Insoniyat tarixining barcha bosqichlarida odamlar yolg‘iz yashay olmasligi, tabiatan guruhlarga intilishi va bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritishi kuzatilgan. Aynan shu o‘zaro aloqalarni, jamoaviy hayot tartibini va insonlarning jamiyatdagi o‘rnini ifodalash uchun biz «ijtimoiy» atamasidan foydalanamiz. Ushbu tushuncha kundalik hayotimizning ajralmas qismi bo‘lib, u nafaqat shaxsning boshqalar bilan bo‘lgan munosabatlarini, balki davlat boshqaruvi, iqtisodiy tizim va umuminsoniy qadriyatlarni ham qamrab oladi. Ushbu maqolada mazkur terminning kelib chiqishi, uning falsafiy va amaliy ahamiyati hamda zamonaviy jamiyatdagi o‘rni haqida atroflicha so‘z yuritamiz.
Ijtimoiy so’zining ma’nosi
Ijtimoiy tushunchasining kelib chiqishi va mazmuni
«Ijtimoiy» atamasi lotin tilidagi «socialis» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «o‘rtoqlik», «ittifoqdoshlik» yoki «birgalikda yashash» ma’nolarini anglatadi. Umumiy ma’noda bu so‘z insonlar o‘rtasidagi barcha turdagi aloqalarni, guruhlararo munosabatlarni va jamoa bo‘lib yashash bilan bog‘liq hodisalarni ifodalaydi. Ilmiy nuqtai nazardan qaraganda, bu termin jamiyat hayotining moddiy va ma’naviy sohalarini qamrab oluvchi keng qamrovli kategoriya hisoblanadi. U insonning yakka holatdagi xatti-harakatlaridan farqli o‘laroq, boshqa subyektlar bilan hamkorlikda amalga oshiriladigan jarayonlarni bildiradi.
Jamiyatshunoslikda mazkur tushuncha insonlarning o‘zaro hamjihatligi, ularning huquq va burchlari, shuningdek, jamoa ichidagi iyerarxiya va tartib-qoidalarni tushunish uchun kalit vazifasini o‘taydi. Har qanday inson tug‘ilgan lahzadan boshlab ma’lum bir muhitga tushadi, til, madaniyat va urf-odatlarni o‘rganadi. Bu jarayonning o‘zi ham jamoaviy xarakterga ega bo‘lib, shaxsning shakllanishida muhim omil hisoblanadi. Demak, ushbu atama orqali biz nafaqat bugungi kundagi munosabatlarni, balki avlodlar o‘rtasidagi uzviylikni ham anglashimiz mumkin.
Ijtimoiy munosabatlar: Jamiyatni birlashtiruvchi kuch
Insonlar o‘rtasidagi ko‘p qirrali bog‘liqliklar majmui ijtimoiy munosabatlar deb ataladi. Bu aloqalar shaxslar, turli guruhlar va tashkilotlar o‘rtasida yuzaga kelib, jamiyat hayotining barqarorligini ta’minlaydi. Masalan, oiladagi munosabatlar, ta’lim muassasalaridagi ustoz-shogirdlik rishtalari yoki ish joyidagi hamkasblar o‘rtasidagi hamkorlik – bularning barchasi jamoa hayotining tarkibiy qismlaridir. Ushbu bog‘liqliklar tizimi qanchalik rivojlangan bo‘lsa, jamiyat shunchalik taraqqiy etadi, chunki taraqqiyot ko‘p jihatdan odamlarning o‘zaro ishonchi va hamkorlik qobiliyatiga tayanadi.
