy birlashuv jarayonida jamiyatning har bir a’zosini atash, uning huquq va majburiyatlarini belgilash uchun maxsus atamalarga ehtiyoj tug’ilgan. Bugungi kunda fuqaro atamasi har bir mamlakatning huquqiy va ijtimoiy poydevorini tashkil etuvchi eng muhim tushunchalardan biri hisoblanadi. Ushbu atama o’zida nafaqat huquqiy maqomni, balki chuqur ijtimoiy, falsafiy va psixologik ma’nolarni ham mujassam etgan. Mazkur maqolada ushbu muhim tushunchaning kelib chiqish tarixi, tilshunoslikdagi o’rni, zamonaviy huquqshunoslikdagi talqini va jamiyat hayotidagi ahamiyati haqida batafsil to’xtalib o’tamiz. Biz ushbu so’zning oddiy tarixiy atamadan qanday qilib zamonaviy sivilizatsiyaning eng muhim huquqiy tushunchasiga aylanganini qadamma-qadam tahlil qilamiz. O’quvchi ushbu ma’lumotlar orqali davlat va shaxs o’rtasidagi murakkab, ammo o’ta muhim bo’lgan o’zaro aloqalar tizimini to’liq anglab yetishi maqsad qilingan.

Fuqaro so’zining ma’nosi

Tarixiy Ildizlar Va Lingvistik Kelib Chiqishi

Har qanday til tirik organizm kabi vaqt o’tishi bilan o’sib, o’zgarib boradi. Biz tahlil qilayotgan ushbu so’zning kelib chiqishi arab tiliga borib taqaladi. Arab tilida «faqir» so’zi mavjud bo’lib, u moddiy tomondan qiynalgan, ehtiyojmand insonni anglatadi. Islom falsafasi va tasavvuf ta’limotida bu so’z yanada teranroq ma’no kasb etgan bo’lib, «Allohning oldida ojiz, uning marhamatiga muhtoj inson» ma’nosida qo’llanilgan. Asrlar o’tishi bilan Sharq hukmdorlari, amirlar va xonlar o’z qo’l ostidagi xalqni, ya’ni soliq to’lovchi va himoyaga muhtoj bo’lgan oddiy aholini aynan shunday atay boshlaganlar. Podshoh o’zini qodir va himoyachi deb bilsa, xalqini o’ziga qaram va himoyatalab guruh sifatida ko’rgan. Shunday qilib, dastlab diniy va ijtimoiy ehtiyojmandlikni anglatgan so’z sekin-asta butun boshli aholi qatlamini bildiruvchi siyosiy atamaga aylanib borgan. O’rta asrlar tarixiy manbalarida hukmdorlar o’z xalqiga nisbatan aynan mana shu atamani ko’p bor ishlatishgani kuzatiladi. Biroq, bu davrda insonlar hozirgi zamondagi kabi huquqlarga ega emas edilar, ular ko’proq majburiyatlar yuklangan tobe shaxslar hisoblangan.

So’zning Klassik Adabiyotdagi O’rni Va Talqini

Klassik adabiyotimiz, xususan, Alisher Navoiylar davriga oid asarlarni mutolaa qilar ekanmiz, jamiyat a’zolarini ifodalovchi turli atamalarga duch kelamiz. Mumtoz she’riyat va tarixiy asarlarda xalq obidasi, raiyat, el-yurt kabi so’zlar bilan bir qatorda biz o’rganayotgan atamaning ko’plik shakli keng qo’llanilgan. O’sha davr yozuvchilari xalqning dardi, ularning ijtimoiy ahvoli haqida yozganda aynan shu so’zdan foydalanganlar. Masalan, odil hukmdorning vazifasi o’z tobelarining holidan xabar olish, ularga adolat qilish va zulmdan himoya qilish ekanligi bot-bot ta’kidlangan. O’n to’qqizinchi asrning oxiri va yigirmanchi asrning boshlarida, Turkiston o’lkasida jadidchilik harakati yuzaga kelgach, tildagi atamalar ham yangi zamon ruhiga moslasha boshladi. Jadid ziyolilari Yevropa va Rossiyadagi demokratik jarayonlarni kuzatib, u yerdagi huquqiy tushunchalarni o’zbek tiliga kiritishga harakat qildilar. Ular g’arbdagi «citoyen» yoki rus tilidagi «grajdanin» so’zining muqobilini qidirib topish jarayonida eskidan mavjud bo’lgan, ammo ma’nosi asosan «tobe xalq» bo’lgan so’zga yangicha, demokratik va huquqiy ma’no yukladilar. Shu tariqa, qaramlikni anglatuvchi eski so’z ozod va teng huquqli jamiyat a’zosini ifodalovchi yuksak maqomdagi tushunchaga aylanib qoldi.

