Insoniyat tarixi davomida jamiyatlarning ma’naviy-axloqiy qiyofasini belgilab beruvchi muayyan tushunchalar mavjud bo‘lganki, ular shaxsning ichki olamini va tashqi xulq-atvorini tartibga solib turishga xizmat qilgan. Ana shunday yuksak axloqiy tushunchalardan biri hech shubhasiz iffat hisoblanadi. Kundalik hayotimizda tez-tez quloqqa chalinadigan, ammo uning tub mohiyati, qamrovi va jamiyat hayotidagi o‘rni har doim ham chuqur tahlil qilinmaydigan ushbu so‘z o‘zbek tilining boy ma’naviy xazinasidan chuqur joy olgan. Ushbu maqolada iffat so‘zining ma’nosi, uning shaxsiy kamolot va ijtimoiy barqarorlikdagi tutgan o‘rni atroflicha va ilmiy-ma’rifiy jihatdan bayon etiladi.

Lug‘aviy jihatdan yondashilganda, ushbu tushuncha arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, asosan tiyilish, pokdomonlik, haromdan va nojo‘ya ishlardan uzoq bo‘lish kabi ma’nolarni anglatadi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaralsa, u insonning o‘z nafsini, jismoniy va ruhiy ehtiyojlarini aql hamda shariat mezonlariga muvofiq ravishda boshqara olish qobiliyatini ifodalaydi. Ya’ni, bu shunchaki biron-bir narsadan majburiy cheklanish emas, balki insonning ichki xohishi, ongli tanlovi va irodaviy yetukligi natijasida yuzaga keladigan go‘zal holatdir. Ushbu tushunchaning tub negizida shaxsning o‘z sha’ni, qadr-qimmati va jamiyat oldidagi mas’uliyatini teran anglashi yotadi.

Istilohiy, ya’ni falsafiy va axloqiy ma’noda esa, bu tushuncha ancha kengroq qamrovga ega bo‘ladi. Axloqshunos olimlarning ta’riflashicha, iffat inson qalbining shunday bir xislatidirki, u orqali shaxsdagi shahvoniy yoki moddiy mayllar aql jilovi ostiga olinadi. Inson tabiati doimo yengillikka, lazzatga va moddiy boyliklarga intiluvchan qilib yaratilgan. Agar bu intilishlar ma’naviy tarbiya yordamida jilovlanmasa, inson o‘z tuyg‘ularining quliga aylanib qolishi hech gap emas. Mana shunday vaziyatda pokdomonlik fazilati qalqon vazifasini o‘taydi va insonni hayvaniy darajaga tushib qolishdan, o‘z nafsi yo‘lida boshqalarga ziyon yetkazishdan asraydi.

Tarixan olib qaraganda, sharqona falsafada ushbu xislat insonning to‘rtta asosiy axloqiy ustunlaridan biri sifatida ko‘rilgan. Bular hikmat, shijoat, adolat va iffatdir. Demak, qolgan uchta fazilat qanchalik muhim bo‘lsa, nafsni jilovlay olish qobiliyati ham insonning komillik darajasiga erishishida shunchalik zaruriy shart hisoblangan. Qalbning pokligi, niyatning xolisligi va amallarning to‘g‘riligi bevosita mana shu fazilat bilan chambarchas bog‘liqdir. Shuning uchun ham ajdodlarimiz ushbu tushunchaga faqatgina jinsiy poklik ma’nosida emas, balki keng ma’noda hayo, andisha va ma’naviy butunlik ramzi sifatida qarashgan.

