O‘zbek tilining boy va rang-barang leksik qatlamlarida ko‘plab harbiy, ma’muriy va ijtimoiy atamalar mavjud bo‘lib, ular xalqimizning uzoq o‘tmishdagi davlatchilik tajribasini va jang san’atidagi mahoratini namoyon etadi. Ana shunday tarixiy atamalardan biri “hirovul” so‘zidir. Ushbu termin qadimiy turkiy va mo‘g‘ul ildizlariga borib taqaladigan, harbiy tuzilmada o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan tushunchani ifodalaydi. Asl ma’nosi “yakkalanmoq” yoki “uzoqlashmoq” kabi ma’nolarni anglatuvchi mo‘g‘ulcha o‘zakka borib taqaladigan hirovul atamasi, tarixiy manbalarda, xususan, Amir Temur davri va undan keyingi davrlar harbiy qo‘shinlarini tasvirlovchi asarlarda tez-tez uchraydi. U mohiyatan qo‘shinning asosiy qismidan oldinda harakatlanuvchi ilg‘or qismni, ya’ni avangardni anglatadi.
Tarixiy manbalarda hirovul so‘zining ma’nosi asosan qo‘shinning harakat yo‘nalishini belgilovchi, dushman harakatlarini oldindan kuzatuvchi va asosiy kuchlar uchun yo‘l ochuvchi bo‘linma sifatida talqin qilinadi. Jangovar tartibga ko‘ra, bu bo‘linma qo‘shinning eng oldingi saflarida, qorovuldan keyin va markaziy qismdan oldinda joylashgan. Ular nafaqat razvedka vazifasini bajargan, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuvlarda dushmanning dastlabki zarbasini o‘ziga qabul qilib, asosiy kuchlarning saf tortishiga imkon yaratgan. Shuning uchun ham bu qismga faqatgina eng jasur, tajribali va jang san’atida chiniqqan bahodirlar saralab olingan.
Hirovul so’zining ma’nosi
Harbiy tuzilmada hirovul atamasining o‘rni
Harbiy ishda hirovul atamasi bilan ataluvchi bo‘linmalar qo‘shinning manevr qobiliyatini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. Amir Temur kabi buyuk sarkardalar o‘z yurishlarida qo‘shin tuzilishining har bir bo‘g‘iniga alohida e’tibor qaratishgan. Armiyaning safi o‘ng qanot — barong‘or, chap qanot — javong‘or va markaziy qism — g‘ul kabi qismlardan tashkil topgan bo‘lsa, hirovul aynan shu tuzilmaning eng oldingi chizig‘ida harakat qilgan. Bu jangovar qismning vazifasi nafaqat hududni ko‘zdan kechirish, balki dushman kuchlarining joylashuvini aniqlash va ularning rejalari haqida markaziy qo‘mondonlikka zudlik bilan axborot yetkazishdan iborat bo‘lgan.
Tarixiy yozma manbalarda, jumladan, Alisher Navoiyning “Muhokamatul-lug‘atayn” asarida hirovul atamasi boshqa harbiy terminlar bilan yonma-yon keltiriladi. Bu esa mazkur so‘zning o‘sha davr tilida naqadar faol va o‘z o‘rniga ega bo‘lgan atama ekanligini tasdiqlaydi. Ushbu harbiy qismning nomi va vazifasi vaqt o‘tishi bilan ba’zi fonetik o‘zgarishlarga ham uchragan. Masalan, eski o‘zbek tili manbalarida uning “irovul” yoki “eravul” kabi variantlarini ham ko‘rish mumkin. Har bir variant o‘z davrining adabiy me’yorlariga moslashgan bo‘lib, baribir bir xil harbiy mazmunni — oldingi safdagi qismni ifodalab kelgan.
Adabiyot va tarixiy manbalarda hirovul qo‘llanishi
Adabiy asarlarda hirovul so‘zining ma’nosi ko‘pincha tarixiy muhitni aniqroq tasvirlash va o‘quvchini o‘sha davr voqeligi bilan yaqindan tanishtirish maqsadida qo‘llaniladi. Masalan, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” kabi tarixiy romanlarida bu so‘z o‘zining haqiqiy harbiy terminologik ma’nosida ishlatilgan. Muallif ushbu atama orqali nafaqat jangovar tartibni, balki o‘sha davrning siyosiy va harbiy iyerarxiyasini ham jonlantiradi. Bu kabi atamalar asardagi dialoglarni va harbiy kengashlar tasvirini jonli hamda ishonarli chiqishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, hirovul atamasi badiiy adabiyotda o‘ziga xos uslubiy bo‘yoq kasb etadi. U oddiygina jangchilar guruhini emas, balki sharafli, mas’uliyatli va xatarli vazifani bajargan qismlarni anglatgani uchun ham matn ichida alohida urg‘u bilan ishlatiladi. Yozuvchilar bu so‘zni tanlash orqali kitobxon e’tiborini personajning jasorati, uning harbiy martabasi va qo‘shin ichidagi nufuziga qaratadilar. Shu sababli, bu termin nafaqat tarixiy lug‘atning bir bo‘lagi, balki badiiy matnning mazmunini boyituvchi muhim leksik vosita sanaladi.
Harbiy qismlar tizimida hirovulning o‘ziga xosligi
Qadimiy harbiy tartibda hirovul bilan bir qatorda yana ko‘plab maxsus guruhlar faoliyat yuritgan. Masalan, qarovul, yasovul, bakovul kabi terminlar harbiy qo‘shinning turli xizmat turlarini ifodalagan. Biroq, hirovulning o‘rni ulardan ajralib turadi, chunki bu qism bevosita zarba berish yoki dushman bilan to‘qnashish jarayonining eng boshlanishida turadi. Ular harakatdagi qo‘shinning ko‘zi va qulog‘i hisoblangan. Harbiy strategiyada ushbu qismning tayyorgarligi butun armiyaning muvaffaqiyatiga ta’sir ko‘rsatgan.
Shuni ta’kidlash joizki, hirovul atamasi atrofida shakllangan harbiy madaniyat o‘zbek davlatchiligi tarixida muhim o‘rin tutadi. Jangovar qismlarning bunday aniq taqsimlanishi, ularning har biriga yuklatilgan vazifalarning aniqligi va boshqaruv tizimining mukammalligi o‘tmishdagi sarkardalarning yuksak strategik tafakkurga ega bo‘lganidan dalolat beradi. Ushbu tizim asrlar davomida takomillashib borgan va turli tarixiy manbalarda o‘z aksini topgan. Bugungi kunda ham ushbu atamalarni o‘rganish tarixiy lingvistika va harbiy tarix uchun katta ahamiyat kasb etadi.
0 Comments