Davlat Va Inson O’rtasidagi Huquqiy Bog’liqlik

Zamonaviy siyosatshunoslik va huquqiy adabiyotlarda shaxsning davlatga huquqiy mansubligi deganda, inson va davlat o’rtasidagi doimiy, barqaror siyosiy-huquqiy aloqa tushuniladi. Bu aloqa shunchaki bir hududda yashashni anglatmaydi. Masalan, sayyoh ham ma’lum muddat biror mamlakat hududida yashashi mumkin, ammo u o’sha mamlakatning to’laqonli a’zosi hisoblanmaydi. Huquqiy mansublik shunday bir ko’rinmas ipki, u inson qayerda bo’lishidan qat’i nazar, uni o’z vatani bilan bog’lab turadi. Mamlakat a’zosi chet elga sayohatga ketsa ham, uzoq yillar xorijda mehnat qilsa ham, u o’z davlatining himoyasida qoladi. Davlat o’z yurtdoshining huquqlari va qonuniy manfaatlari xalqaro maydonda toptalmasligini kafolatlaydi, zarur bo’lganda diplomatik va konsullik muassasalari orqali unga yordam qo’lini cho’zadi. Bu munosabat faqat inson tug’ilganda emas, balki qonun hujjatlarida belgilangan boshqa holatlarda ham o’rnatilishi mumkin. O’zaro majburiyatlar asosiga qurilgan bu tizim qonun ustuvorligi ta’minlangan demokratik jamiyatlarning asosiy xarakteristikasi hisoblanadi.

Zamonaviy Siyosatshunoslikda Shaxs Maqomi

Siyosatshunoslik fanida jamiyatning rasmiy vakili maqomi juda keng ko’lamli o’rganiladi. Huquqiy daxldorlik shaxsga davlat boshqaruvida bevosita yoki bilvosita ishtirok etish imkonini beradi. Har qanday demokratik davlatning birdan-bir manbai bu uning xalqidir. Xalq esa o’z xohish-irodasini saylovlar, referendumlar orqali amalga oshiradi. Saylash va saylanish huquqi faqatgina davlatga qonuniy mansub bo’lgan shaxslarga beriladigan mutlaq huquqdir. Ajnabiy shaxslar yoki mamlakat mehmonlari iqtisodiy va ijtimoiy huquqlardan to’liq foydalanishlari mumkin, biroq ular davlat rahbarini, parlament a’zolarini saylay olmaydilar va davlat siyosatini belgilovchi qarorlar qabul qilishda ishtirok etish huquqiga ega emaslar. Bu cheklovning asosiy maqsadi milliy xavfsizlik va davlat suverenitetini saqlab qolishdir. Mamlakat taqdiri faqatgina unga sodiq bo’lgan, uning o’tmishi va kelajagi bilan o’z taqdirini bog’lagan shaxslar tomonidangina hal qilinishi mantiqan to’g’ri va adolatli hisoblanadi. Siyosiy partiyalarga a’zo bo’lish, turli mitinglar va ruxsat etilgan namoyishlarda qatnashish, davlat organlariga ariza va shikoyatlar bilan murojaat qilish ham aynan huquqiy to’laqonlik maqomini talab etadi.