Iffat so’zining ma’nosi

Hayo va Iffat: O‘zaro Bo‘linmas Rishtalar

Inson axloqining eng yorqin ko‘rinishlaridan biri bo‘lgan hayo tushunchasini yuqorida zikr etilgan fazilatdan ayri holda tasavvur qilib bo‘lmaydi. Bu ikki tushuncha xuddi bir daraxtning ikki mustahkam shoxi kabi bir-birini to‘ldiradi va quvvatlantiradi. Hayo insondagi ichki bir hissiyot bo‘lib, u egasini yomon gap-so‘zlardan, xunuk xatti-harakatlardan va atrofdagilarning nafratiga sabab bo‘ladigan amallardan to‘xtatib turadi. Aynan shu ichki andisha tashqi olamda pokdomonlik va or-nomus shaklida namoyon bo‘ladi. Hayosiz insonning iffatli bo‘lishi, shuningdek, nafsini jilovlay olmagan kishining chinakam hayoli bo‘lishi imkonsizdir.

Psixologik nuqtai nazardan yondashilganda, andisha tuyg‘usi insonni xatolardan himoya qiluvchi eng ishonchli ichki nazoratchidir. Qonunlar yoki ijtimoiy jazolar insonni faqat tashqi tomondan cheklashi mumkin, biroq odamlar ko‘zidan yiroqda, yolg‘iz qolingan vaziyatda faqatgina ichki ma’naviy tarbiya yetukligi insonni to‘g‘ri yo‘lda saqlab qoladi. Mana shu ichki nazorat tizimi hayo bilan oziqlanadi. Qachonki insonda uyat tuyg‘usi kuchli bo‘lsa, u nafaqat boshqalardan, balki eng avvalo o‘z vijdonidan va Yaratuvchidan uyaladigan bo‘ladi. Natijada uning har bir qadami, har bir gapi o‘ylangan, vazmin va go‘zal ko‘rinish oladi.

Sharq madaniyatida qizlar va yigitlar tarbiyasida ushbu ikki tushunchaga alohida urg‘u berilgan. Chunki hayoli jamiyatda o‘zaro hurmat, bir-birining haq-huquqlarini tan olish va o‘zgalar sha’niga tajovuz qilmaslik madaniyati shakllanadi. Aksincha, hayo pardasi yirtilgan, andisha unutilgan muhitda esa ma’naviy tanazzul, buzuqlik va o‘zaro ishonchsizlik avj oladi. Shuning uchun ham yosh avlod ongiga bolalikdan boshlab kattalarga hurmat, so‘zlashish madaniyati, kiyinish odobi kabi jihatlarni singdirish orqali aslida mana shu yuksak ma’naviy xislat poydevori qo‘yilgan.

Xulosa qilib aytganda, hayo va pokdomonlik inson axloqining gultojidir. Ular birgalikda shaxs qiyofasini bezaydi, uni jamiyatda hurmatli va e’tiborli qiladi. Inson o‘zining jismoniy go‘zalligi bilan ma’lum bir muddat diqqatni tortishi mumkin, biroq uning ma’naviy go‘zalligi, ya’ni andishasi va yuksak xulqi uni abadiy hurmatga loyiq etadi. Shu sababli, milliy qadriyatlarimiz tizimida ushbu tushunchalarni asrab-avaylash va yoshlar tarbiyasida ulardan samarali foydalanish bugungi globallashuv davrida har qachongidan ham muhimroq ahamiyat kasb etmoqda.

Nafs Tarbiyasi va Moddiy Iffat

Ko‘pchilik insonlar ushbu yuksak xislat haqida gap ketganda, faqatgina jinsiy poklik yoki nomus tushunchalarini tasavvur qiladilar. Vaholanki, sharqona axloq falsafasida ushbu tushunchaning qamrovi ancha keng bo‘lib, u inson hayotining barcha jabhalarini, jumladan, moddiy munosabatlarni ham qamrab oladi. Moddiy sohadagi pokdomonlik, ya’ni o‘zganing haqidan hazar qilish, harom luqmadan tiyilish va mol-dunyoni halol yo‘l bilan topish nafs tarbiyasining eng oliy ko‘rinishlaridan biridir. Zero, insonning jismoniy va ruhiy salomatligi, uning fe’l-atvori to‘g‘ridan-to‘g‘ri u iste’mol qilayotgan luqmaning halolligiga bog‘liqdir.

