Istibdod atamasi o‘zbek tilida chuqur va og‘ir ijtimoiy-siyosiy ma’nolarni o‘z ichiga oluvchi tushunchadir. Lug‘aviy jihatdan u mutlaq hokimiyatni, o‘zboshimchalikni va inson erkinliklarini cheklovchi zulmkor boshqaruv tizimini ifodalaydi. Tarixiy nuqtayi nazardan qaraganda, bu hodisa insoniyat rivojlanishining turli bosqichlarida turli shakllarda namoyon bo‘lgan. U nafaqat bir shaxsning, balki butun boshli bir guruh yoki kuchning o‘z irodasini boshqalarga zo‘ravonlik bilan o‘tkazishi sifatida talqin etiladi. Istibdodning tub mohiyati shundaki, unda qonun ustuvorligi emas, balki shaxsiy yoki guruh manfaatlarini ko‘zlovchi subyektiv xohish-iroda hukmronlik qiladi. Bu esa o‘z navbatida jamiyatda adolatsizlik, tengsizlik va qo‘rquv muhitini yuzaga keltiradi.

Tarix sahifalariga nazar tashlar ekanmiz, qadimiy imperiyalardan tortib to totalitar tuzumlargacha bo‘lgan davrlarda istibdodning turli ko‘rinishlarini kuzatish mumkin. Qadimgi yunon shaharlarida paydo bo‘lgan ilk siyosiy tushunchalarda ham boshqaruvdagi o‘zboshimchaliklar jamiyat inqiroziga olib kelishi alohida ta’kidlangan. Vaqt o‘tishi bilan istibdod tushunchasi yanada murakkablashib, siyosiy falsafaning muhim kategoriyasiga aylandi. Ayniqsa, Sharq mutafakkirlari o‘z asarlarida istibdod tabiati va uning xalqlar ma’naviyatiga yetkazadigan zararlari haqida chuqur mulohazalar yuritganlar. Ular istibdodni jamiyatning rivojlanishiga g‘ov bo‘luvchi, tafakkurni bo‘g‘uvchi va insonni o‘zligidan judo qiluvchi eng yomon ofat deb ataganlar.

Istibdod so’zining ma’nosi

Istibdod va boshqaruv tizimlari: Diktatura va zulm

Siyosatshunoslik nuqtayi nazaridan istibdod tushunchasini ko‘pincha diktatura yoki avtoritarizm bilan qiyoslaydilar. Garchi ular bir-biriga juda yaqin bo‘lsa-da, istibdod o‘z mohiyatiga ko‘ra yanada kengroq va chuqurroq ijtimoiy qatlamlarni qamrab oladi. Agar diktatura asosan hokimiyatning bir qo‘lda to‘planishini anglatadigan boshqaruv shakli bo‘lsa, istibdod bu hokimiyatning jamiyatga nisbatan qo‘llagan zulmkorona usuli, ya’ni harakatlar tizimidir. Istibdod sharoitida qonunlar faqat hukmron doiralarning manfaatlarini himoya qilish uchun xizmat qiladi, oddiy fuqarolarning huquqlari esa doimiy ravishda poymol etiladi. Bu tizimda boshqaruv apparati fuqarolarning erkin fikrlashiga to‘sqinlik qilib, ularni muntazam ravishda qo‘rquv ostida ushlab turishga intiladi.

Istibdod o‘zini turli mafkuralar orqali oqlashga harakat qiladi. Ko‘pincha, zulmkor tuzumlar o‘zlarining xatti-harakatlarini “umumiy manfaat”, “taraqqiyot” yoki “barqarorlik” niqobi ostida yashirishadi. Biroq, amalda bu faqatgina kuch ishlatish vositalari orqali amalga oshiriladigan hukmronlikdir. Istibdodning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, u jamiyatdagi ijodiy salohiyatni bo‘g‘adi. Erkinlik bo‘lmagan joyda taraqqiyot ham to‘xtab qoladi. Istibdod hukm surgan muhitda insonlar o‘zlarining tabiiy iste’dodlarini namoyon eta olmaydilar, chunki har qanday tashabbus va mustaqil fikr xavf sifatida baholanishi mumkin. Bu holat esa jamiyatning ma’naviy qashshoqlashishiga olib keladi.