Huquq Va Majburiyatlarning O’zaro Mutanosibligi

Davlat huquqiy qaramligi mavjud shaxslar o’rtasidagi munosabatlar o’zaro mas’uliyat tamoyiliga asoslanadi. Bu tamoyil shuni anglatadiki, nafaqat inson, balki davlat ham ma’lum majburiyatlarni o’z zimmasiga oladi. Davlatning eng birinchi va muqaddas burchi inson hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmatini muhofaza qilishdir. Davlat o’z vakilini asossiz ravishda qamoqqa olishga, mulkini tortib olishga yoki boshqa huquqbuzarliklarga yo’l qo’ymasligi, shuningdek, huquqbuzarlik yuz berganda adolatli sud muhokamasini ta’minlab berishi shart. Ta’lim olish, malakali tibbiy xizmatdan foydalanish, qarilikda pensiya va nafaqalar olish ham davlat o’z a’zolariga beradigan kafolatlarning bir qismidir. Buning evaziga mamlakat farzandi ham o’z vataniga nisbatan qator burchlarni bajarishi qonun bilan mustahkamlangan. Ularning eng muhimi konstitutsiya va qonunlarga qat’iy rioya etishdir. Soliqlar va mahalliy yig’imlarni o’z vaqtida to’lash mamlakat iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlash uchun xizmat qiladigan yana bir muhim majburiyatdir. Shu bilan birga, tarixiy va madaniy merosni asrash, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo’lish hamda davlat mudofaasiga tayyor turish vatanparvarlikning amaliy ifodasi sifatidagi majburiyatlar sirasiga kiradi. Ushbu ikki taraflama tarozining tengligi jamiyatning farovon va tinch yashashining bosh omilidir.

Fuqarolik Tushunchasining Sotsiologik Va Psixologik Qirralari

Huquqiy kitoblardagi qoidalar o’z yo’liga, biroq insonning o’zini qaysidir davlatning to’laqonli a’zosi deb his etishi uning ruhiyatiga, o’zligini anglashiga nihoyatda kuchli ta’sir ko’rsatadi. Sotsiologlar bu hodisani kollektiv o’zlikni anglash (identifikatsiya) deb ataydilar. Inson chet elga chiqqanda yoki xorijliklar bilan suhbatlashganda, ko’pincha o’z ismi va kasbidan keyin qaysi mamlakatga mansubligini faxr bilan aytib o’tadi. Bu mansublik unga ko’rinmas psixologik himoya va tayanch beradi. U o’zini millionlab odamlar tashkil etgan ulkan bir oilaning a’zosi sifatida ko’radi. Bu tuyg’u odamlarda milliy iftixor, tarixiy qadriyatlarga hurmat va kelajakka ishonch tuyg’ularini shakllantiradi. Jamiyatning rasmiy a’zosi bo’lish hissi insonda daxldorlik psixologiyasini uyg’otadi; u o’zi yashab turgan ko’chani, shaharni va butun mamlakatni o’zining shaxsiy hududi, o’z uyining bir qismi deb biladi. Bunday psixologik bog’liqlik bo’lmagan joyda odamlar o’zlarini vaqtinchalik yashovchi mehmondek his qiladilar va atrof-muhitni obodonlashtirishga, ijtimoiy muammolarni hal qilishga unchalik e’tibor qaratmaydilar.

Jamiyatdagi O’zaro Munosabatlar Va Ijtimoiy Mas’uliyat

Ijtimoiy mas’uliyat hissi inson o’zini shu jamiyatning ajralmas parchasi ekanligini chuqur anglab yetgandagina to’la qonli ishlay boshlaydi. Yashash hududidagi muammolarga befarq bo’lmaslik, adolatsizlikka qarshi kurashish, nochorlarga yordam berish kabi fazilatlar aynan faol jamiyat vakili bo’lish maqomidan kelib chiqadi. Bugungi zamonaviy dunyoda fuqarolik jamiyati degan yirik tushuncha mavjud bo’lib, u davlat aralashuvisiz odamlarning o’z xohish-irodasi bilan turli nodavlat notijorat tashkilotlariga, kasaba uyushmalariga va jamoat fondlariga birlashishini anglatadi. Ushbu tuzilmalar orqali yurt farzandlari ekologiyani himoya qilish, hayvonlarni asrash, yetim bolalar yoki nogironligi bo’lgan shaxslarga ko’maklashish kabi yirik ijtimoiy loyihalarni amalga oshiradilar. Hokimiyat idoralari va oddiy xalq o’rtasidagi muloqot aynan mana shu faol qatlam orqali olib boriladi. Davlat xizmatchilari va rahbarlari faoliyatini nazorat qilish, ularning hisobotlarini eshitish va korrupsiyaga qarshi kurashish jarayonlarida oddiy aholining ijtimoiy faolligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Inson huquqiy jihatdan qanchalik yetuk bo’lsa, uning o’z atrofidagi o’zgarishlarga daxldorlik hissi ham shunchalik yuqori darajada namoyon bo’ladi.