Nafs tabiati jihatidan doimo ko‘proq boylikka, cheksiz hokimiyatga va moddiy manfaatdorlikka intiladi. Agar bu intilish iymon va vijdon mezonlari bilan tartibga solib turilmasa, inson o‘zgalar haqini yeyishdan, korrupsiya, o‘g‘rilik yoki firibgarlik kabi illatlarga qo‘l urishdan tap tortmaydi. Moddiy sohadagi iffatli bo‘lish esa insonni mana shunday ma’naviy inqirozlardan asraydi. Bunday inson o‘ziga tegishli bo‘lmagan, peshona teri bilan topilmagan har qanday boylikdan o‘zini uzoq tutadi. U oz bo‘lsa-da halol rizqni, ko‘p bo‘lgan shubhali yoki harom boylikdan afzal ko‘radi.

Ushbu tushunchaning iqtisodiy munosabatlardagi ahamiyati beqiyosdir. Jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va halollik qaror topsa, o‘sha yerdagina iqtisodiy barqarorlik va rivojlanish yuz beradi. Savdo-sotiqda aldamaslik, tarozidan urmaslik, va’daga vafo qilish va birovning haqini vaqtida qaytarish kabi fazilatlar aynan nafs tarbiyasining samaralaridir. Aksincha, moddiy nafsi ustidan hukmronlik qila olmagan kimsalar jamiyatdagi iqtisodiy tizimning buzilishiga, adolatsizlikning kuchayishiga sababchi bo‘ladilar. Shuning uchun ham ma’naviy yetuklik iqtisodiy farovonlikning eng birinchi kafolatidir.

Nafs tarbiyasi uzluksiz davom etadigan jarayon bo‘lib, u insondan doimiy diqqat-e’tibor va kuchli iroda talab qiladi. Inson har kuni, har daqiqada moddiy manfaatlar va ma’naviy qadriyatlar o‘rtasida tanlov qilishga majbur bo‘ladi. Mana shu tanlovlar jarayonida poklikni, halollikni va qanoatni tanlay bilish chinakam qahramonlikdir. Ajdodlarimiz yoshlarni tarbiyalashda mana shu jihatga alohida e’tibor qaratganlar va ularga halol mehnat qilish, o‘zgalar mulkiga ko‘z olaytirmaslik va oziga shukr qilib yashash ko‘nikmalarini o‘rgatganlar.

Til va Nigoh Iffati: Ma’naviy Poklik Sari Qadam

Insonning ma’naviy butunligini ta’minlovchi navbatdagi muhim omil bu uning a’zolari, xususan, tili va ko‘zini nojo‘ya narsalardan asray olishidir. Tasavvuf falsafasida inson vujudi bir qal’aga o‘xshatilsa, ko‘z va quloq shu qal’aning darvozalari hisoblanadi. Tashqi olamdan keladigan barcha ma’lumotlar, tasvirlar va taassurotlar mana shu darvozalar orqali qalbga kirib boradi. Agar inson o‘z nigohini har xil buzuq, behayo va ma’nosiz narsalardan himoya qilmasa, uning qalbi g‘uborlanadi, ma’naviy sezgirligi yo‘qoladi. Nigoh iffati deganda, taqiqlangan yoki o‘zgalarning shaxsiy hayotiga taalluqli bo‘lgan narsalarga sha’ni va andishasini saqlagan holda qaramaslik tushuniladi.

Bugungi axborot va raqamli texnologiyalar asrida ko‘z pokligini saqlash har qachongidan ham murakkab va ayni paytda nihoyatda zarur masalaga aylandi. Internet tarmoqlari, ijtimoiy media vositalari inson e’tiborini tortuvchi, uning shahvoniy tuyg‘ularini qo‘zg‘atuvchi yoki shunchaki vaqtini o‘g‘rovchi turli xil behayo kontentlarga to‘lib-toshgan. Bunday sharoitda o‘z nigohini tiya olish, keraksiz va zararli ma’lumotlardan yuz o‘girish yuksak iroda belgisidir. Ko‘zini pok saqlagan insonning fikri tiniq, ruhiyati xotirjam va iymoni baquvvat bo‘ladi.