Jamiyat va shaxs huquqlariga istibdodning salbiy ta’siri

Istibdodning eng achinarli oqibati shundaki, u inson shaxsiyatini maydalab tashlaydi. Shaxs erkinligi davlat va jamiyat oldidagi eng oliy qadriyat bo‘lishi kerak bo‘lgan bir paytda, istibdod sharoitida odamlar shunchaki boshqariladigan “vosita”ga aylanib qolishadi. Huquqiy nuqtayi nazardan, shaxsning huquqiy maqomi uning davlat oldidagi mas’uliyati va erkinliklari bilan belgilanadi. Istibdod esa bu muvozanatni butunlay izdan chiqaradi. Insonning so‘z erkinligi, ta’lim olish huquqi va tanlov erkinligi kabi fundamental huquqlar yo‘qqa chiqariladi. Natijada, jamiyatda fuqarolik pozitsiyasi shakllanmaydi, odamlar o‘z taqdirlariga befarq bo‘lib qolishadi.

Bundan tashqari, istibdod iqtisodiy rivojlanishga ham jiddiy to‘siq hisoblanadi. Erkin bozor va sog‘lom raqobat mavjud bo‘lmagan joyda iqtisodiyot faqat monopoiyalar va korrupsion sxemalar asosida ishlaydi. Istibdod boshqaruvidagi davlatlarda resurslar xalq manfaati uchun emas, balki hukmron qatlamning boyligini ko‘paytirish uchun sarflanadi. Bu esa xalqning qashshoqlashishiga, ijtimoiy tabaqalanishning chuqurlashishiga va oxir-oqibat, davlatning zaiflashishiga olib keladi. Istibdod ma’rifatparvarlik g‘oyalariga doimo qarshi turgan, chunki bilimli va savodli jamiyatni boshqarish va unga istibdod o‘tkazish qiyindir.

Ma’rifatparvarlik va istibdodga qarshi kurash

Istibdod tabiati haqida o‘ylaganda, uni yengishning yagona yo‘li – bu ma’rifat va tafakkur ekanligini anglash qiyin emas. Tarixiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, istibdodning zanjirlari faqat kuch bilan emas, balki aql va ilm orqali uziladi. Ma’rifatparvarlar o‘z asarlarida istibdodga qarshi eng kuchli qurol – bu xalqning ongi ekanligini ta’kidlashgan. Inson o‘z huquqlarini anglagan, bilimli bo‘lgan va o‘zligini tanigan jamiyatda hech qanday zulmkor kuch uzoq vaqt hukmronlik qila olmaydi. Shuning uchun ham istibdod tarafdorlari har doim ta’lim tizimini izdan chiqarishga, erkin matbuotni bo‘g‘ishga va kitobxonlikni kamaytirishga harakat qilishadi.

Bugungi kunda ham istibdodning turli shakllari dunyoning turli burchaklarida o‘z qiyofasini namoyon etmoqda. Ular ba’zan zamonaviy texnologiyalar, ba’zan esa nozik mafkuraviy targ‘ibotlar orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun har bir zamonaviy fuqaro istibdodning belgilarini va uning jamiyatga keltiradigan zararlarini chuqur anglab yetishi zarur. Ozod va erkin jamiyat qurishning asosiy sharti – bu inson huquqlarini hurmat qilish, qonun ustuvorligini ta’minlash va har bir shaxsning ijodiy erkinligini qo‘llab-quvvatlashdir. Faqatgina shunday yo‘l bilan biz istibdodning har qanday ko‘rinishini yengib, kelajakka ishonch bilan qadam qo‘yishimiz mumkin.

MÜƏLLİF Jasur Jasur