Vatanparvarlik Va Yurtdoshlik Hissi

Vatanparvarlik tushunchasi insonning o’z zaminiga bo’lgan sof, betakror sevgisini ifodalaydi va bu sevgi quruq so’zlarda emas, balki aniq xatti-harakatlarda ko’rinishi kerak. Haqiqiy yurtdosh o’z mamlakatining madaniy va ma’naviy boyliklarini asrab-avaylaydigan, xalqaro maydonda uning obro’-e’tiborini himoya qiladigan insondir. Sportchilar xalqaro musobaqalarda o’z davlat madhiyasini tinglab ko’zlariga yosh olganida, olimlar ixtirolarini o’z millati nomidan dunyoga taqdim etganida yoxud oddiy o’qituvchi chekka bir qishloqda yoshlarga sidqidildan ilm o’rgatayotganida vatanparvarlik hissi eng yuqori nuqtaga chiqadi. Ushbu hissiyot sun’iy ravishda, majburlab shakllantirilmaydi. U davlat o’z xalqiga g’amxo’rlik qilgani sari, adolat o’rnatilgani va inson qadri ulug’langani sari insonlar qalbida tabiiy ravishda ildiz otadi. Yosh avlodni tarbiyalashda oila, maktab va mahalla hamkorligida aynan mana shu yurtdoshlik hissini to’g’ri singdirish kelajakda kuchli, bunyodkor va qiyinchiliklar oldida taslim bo’lmaydigan jamiyatni shakllantirishning yagona kafolatidir.

Jahon Tarixida Inson Huquqlari Evolyutsiyasi

Insonlarning davlat oldidagi maqomi bir kechada paydo bo’lib qolmagan. U insoniyat sivilizatsiyasining minglab yillar davom etgan murakkab, qonli va ziddiyatlarga boy tarixiy evolyutsiyasi mahsulidir. Biz hozir oddiy, tabiiy hol deb qabul qiladigan huquqlar (masalan, kimni rahbarlikka saylashni hal qilish yoki o’z fikrini erkin ifoda etish) o’tmishda millionlab insonlarning fojiasi va qurbonliklari evaziga qo’lga kiritilgan. Tarix sahifalarini varaqlasak, sivilizatsiyalar qanday qilib qulchilik tizimidan barcha teng huquqli bo’lgan zamonaviy tuzumga qadar o’sib kelganligiga guvoh bo’lamiz. Har bir davr insoni o’z qadr-qimmatini himoya qilish uchun kurashgan va bu kurashlar natijasida insonning siyosiy maydondagi o’rni tubdan o’zgarib borgan.

Qadimgi Davrlarda Jamiyat A’zosi Maqomi

Insonning siyosiy huquqlar bilan ta’minlanishi haqidagi ilk g’oyalar qadimgi Yunoniston va Rim imperiyasida paydo bo’lgan. Afina demokratiyasida ochiq maydonlarga yig’ilib muhim qarorlar qabul qiladigan shaxslar qatlami paydo bo’ldi. Biroq, bu huquqiy to’laqonlik juda cheklangan va tor doirani qamrab olgan edi. Afinada faqatgina o’sha yerda tug’ilgan, ma’lum bir mulkka ega bo’lgan erkin erkaklar siyosiy huquqlarga ega hisoblangan. Ayollar, chet elliklar (meteklar) va son-sanoqsiz qullar hech qanday ovoz berish va jamiyat boshqaruvida ishtirok etish huquqiga ega emas edilar. Demak, qadimgi demokratiya ozchilikning ko’pchilik ustidan hukmronligi bo’lgan. Qadimgi Rimda ham ushbu maqom asrlar davomida o’zgarib turgan. Dastlab bu imtiyoz faqatgina Rim shahrida tug’ilganlarga berilgan bo’lsa, keyinchalik imperiya hududi kengaygani sari zabt etilgan xalqlarning elitasi ham Rim jamiyatiga qabul qilina boshladi. Bu maqom o’sha paytlari juda katta imtiyozlarni, jumladan, soliq imtiyozlari va xochga mixlash kabi og’ir jazolardan himoyalanish kafolatini berardi. Ushbu davrning o’ziga xosligi shunda ediki, inson qadr-qimmati uning qaysi tabaqaga mansubligi va huquqiy maqomi bilan o’lchanar edi.