Til iffati esa inson axloqining eng ko‘zga ko‘rinadigan jihatidir. Til orqali inson yo yuksak hurmatga sazovor bo‘ladi, yoki tubanlikka qarab ketadi. Bu xislat tilni yolg‘on gapirishdan, g‘iybatdan, tuhmatdan, haqoratli so‘zlardan va behayo gap-so‘zlardan tiyishni anglatadi. Yaxshi so‘z jon ozig‘i, yomon so‘z esa qalb jarohatidir. O‘z tiliga egalik qila olgan, gapirayotgan har bir so‘zining oqibatini o‘ylaydigan kishi atrofidagilar uchun eng ishonchli va sevimli insonga aylanadi. Chunki uning tilidan hech kimga ozor yetmaydi, uning so‘zlari faqat yaxshilikka, tinchlikka va ezgulikka xizmat qiladi.

Til va nigoh munosabatlarida insonning ichki madaniyati aks etadi. Agarda ichki dunyo pok va go‘zal bo‘lsa, ko‘z ham faqat go‘zallikni ko‘radi, til ham faqat shirin va ma’noli so‘zlarni so‘zlaydi. Ushbu ikki a’zoni nazorat qilish orqali inson o‘z qalbiga kiradigan ma’naviy iflosliklarning yo‘lini to‘sadi. Shu sababli, komillikka intiluvchi har bir shaxs eng avvalo o‘z ko‘zi va tilini tarbiyalashdan boshlashi, har bir ko‘rgan tasviri va gapirgan so‘zi ustida chuqur mushohada yuritishi lozim.

Jamiyat Hayotida Iffat Tushunchasining O‘rni

Har qanday jamiyatning mustahkamligi va uzoq muddatli barqarorligi faqatgina uning iqtisodiy qudrati yoki harbiy salohiyati bilan belgilanmaydi. Davlat va millatni asrab turuvchi eng asosiy kuch bu uning ma’naviy-axloqiy poydevoridir. Ushbu poydevorning markazida esa shaxsiy va ijtimoiy poklik fazilatlari turadi. Bir jamiyatda iffat so‘zining ma’nosi uning a’zolari tomonidan qay darajada anglanishi va unga amal qilinishi o‘sha jamiyatning umumiy axloqiy darajasini ko‘rsatib beradi. Qachonki odamlar o‘z nomuslarini, haq-huquqlarini va axloqiy mezonlarini yuksak qadrlasalar, o‘sha yerda ijtimoiy adolat va omonlik hukm suradi.

Ijtimoiy poklik tizimi buzilgan, andisha va hayo tuyg‘ulari qadrsizlangan jamiyatlar tarix sahnasidan tezda g‘oyib bo‘lgan yoki chuqur inqirozga yuz tutgan. Buni ko‘plab qadimiy sivilizatsiyalar misolida ko‘rish mumkin. Axloqsizlik, nafsga qullik va buzuqlik ommaviy tus olgan joyda oilaviy qadriyatlar barbod bo‘ladi, jinoyatchilik ko‘payadi, yosh avlod tarbiyasi izdan chiqadi. Buning oqibatida esa davlatning ichki tuzilishi zaiflashib, tashqi xavflarga qarshi turish qobiliyati pasayadi. Shuning uchun ham axloqiy poklikni saqlash shunchaki shaxsiy ish emas, balki milliy xavfsizlik va millat kelajagi bilan bog‘liq strategik masaladir.

Jamiyat hayotida ushbu fazilatning qaror topishi o‘zaro ishonchni kuchaytiradi. Odamlar bir-birlarining nomusiga, mol-mulkiga va sha’niga tajovuz qilinmasligiga amin bo‘lib yashaydilar. Bu esa ijtimoiy birdamlikni, hamjihatlikni va tinchlik-totuvlikni ta’minlaydi. Ayniqsa, rahbarlar, ziyolilar va jamiyatning ko‘zga ko‘ringan vakillarida bu xislatning bo‘lishi o‘ta muhimdir. Chunki ularning xulq-atvori, hayot tarzi omma uchun namuna vazifasini o‘taydi. Pokdomon rahbarlar boshqargan jamiyatda korrupsiya darajasi past bo‘ladi, qonun ustuvorligi ta’minlanadi va xalqning davlatga bo‘lgan ishonchi mustahkamlanadi.