Shuningdek, ushbu munosabatlar huquqiy va axloqiy normalar bilan tartibga solinadi. Qonunlar, urf-odatlar va an’analar – bularning barchasi odamlar birgalikda tinch-totuv yashashi uchun xizmat qiladigan mexanizmlardir. Agar har bir shaxs jamiyatdagi o‘z maqomini va boshqalarga nisbatan mas’uliyatini anglasa, u holda ijtimoiy muhitda muvozanat yuzaga keladi. Bu muvozanat esa rivojlanishning poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Ijtimoiy soha va uning davlat boshqaruvidagi ahamiyati
Davlat siyosatida «ijtimoiy» so‘zining o‘rni juda katta. Davlatning ijtimoiy siyosati deganda, aholining farovonligini ta’minlashga, ta’lim, sog‘liqni saqlash, bandlik va himoya tizimlarini rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui tushuniladi. Har bir rivojlangan davlat o‘z fuqarolarining turmush darajasini yaxshilashni asosiy vazifa deb biladi. Bu borada davlat tomonidan ko‘rsatiladigan yordamlar, masalan, pensiyalar, nafaqalar va bepul tibbiy xizmatlar insonlarning hayot sifatini oshirishga va tengsizlikni kamaytirishga xizmat qiladi.
Ayniqsa, zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash davlatning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Nogironligi bo‘lgan shaxslar, kam ta’minlangan oilalar va yoshi ulug‘ insonlarga ko‘rsatiladigan e’tibor, jamiyatning ma’naviy yetukligini ko‘rsatadi. Bu tizim orqali davlat fuqarolarga nafaqat moddiy, balki ma’naviy ko‘mak berib, ularning jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga yordam beradi. Natijada, jamiyat a’zolari o‘zlarini xavfsiz his qiladilar va mamlakat taraqqiyotiga hissa qo‘shishga intiladilar.
Ijtimoiylashuv jarayoni: Shaxsning shakllanishi
Insonning jamiyatga moslashuvi, ya’ni ijtimoiylashuv – bu umrbod davom etadigan murakkab jarayon. Bola tug‘ilgandan boshlab atrofdagilardan muloqot qilishni, muomala madaniyatini va hayotiy tajribalarni o‘rganadi. Maktab, oliy ta’lim maskanlari va mehnat jamoalari bu jarayonning asosiy bosqichlaridir. Har bir bosqichda shaxs yangi bilimlar va ko‘nikmalarga ega bo‘ladi, o‘zining dunyoqarashini boyitadi.
Bu jarayonda oilaning o‘rni beqiyos. Aynan oilada inson birinchi marta jamiyat qonun-qoidalari bilan tanishadi, o‘ziga xos axloqiy mezonlarni qabul qiladi. Keyinchalik esa ta’lim va ijtimoiy muhit shaxsni yanada rivojlantiradi. Ijtimoiylashuv jarayoni insonning nafaqat bilimli, balki mas’uliyatli va mehribon bo‘lib yetishishini ta’minlaydi. Agar ushbu jarayon to‘g‘ri tashkil etilsa, jamiyat sog‘lom va barqaror rivojlanadi.
Ijtimoiy tenglik va adolat tamoyillari
Jamiyatning barqarorligini ta’minlovchi eng muhim omillardan biri bu ijtimoiy adolatdir. Har bir inson o‘z qobiliyatiga ko‘ra ta’lim olish, mehnat qilish va natijaga erishish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Ijtimoiy adolat – bu barchaning qonun oldida tengligi va resurslarning adolatli taqsimlanishidir. Agar jamiyatda bu tamoyil buzilsa, ya’ni bir guruh insonlar boshqalarga nisbatan imtiyozli holatda bo‘lsa, ijtimoiy nizolar kelib chiqishi mumkin.
Shu sababli, adolatli tizimni qurish davlat va fuqarolik jamiyati institutlarining birgalikdagi vazifasidir. Korrupsiyaga qarshi kurashish, ta’lim tizimini takomillashtirish va mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratish – bular ijtimoiy adolatni ta’minlashning asosiy usullaridir. Adolatli jamiyatda har bir shaxs o‘zining qadr-qimmatini his qiladi va o‘z kelajagiga ishonch bilan qaraydi. Bu esa, o‘z navbatida, umumiy taraqqiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
0 Comments