O’rta Asrlar Va Uyg’onish Davrida Qarashlarning O’zgarishi

Rim imperiyasi qulagandan so’ng, Yevropada va Sharqda uzoq davom etgan O’rta asrlar boshlandi. Bu davrda antik davrdagi siyosiy va huquqiy atamalar unutildi va ularning o’rnini feodal qaramlik, «podshoh tobelari» degan tushunchalar egalladi. Insonning davlat bilan munosabati uning o’z xo’jayiniga yoki qirolga shaxsiy sadoqati bilan belgilanardi. Ammo Uyg’onish davri (Renessans) va ayniqsa Oqartuvchilik asri kelib, vaziyat tubdan o’zgardi. Jon Lokk, Jan-Jak Russo, Monteskye kabi faylasuflar «ijtimoiy shartnoma» nazariyasini ilgari surdilar. Ularning fikricha, barcha odamlar tug’ilishdan erkin va tengdirlar, davlat esa odamlar o’z huquqlarini himoya qilish uchun o’zaro kelishib tuzgan sun’iy muassasadir. Agar davlat shaxs huquqlarini poymol qilsa, xalq bunday hukumatni almashtirishga haqlidir. Bir ming yetti yuz sakson to’qqizinchi yildagi Buyuk Fransuz inqilobi ushbu g’oyalarni amaliyotga joriy etdi. Ularning mashhur Deklaratsiyasi insoniyat tarixida yangi sahifa ochib, tug’ilishdagi tabaqalanishni bekor qildi va «inson» va «shaxs» tushunchalarini siyosiy islohotlarning markaziga olib chiqdi. Shundan so’ng butun Yevropa va dunyo bo’ylab ijtimoiy-siyosiy harakatlar kuchaydi, natijada barcha tabaqa vakillariga, mulkiy va ta’lim senzlarisiz, so’ngra ayollarga ham to’laqonli siyosiy maqom va saylov huquqi taqdim etildi.

O’zbekiston Qonunchiligida Mansublik Va Maqom

Sobiq Ittifoq parchalanib, mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, yangi davlat o’zining mutlaqo mustaqil huquqiy tizimini yaratishga kirishdi. Ushbu jarayonda shaxs va davlat munosabatlarini belgilovchi maxsus huquqiy hujjatlarni qabul qilish eng muhim vazifalardan biri edi. Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasida insonning davlatga daxldorligi eng oliy huquqiy hujjatlar va maxsus qonunlar bilan qat’iy tartibga solingan. Yosh mustaqil davlat avvalo o’z hududida yashovchi barcha millat va elat vakillarini, ularning tili, dini, kelib chiqishidan qat’i nazar, yagona O’zbekiston xalqi deb e’lon qildi va ularga teng huquqli mamlakat a’zosi maqomini berdi. Bu nafaqat yuridik qadam, balki jamiyatda birdamlik, millatlararo totuvlikni ta’minlovchi katta siyosiy adolat bo’ldi. Hozirgi kunda bu jarayonlarning barchasi xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari asosida amalga oshiriladi.