Bugungi kunda jahon miqyosida ro‘y berayotgan «ommaviy madaniyat» xurujlari, axloqiy mezonlarning erishi va shaxsiy erkinlik niqobi ostidagi buzuqliklarning targ‘ib qilinishi har bir millatdan hushyorlikni talab etmoqda. Bunday ma’naviy tahdidlarga qarshi turishning yagona yo‘li – o‘zligimizni anglash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarimizni mustahkamlash hamda pokdomonlik tuyg‘usini jamiyat hayotining yetakchi mezoniga aylantirishdir. Shundagina biz o‘z milliy qiyofamizni saqlab qola olamiz va kelajak avlodlarga sog‘lom ma’naviy muhitni meros qilib qoldiramiz.

Oila Mustahkamligining Asosi Sifatida Or-Nomus

Oila jamiyatning kichik bir bo‘g‘ini, uning poydevoridir. Poydevor mustahkam bo‘lsa, bino ham uzoq yillar qad rostlab turadi. Oilaviy baxt va barqarorlikning eng bosh omili esa er va xotin o‘rtasidagi o‘zaro sadoqat, ishonch va albatta or-nomus tuyg‘ularidir. Oilada er-xotinning bir-biriga bo‘lgan sadoqati va pokdomonligi shunchaki huquqiy majburiyat emas, balki chuqur ma’naviy va ruhiy ehtiyojdir. Bir-biriga bo‘lgan ishonch qayerda kuchli bo‘lsa, o‘sha xonadonda xotirjamlik, qut-baraka va mehr-muhabbat barqaror bo‘ladi.

Zamonaviy dunyoda oilalarning buzilib ketishi, ajrimlarning ko‘payishi ortida ko‘p hollarda aynan ma’naviy sadoqatning yetishmasligi, nafs havosiga berilish va nomus tuyg‘usining susayishi yotadi. Er yoki xotinning oiladan tashqarida baxt yoki lazzat qidirishi nafaqat o‘sha nikohning barbod bo‘lishiga, balki begunoh farzandlarning tirik yetim bo‘lib, ruhiy jarohatlar bilan ulg‘ayishiga olib keladi. Pokdomonlik asosiga qurilgan oilada esa bunday muammolarga o‘rin qolmaydi. Har ikki tomon ham o‘z mas’uliyatini, juftining haq-huquqlarini yaxshi anglaydi va oila muqaddasligini har qanday vaqtinchalik xohish-istaklardan ustun qo‘yadi.

Farzand tarbiyasida ham ota-onaning shaxsiy hayoti va axloqiy qiyofasi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bola gapirilgan gaplardan ko‘ra, o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan amallardan ko‘proq ta’sirlanadi va ularni o‘zlashtiradi. Ota-onasi bir-birini hurmat qiladigan, andishali, or-nomusli xonadonda ulg‘aygan bola tabiy ravishda mana shu fazilatlar bilan sug‘oriladi. U kelajakda o‘zi ham mustaqil oila qurganida mana shu go‘zal modelni takrorlashga intiladi. Demak, oilada iffatni saqlash – bu kelajak avlodlarning ma’naviy salomatligini ta’minlash demakdir.

Shuningdek, oilaviy munosabatlarda kiyinish va muomala madaniyatiga ham e’tibor berish lozim. Oila a’zolari o‘rtasidagi andisha pardasi uyning ichida ham, tashqarida ham saqlanishi kerak. Kattalarning yoshlarga, yoshlarning kattalarga bo‘lgan munosabatida ma’lum bir chegaralarning bo‘lishi oiladagi sog‘lom muhitni saqlab turadi. Nomus va sadoqat tuyg‘ularini ulug‘lash, ularni oilaviy hayotning bosh mezoniga aylantirish har bir xonadonning tinchligi va farovonligi garovidir.

