Qishloqdagi cholamning ko’zlarida hali ham o’sha dahshatli yillarning aks sadosi ko’rinardi. U urush boshlanishidan oldin qanday bo’lganini, bolaligi, yoshlik davri qanday o’tganini eslaganda, uning ovozi titrab ketardi. Men ham o’tirib tinglardim, lekin negadir har safar urushning o’zi haqida emas, balki undan keyin qolgan izlar, odamlarning boshidan kechirganlari haqida ko’proq o’ylardim. Ikkinchi jahon urushi – bu shunchaki tarixiy sana emas, bu dunyo xaritasini, insoniyat taqdirini tubdan o’zgartirib yuborgan, millionlab oilalarning hayotini ostin-ustun qilib tashlagan dahshatli falokat. Bugun biz o’sha urushning nafaqat global, balki biz uchun, O’zbekiston uchun qanday oqibatlari bo’lgani haqida gaplashamiz.
Urushning O’zbekistondagi aks-sadosi
Ko’pchilik Ikkinchi jahon urushini Yevropadagi janglar, Stalinning buyruqlari yoki Gitlerning bosqinchiligi bilan bog’laydi. To’g’ri, bu voqealar markaziy o’rinni egallagan. Ammo, mana shu ulkan urushning markazidan minglab kilometr uzoqlikda bo’lgan O’zbekistonga ham ta’siri juda katta bo’lgan. Tasavvur qiling, 1941-yilning yozida Germaniya Sovet Ittifoqiga bostirib kirgach, front yaqinlashib kelayotgan hududlardan millionlab odamlar, bolalar, ayollar, qariyalar ko’chirib keltirildi. Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi shaharlar birdaniga millionlab yangi «mehmonlar» bilan to’lib ketdi. Ular qanday sharoitda yashadi? Ko’p hollarda ochlik, sovuq, noxushliklar hukm surardi. O’zbekistonliklar o’zlarining oxirgi bo’lagini ham, so’nggi ko’rpachasinib ham shu ko’chirilganlarga berishdi. Bu oddiy insonparvarlik emasdi, bu urushning bizga yaqinlashtirgan achchiq haqiqati edi. O’zbekiston o’sha paytda «orqa jabha»ga aylangan edi. Fabrikalar urush uchun kerakli mahsulotlar ishlab chiqardi, paxta dala-dashtlardan frontga kiyim-kechak uchun yuborildi. O’zbek yigitlari ham chetda qolgani yo’q. Millionlab o’zbekistonliklar frontga ketishdi. Ularning qancha qismi qaytib keldi, bu raqamlar hali ham ko’pchilikni tashvishga soladi. Men yaqinda bir tarixiy hujjatda o’qib qoldim, frontga ketgan har uch o’zbekistonlikdan faqat bittasi tirik qaytgan degan gaplar bor. Bu shunchaki son emas, bu minglab oilalarning chekkan azob-uqubatlari, yo’qotishlari.
Yangi O’zbekistonning shakllanishi
Urushdan keyingi davr O’zbekiston uchun ham, butun dunyo uchun ham yangi bir sahifa ochdi. G’alaba quvonchi bo’lgani bilan, yo’qotishlar ham juda katta edi. Qaytib kelgan askarlar ko’p hollarda nogiron bo’lib kelardi, ularning ko’pchiligi jismoniy va ruhiy travmadan aziyat chekardi. Lekin ular ham o’z hayotlarini davom ettirishga majbur bo’lishdi. Urushdan keyin ko’chirilganlar asta-sekin o’z joylariga qayta boshladilar, lekin ko’pchilik o’z yurtiga qayta olmadi. O’zbekiston esa yangi sanoat markazlariga aylandi. Urush paytida qurilgan zavodlar, fabrikalar urushdan keyin ham faoliyat yuritdi. Bu, bir tomondan, iqtisodiyotning rivojlanishiga hissa qo’shgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, ijtimoiy hayotda o’zgarishlarga olib keldi. Shaharlar kengaydi, yangi sanoat zonalari paydo bo’ldi. Urushdan oldin asosan qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanadigan O’zbekiston asta-sekin industrial davlatga aylana boshladi. Bu o’zgarishlar nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va ijtimoiy sohalarda ham sezildi. Yangi odamlar, yangi madaniyatlar bir-biri bilan aralashdi. Ko’chirilganlar o’zbek xalqi bilan birga yashab, uning madaniyatini, urf-odatlarini o’rganib, o’zlariniki bilan boyitdi.
Qayta qurish va uning oqibatlari
Urushdan chiqqan dunyo, albatta, o’zini tiklashga harakat qildi. Sovet Ittifoqi ham bundan mustasno emas edi. Urushdan keyingi yillarda «qayta qurish» degan tushuncha paydo bo’ldi. Bu faqat binolarni, shaharlarni tiklash emasdi, balki jamiyatni, iqtisodiyotni, hatto odamlarning ongini ham qayta qurish degan ma’noni anglatardi. O’zbekistonda ham bu jarayonlar davom etdi. Yangi maktablar, kasalxonalar, madaniyat saroylari qurildi. Lekin bu jarayonlarning ham o’ziga yarasha muammolari bo’lgan. Markazdan berilgan buyruqlar, reja asosidagi iqtisodiyot ko’pincha mahalliy sharoitlarga mos kelmasdi. Urushning moddiy va ma’naviy zararlarini tuzatish uchun qancha vaqt ketdi, deb o’ylaysiz? Yana ko’p yillar davom etdi. Odamlar urushdan qolgan travmalarni yengishga, yangi hayotga moslashishga harakat qildilar. Men o’ylaymanki, urushning eng katta fojiasi shundaki, u nafaqat millionlab odamlarning hayotini olib qoldi, balki ko’plab insonlarning qalbida ham yaralar qoldirdi. Shu yaralar bilan yashash esa eng qiyini.
Bugungi kunda urush saboqlaridan nima o’rganamiz?
Bugun biz urushning qanday dahshatli oqibatlarga olib kelishini bilamiz. Ikkinchi jahon urushi bizga tinchlikning qanchalik qimmatli ekanligini ko’rsatdi. O’zbekiston o’sha urushdan o’zining kuchli va mehnatsevar xalqining jasorati bilan chiqdi. Ammo, urushning ta’siri hali ham sezilib turadi. Ko’chirilganlar avlodlari, urush qatnashchilari xotirasi, hatto iqtisodiy rivojlanishdagi ba’zi yo’nalishlar ham o’sha davr bilan bog’liq. Eng muhimi, biz urushdan saboq olishimiz kerak. Tinchlikni qadrlash, kelajak avlodlarga urushning dahshatlarini yetkazish, hech qachon bunday fojialar takrorlanmasligini ta’minlash – mana shu bizning burchimiz. Har bir urush – bu insoniyatning mag’lubiyati. Bizning vazifamiz esa kelajakka umid bilan qarash va tinchlik yo’lida harakat qilishdir. O’zbekistonning bugungi tinch va osoyishta hayoti, albatta, o’sha urush qurbonlari xotirasiga ham hurmatdir. Kelajak avlodlar urush nimaligini faqat kitoblardan o’qib bilishsin, xolos.
0 Comments