Konstitutsiyaviy Asoslar Va Qonuniy Kafolatlar

Davlatimizning Asosiy qonunida shaxs huquq va erkinliklariga bag’ishlangan maxsus bo’lim mavjud. Unda aniq belgilab qo’yilganki, O’zbekiston Respublikasining butun hududida yagona huquqiy mansublik o’rnatiladi. Qoraqalpog’iston Respublikasiga qonuniy mansub bo’lgan shaxs bir vaqtning o’zida O’zbekistonning daxldor insoni hisoblanadi. Bu muhim qoida davlatning unitar tuzilishini va hududiy yaxlitligini ta’minlaydi. Shuningdek, mamlakat o’z a’zolarini o’z yashash joyidan yoki respublikadan tashqariga majburiy chiqarib yubormasligi, boshqa davlatga topshib yubormasligi konstitutsiyaviy darajada qat’iy kafolatlangan. Huquqiy qaramlikni olish usullari maxsus Qonun bilan tartibga solinadi. Eng ko’p tarqalgan usul bu – tug’ilish orqali olishdir. Agar ota-onadan biri shu davlat farzandi bo’lsa, bola qayerda tug’ilishidan qat’i nazar avtomatik ravishda shu mamlakatning rasmiy qonuniy himoyasidagi shaxsi bo’lib hisoblanadi. Shuningdek, xorijliklar va apatridlar uchun rasmiy tartibda, ma’lum shartlarni (masalan, mamlakat hududida uzoq vaqt yashash, davlat tilini bilish, qonunlarni hurmat qilish va moddiy manbaga ega bo’lish) bajargandan so’ng umumiy tartibda qabul qilinish imkoniyati ham mavjud. Hech kim asossiz ravishda o’z huquqiy maqomidan mahrum etilishi mumkin emas, bunday qarorlar faqat sud tartibida va o’ta og’ir davlat jinoyatlari sodir etilgandagina ko’rib chiqilishi huquqiy hujjatlarda belgilangan.

Davlat Himoyasi Va Ijtimoiy Ta’minot

Vatan o’z o’g’il-qizlarini chet elda ekanligida ham o’z holiga tashlab qo’ymaydi. Zamonaviy dunyoda migratsiya jarayonlari juda faollashgan. Odamlar o’qish, ishlash, davolanish yoki turizm maqsadida xorijga tez-tez va uzoq muddatga chiqib ketmoqdalar. Agar biror bir yurtdoshimiz chet elda baxtsiz hodisaga uchrasa, qonuniy huquqlari buzilsa, u darhol o’z vatanining o’sha davlatdagi elchixonasi yoki konsulligiga murojaat qilishga haqli. Diplomatik vakolatxonalar o’z yurtdoshlarini bepul huquqiy maslahat bilan ta’minlash, sudlarda ularning manfaatlarini himoya qilish, zarurat tug’ilganda vataniga qaytarish (evakuatsiya) choralarini ko’rishga majbur. Ayniqsa so’nggi yillarda dunyoning turli nuqtalarida yuz bergan urush va mojarolar, pandemiyalar davrida davlatimiz xorijdagi minglab o’z qonuniy vakillarini maxsus reyslar orqali, bepul ravishda vatanga qaytargani ushbu g’amxo’rlikning yorqin namunasidir. Respublika hududi ichida ham ijtimoiy ta’minot borasida ulkan ishlar qilinmoqda; maktabgacha ta’lim, bepul umumiy o’rta ta’lim, ijtimoiy yordamga muhtoj qatlamlarga nafaqalar ajratilishi doimiy ravishda davlat byudjeti hisobidan amalga oshirib kelinmoqda.

Fuqaro Tushunchasi Bilan Bog’liq Boshqa Atamalar

Yurisprudensiyada atamalar orasidagi nozik farqlarni bilish juda muhimdir. Chunki kundalik hayotda biz ularni ko’pincha adashtirib, birining o’rniga ikkinchisini ishlataveramiz. Ammo qonun tilida har bir so’zning o’z o’rni va oqibatlari mavjud. Davlat huquqida insonlarning huquqiy holatini aniq tasniflash adolatni ta’minlashning asosiy shartidir. Shu sababli, maqolamizning ushbu qismida biz tahlil qilayotgan asosiy tushunchaga juda yaqin bo’lgan, ba’zan uning o’rnida sinonim sifatida ishlatiladigan, ammo ma’nosi va huquqiy oqibati bilan farq qiluvchi atamalar ustida to’xtalib o’tamiz. Ularning farqini anglash o’quvchiga ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga ochiq ko’z bilan qarash imkonini beradi.