Sharq Falsafasi va Mumtoz Adabiyotda Iffat Tarpifi

O‘zbek xalqining ma’naviy dunyosi asrlar davomida islom falsafasi va sharqona yuksak axloq mezonlari asosida shakllangan. Ajdodlarimiz yaratgan ulkan ilmiy va adabiy merosda inson fazilatlari, xususan, nafsni jilovlash va pokdomonlik mavzusi markaziy o‘rinlardan birini egallab kelgan. Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr Forobiy kabi buyuk mutafakkirlar o‘z asarlarida komil inson qiyofasini tasvirlar ekanlar, uning eng birinchi belgisi sifatida aynan mana shu xislatni ko‘rsatganlar. Ularning fikricha, ilm va shijoat agar iffat bilan bezanmasa, insoniyat uchun zararli kuchga aylanishi mumkin.

Buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlarida hayo va andishani inson bezagi deb atagan. Shoir ijodida qalb pokligi, nafs balosidan uzoq bo‘lish va har bir ishda adolat hamda halollik mezonlariga amal qilish g‘oyalari qizil ip bo‘lib o‘tadi. Navoiy insonni ulug‘lar ekan, uning tashqi boyligi yoki mansabiga emas, balki uning ichki olamiga, nafsini qanchalik yenga olganiga qaraydi. Uning fikricha, o‘z nafsining quliga aylangan shoh aslida gado dir, o‘z irodasi va iffatini saqlab qolgan gado esa haqiqiy shohdir.

Jaloliddin Rumiy ham o‘zining «Masnaviy» asarida inson nafsi va uning tarbiyasiga to‘xtalib, uni yovvoyi bir hayvonga o‘xshatadi. Agarda bu hayvon aql zanjiri bilan bog‘lanmasa va andisha tarbiyasi bilan jilovlanmasa, u o‘z egasini ham, atrofidagilarni ham halokatga yetaklashi tayin. Rumiy insonlarni doimo qalb ko‘zini ochishga, moddiy dunyo lazzatlari ortidan ko‘r-ko‘rona ergashmasdan, ma’naviy poklik va ilohiy sevgiga intilishga chaqiradi. Bu borada pokdomonlik eng birinchi va zaruriy qadam bo‘lib xizmat qiladi.

Tasavvuf adabiyotida ham ushbu tushuncha chuqur falsafiy ma’noga ega. Sufiylar uchun iffat faqatgina gunohlardan tiyilish emas, balki qalbni Allohdan boshqa barcha narsalardan (masivollohdan) to‘sish, qalb xonasini faqatgina haqiqiy sevgi va ezgulik uchun xoli qilish demakdir. Bunday yuksak ma’naviy daraja insonni dunyo tashvishlaridan, moddiy narsalarga bo‘lgan asirlikdan ozod etadi va unga chinakam ichki erkinlik hamda baxtiyorlik bag‘ishlaydi. Ushbu boy adabiy va falsafiy merosni o‘rganish bugungi yosh avlod uchun o‘zligini anglash va to‘g‘ri hayot yo‘lini tanlashda dasturilamal bo‘lib xizmat qilishi lozim.

Bugungi Davr va Globallashuv Sharoitida Axloqiy Muammolar

Biz yashayotgan yigirma birinchi asr insoniyat tarixidagi eng shiddatli, ziddiyatli va texnologik jihatdan rivojlangan davr hisoblanadi. Globallashuv jarayonlari, axborot texnologiyalarining mislsiz taraqqiyoti dunyoni yagona bir makonga aylantirdi. Biroq, iqtisodiy va texnologik yutuqlar bilan bir qatorda, ushbu jarayonlar jiddiy ma’naviy-axloqiy muammolarni ham yuzaga keltirdiki, bular bugungi kunda barcha millatlar, xususan, bizning jamiyatimiz uchun ham katta xavf tug‘dirmoqda. Bunday sharoitda an’anaviy qadriyatlarimizni, jumladan, pokdomonlik va andisha mezonlarini asrab qolish eng dolzarb vazifalardan biridir.