Shaxs, Aholi Va Xorijliklar O’rtasidagi Farqlar

Eng keng tarqalgan tushuncha bu «inson» yoki «shaxs» tushunchasidir. Inson dunyoga kelishi bilan tabiatan huquq va erkinliklarga ega bo’ladi. Uning qaysi davlat hududida tug’ilgani, irqi yoki dinidan qat’i nazar yashash huquqi barcha qonunlardan ustun turadi. Ya’ni, shaxs tushunchasi huquqiy maqomdan kengroqdir; har qanday qonuniy daxldor inson shaxs hisoblanadi, lekin har bir shaxs ham sizning davlatingiz a’zosi bo’lavermaydi. «Aholi» esa muayyan bir vaqtda qandaydir davlat yoki shahar hududida jismonan doimiy yoki vaqtincha yashab turgan barcha odamlarning majmuasidir. O’zbekiston aholisi deganda shu yerda yashayotgan chet elliklar, huquqiy maqomi yo’q odamlar ham tushuniladi. Xorijlik (yoki chet el fuqarosi) boshqa bir suveren davlat bilan siyosiy-huquqiy aloqasi bo’lgan, qo’lida boshqa davlatning pasporti bo’lgan, lekin ayni vaqtda sizning mamlakatingizda mehmon bo’lib, o’qiyotgan yoki ishlayotgan shaxsdir. Xorijliklar mehmon davlatning qonunlariga bo’ysunishga majburdirlar, ular mahalliy soliqlarni to’laydilar, biroq ular davlat ishlarini boshqarishda, deputatlarni saylashda ishtirok eta olmaydilar va davlat mudofaasiga harbiy xizmatga jalb qilinmaydilar. Ularga nisbatan o’ta og’ir qonunbuzarlik holatlarida mamlakatdan deportatsiya qilish, ya’ni chiqarib yuborish jazosi qo’llanilishi mumkin, o’z yurtining farzandiga nisbatan esa bunday jazo qo’llanilishi aslo mumkin emas.

Ikki Fuqarolik Va Fuqaroligi Bo’lmagan Shaxslar

Huquqiy amaliyotda uchraydigan eng murakkab holatlardan biri bu bitta insonning bir vaqtning o’zida ikkita alohida suveren davlatga siyosiy mansub bo’lishidir. Bu hodisa bipatridizm deb ataladi. Ayrim davlatlar, masalan Amerika Qo’shma Shtatlari yoki Rossiya kabi mamlakatlar o’z qonunchiligida bunga qisman yoki to’liq ruxsat berishgan bo’lsa, O’zbekiston kabi ko’plab davlatlar buni qat’iyan man etadi. Bizning qonunchiligimiz bo’yicha, o’z mamlakatining himoyasidagi shaxs boshqa davlatning ham shunday maqomini olsa, u O’zbekiston huquqiy makonida faqatgina milliy qonunchilikka ko’ra javobgar bo’ladi yoki uning davlat mansubligi yo’qotilishi mumkin. Bu qoidaning maqsadi siyosiy sadoqat masalasidir; urush yoki xalqaro mojarolar kelib chiqqanda, ikki tomonga sodiq qasamyod qilgan insonning holati huquqiy jihatdan o’ta noaniq va ziddiyatli bo’lib qoladi. Buning mutlaqo aksi bo’lgan holat esa apatridizm deb ataladi – bu hech qaysi davlat bilan huquqiy aloqasi yo’q shaxslardir. Apatridlik odatda imperiyalar yoki ittifoqlar parchalanganda yuzaga keladi. Inson bir tuzumda tug’ilgan bo’ladi, tuzum parchalanib yangi davlatlar paydo bo’lganda muddat o’tib ketishi yoki kerakli hujjatlarni rasmiylashtirmagani sababli u hech bir davlatning pasportini ololmaydi. Bunday shaxslar xalqaro huquq doirasida juda himoyasiz qatlam hisoblanadi va xalqaro tashkilotlar barcha davlatlarni bunday odamlarga qonuniy maqom berish jarayonini yengillashtirishga chaqiradi.

Globallashuv Davrida Jamiyat A’zolarining O’rni

Yigirma birinchi asr barcha chegaralarni, xoh u jismoniy, xoh u axborot chegaralari bo’lsin, yo’q qilib yuborayotgan globallashuv asri bo’ldi. Avvallari inson butun umrini bitta kichik qishloq yoki shaharda o’tkazib, faqat o’z jamoasining muammolari bilangina qiziqqan bo’lsa, hozirgi kunda insoniyatning yashash doirasi butun Yer sharini qamrab olgan. Internet, tezkor transport vositalari va xalqaro bozor iqtisodiyoti odamlarni bir-biriga chambarchas bog’lab qo’ydi. Buning natijasida siyosiy va huquqiy qarashlar ham yangilanib, jamiyat vakilining o’rni va vazifalari mutlaqo yangi bosqichga ko’tarildi. Odamlar endilikda o’z huquqlarini faqat milliy qonunlar doirasida emas, balki xalqaro huquq me’yorlari asosida ham baholamoqdalar.