Zamonaviy dunyoda «erkinlik», «individualizm» va «ommaviy madaniyat» shiorlari ostida ko‘pincha inson axloqini yemiruvchi, uni o‘z nafsi va shahvati yo‘lida har qanday chegaralardan chiqib ketishga undovchi g‘oyalar targ‘ib qilinmoqda. G‘arb sivilizatsiyasining ba’zi ko‘rinishlari inson erkinligini mutloqlashtirish orqali axloqiy mezonlarni, oilaviy qadriyatlarni va ming yillik andisha qoidalarini eskilik sarqiti deb e’lon qilishga urinmoqda. Buning oqibatida esa yoshlar o‘rtasida yengil-yelpi hayotga intilish, mas’uliyatsizlik, behayolik va ma’naviy bo‘shliq yuzaga kelmoqda.

Internet va ijtimoiy tarmoqlar ushbu salbiy g‘oyalarni tarqatishning eng qulay va tezkor vositasiga aylandi. Yosh avlod har kuni ekranlar orqali o‘z milliy mentalitetimizga mutlaqo yot bo‘lgan xatti-harakatlar, kiyinish uslublari va hayot tarzini ko‘rmoqda hamda ularga ongsiz ravishda taqlid qilishga urinmoqda. Mana shunday murakkab vaziyatda iffat tushunchasining mazmun-mohiyatini yoshlarga to‘g‘ri tushuntirish, ularda mustahkam mafkuraviy immunitetni shakllantirish hayotiy zaruriyatdir. Biz yoshlarimizni texnologiyalardan cheklay olmaymiz, ammo ularga ushbu vositalardan to‘g‘ri va axloqli foydalanishni o‘rgatishimiz shart.

Davr muammolariga qarshi kurashish faqatgina taqiqlar bilan amalga oshmaydi. Eng samarali yo‘l – milliy tarbiya tizimini kuchaytirish, ta’lim muassasalarida axloq darslarining sifatini oshirish, ommaviy axborot vositalari va san’at orqali go‘zal insoniy fazilatlarni, sadoqat va nomusni targ‘ib qilishdir. Yoshlar anglab yetishlari kerakki, haqiqiy erkinlik nafsning har qanday istagini bajarishda emas, balki nafs ustidan g‘olib bo‘lib, insoniy sha’nni yuksak saqlay bilishdadir.

Tarbiyada Andishaning O‘rni: Kelajak Avlod Poydevori

Yosh avlodni barkamol, ma’naviyatli va jamiyat uchun foydali insonlar qilib tarbiyalashda andisha va hayo tuyg‘ularini ularning qalbiga singdirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tarbiya – bu shunchaki quruq ma’ruzalar o‘qish yoki biron-bir qoidalarni majburlab yodlatish emas. Tarbiya – bu ruhni shakllantirish, insonda o‘z-o‘zini anglash va ichki go‘zallikka intilish hissini uyg‘otish jarayonidir. Pokdomonlik esa ana shu jarayonning eng pishiq chokidir. Bola yoshligidanoq o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilishni, kattalarga andisha bilan muomala qilishni o‘rganishi lozim.

Oilada tarbiya jarayoni ota-onaning o‘zaro munosabatlaridan boshlanadi. Agar uyda doimo shirin so‘z, o‘zaro hurmat va andisha muhiti hukmron bo‘lsa, farzand ham tabiy ravishda mana shu fazilatlar bilan ulg‘ayadi. Ota-onalar farzandlarining kiyinish odobiga, gapirayotgan so‘zlariga va do‘stlar davrasiga alohida e’tibor qaratishlari kerak. Yoshlikda berilgan to‘g‘ri tarbiya toshga o‘yilgan naqsh kabidir, u inson hayotining oxirigacha unga hamroh bo‘ladi va uni ko‘plab xatolardan asraydi.

Maktab va ta’lim muassasalari ham tarbiya tizimining muhim bo‘g‘inidir. Ustoz va murabbiylar nafaqat o‘z fanlaridan saboq berishlari, balki o‘quvchilarga hayot maktabini, axloq mezonlarini ham o‘rgatishlari zarur. Dars jarayonlarida, turli ma’naviy tadbirlarda tarixdagi buyuk ajdodlarimiz hayoti, ularning nomus va sadoqat borasidagi ibratli amallari haqida so‘zlab berish yoshlar qalbida g‘urur va havas tuyg‘usini uyg‘otadi. Ular o‘zlariga soxta qahramonlarni emas, balki ma’naviy yuksak zotlarni namuna qilib oladigan bo‘ladilar.

Bugungi kunda tarbiyaviy ishlarni yangicha yondashuvlar, zamonaviy psixologik metodlar va ta’sirchan usullar yordamida tashkil etish talab qilinmoqda. Yoshlarga iffat so‘zining ma’nosi shunchaki cheklovlar yig‘indisi emas, balki ularni yuksaklikka ko‘taruvchi, jamiyatda hurmatli qiluvchi va ichki xotirjamlik beruvchi buyuk bir ne’mat ekanligini anglatish lozim. Qachonki yoshlarimiz ma’naviy jihatdan baquvvat, andishali va or-nomusli bo‘lib voyaga yetsalar, biz millat kelajagi va yurt tinchligidan mutlaqo xotirjam bo‘lishimiz mumkin.

Komil Inson Qiyofasi va Ruhiy Hotirjamlik

Inson hayoti davomida doimo baxt va ruhiy xotirjamlikni qidirib yashaydi. Kimdir buni boylikda, kimdir shon-shuhratda, yana kimdir esa cheksiz moddiy lazzatlarda deb o‘ylaydi. Biroq, hayotiy tajribalar va ruhiyatshunoslik ilmi shuni ko‘rsatadiki, tashqi moddiy narsalar insonga faqatgina vaqtinchalik quvonch berishi mumkin, xolos. Haqiqiy va abadiy xotirjamlik, qalb hotirjamligi esa faqatgina ichki ma’naviy butunlik, vijdon pokligi va yuksak axloq natijasida qo‘lga kiritiladi. Komil inson qiyofasini shakllantiruvchi bosh fazilat – bu nafs balosidan qutulish va pokdomonlikka erishishdir.

Nafsiga asir bo‘lgan, doimo o‘zining shahvoniy va moddiy istaklari ortidan yugurgan inson hech qachon to‘ymaydi va tinchlik topmaydi. U doimo ko‘prog‘iga intiladi, hasad, baxillik va ochko‘zlik botqog‘iga botadi. Bu esa uning ruhiyatini charchatadi, qalbini bezovta qiladi va uni doimiy stress va tushkunlik holatida ushlab turadi. Aksincha, o‘z nafsini jilovlay olgan, qanoat va iffatni o‘ziga shior qilgan inson esa ichki xotirjamlikka erishadi. U o‘zida boriga shukr qiladi, yo‘g‘iga sabr qiladi, o‘zgalar mulkiga va baxtiga hasad ko‘zi bilan qaramaydi. Bunday insonning vijdoni toza, ruhi yengil bo‘ladi.

Komillik darajasiga intiluvchi shaxs o‘zining har bir amalini aql va iymon tarozisiga solib ko‘radi. U nafaqat odamlar oldida, balki o‘zi yolg‘iz qolganida ham poklikni saqlaydi. Uning so‘zi bilan amali bir bo‘ladi, ichki dunyosi bilan tashqi ko‘rinishi mutanosiblikni tashkil etadi. Bunday insonlar atrofidagilarga faqatgina yaxshilik, iliqlik va ishonch ulashadilar. Ular yashayotgan muhitda g‘iybat, adovat va hasad kabi illatlarga o‘rin qolmaydi. Ular o‘z hayotlari bilan inson qanchalik yuksaklikka ko‘tarilishi mumkinligini isbotlab beradilar.