Xalqaro Huquq Normalari Va Xalqaro Mansublik

Ikkinchi jahon urushining dahshatlari butun dunyo davlatlarini inson huquqlarini kafolatlovchi universal tizim yaratishga majbur qildi. Bir ming to’qqiz yuz qirq sakkizinchi yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilindi. Ushbu hujjatning o’n beshinchi moddasida shunday deyiladi: «Har bir inson o’z huquqiy daxldorlik maqomiga ega bo’lishga haqli. Hech kim bu maqomdan asossiz mahrum etilishi yoki uni o’zgartirish huquqidan mahrum qilinishi mumkin emas». Ya’ni bu maqom nafaqat davlatning in’omi, balki insonning fundamental huquqi sifatida xalqaro e’tirof etildi. Shuningdek, bugungi kunda norasmiy bo’lsa-da, «jahon ahli» yoki kosmopolitizm degan falsafiy qarashlar ham keng tarqalgan. Ekologik inqirozlar, global isish, terrorizm yoki oxirgi yillardagi koronavirus kabi pandemiyalar shuni ko’rsatdiki, insoniyatni qiynayotgan muammolarni qaysidir bir davlat alohida, o’z qobig’iga o’ralib olib hal qila olmaydi. Yer yuzidagi barcha odamlar bu katta sayyoraning teng huquqli egalaridir va ular nafaqat o’z vatanlari qonunlarini, balki butun tabiat va sayyora musaffoligini asrashdek umumbashariy qoidalarni hurmat qilishlari zarur, degan qarash kundan-kunga kuchayib bormoqda. Evropa Ittifoqi bunga qisman yaqinlashgan tuzilma bo’lib, uning hududidagi mamlakatlarning barcha aholisi milliy qaramlikdan tashqari umumyevropa makonining teng huquqli a’zosi degan yuridik maqomga ega va ittifoq bo’ylab erkin harakatlanish, ishlash va yashash huquqidan to’liq foydalanadi.

Raqamli Dunyo Va Zamonaviy Jamiyat Vakili O’zgarishlari

Zamonaviy texnologiyalarning mislsiz darajada rivojlanishi an’anaviy siyosiy-huquqiy tushunchalarni ham o’zgartirishga sabab bo’lmoqda. Masalan, «elektron daxldorlik» (e-residency) kabi tamoman yangi fenomenlar vujudga keldi. Estoniya kabi davlatlar dunyoda birinchilardan bo’lib virtual makon a’zoligini taklif etdilar. Bu shuni anglatadiki, siz butunlay boshqa qit’ada yashab turib ham, o’sha mamlakatning elektron rezidentiga aylanishingiz, u yerda kompaniya ochishingiz, bank hisob raqamlaridan foydalanishingiz va soliqlarni to’lashingiz mumkin bo’ladi. Garchi bu maqom pasport berib, saylovda qatnashish imkonini taqdim etmasa-da, u davlat va xorijlik shaxs o’rtasida mutlaqo yangicha raqamli-iqtisodiy aloqani o’rnatmoqda. Bundan tashqari, axborot asrida odamlar virtual jamoalarga, turli ijtimoiy tarmoq guruhlariga birlashib, o’zlarining virtual qoidalari, etika me’yorlarini ishlab chiqmoqdalar. Ular davlat chegaralarini tan olmay, internet orqali fikr almashadilar, biznes qiladilar va hatto qaysidir mamlakatdagi siyosiy qarorlarga ijtimoiy tarmoqlar orqali ta’sir ko’rsatish darajasigacha bormoqdalar. Raqamli savodxonlik, kiberxavfsizlik qoidalariga amal qilish bugungi kungi har bir daxldor insonning eng asosiy ijtimoiy ko’nikmalaridan biriga aylanib ulgurdi. Kelajakda ehtimol, raqamli makonda o’zini o’zi boshqaradigan va o’zining mustaqil qonuniyatlariga ega bo’lgan mutlaqo yangi ko’rinishdagi markazlashmagan jamiyatlar paydo bo’lishi ham mutaxassislar tomonidan bashorat qilinmoqda.