Tilshunoslik va falsafiy tafakkur olamida so‘zlar shunchaki muloqot vositasi emas, balki chuqur mazmun tashuvchi murakkab tuzilmalardir. O‘zbek tilida keng qo‘llaniladigan «istiloh» tushunchasi ana shunday so‘zlardan biri bo‘lib, u asosan ilmiy, diniy yoki kasbiy doiralarda muayyan ma’noni ifodalash uchun qabul qilingan so‘z yoki so‘z birikmasini anglatadi. Istiloh so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, lug‘aviy jihatdan «kelishuv», «o‘zaro kelishib olish» yoki «ma’lum bir ma’noni biror so‘zga xoslash» degan ma’nolarni bildiradi. Jamiyat taraqqiyoti davomida insonlar turli sohalarda yangi tushunchalar bilan duch kelganlarida, ularni aniq nomlash va boshqalarga tushunarli qilish uchun muayyan atamalarni shartli ravishda belgilab olganlar. Aynan shu shartli kelishuv natijasida vujudga kelgan til birliklari istiloh deb ataladi. Ular umumxalq tilidan farqli o‘laroq, o‘ziga xos aniqlik va cheklangan ma’no doirasiga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi.
Istiloh so’zining ma’nosi
Istiloh, termin va atama: o‘xshashliklar va farqli jihatlar
Ko‘pchilik hollarda istiloh, termin va atama so‘zlari bir-birining o‘rnida sinonim sifatida ishlatilsa-da, ular o‘rtasida nozik farqlar mavjud. Terminologiya sohasida «termin» ko‘proq fan, texnika va sanoat sohalariga oid aniq tushunchalarni ifodalovchi birlik sifatida qaraladi. «Atama» so‘zi esa ancha kengroq ma’noga ega bo‘lib, geografik obyektlar, shaxs nomlari yoki tarixiy atamalarni ham o‘z ichiga qamrab olishi mumkin. «Istiloh» esa ko‘proq an’anaviy, tarixiy yoki diniy-falsafiy matnlarda, shuningdek, biror soha vakillarining o‘zaro kelishuvi asosida shakllangan maxsus iboralar uchun ishlatiladi. Masalan, islomshunoslikda tahorat yoki zakot kabi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosi boshqa, lekin istilohiy ma’nosi butunlay o‘ziga xosdir. Bu farqni anglash, matnning qaysi uslubda yozilganini va undan ko‘zlangan maqsadni to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Istiloh so‘zini o‘rganish orqali biz tilning shunchaki tabiiy qobiq emas, balki odamlar tomonidan ongli ravishda tartibga solib boriladigan tizim ekanligini anglaymiz.
Istilohning shakllanish va rivojlanish bosqichlari
Istilohning vujudga kelishi uzoq tarixiy jarayonni talab qiladi. Dastlab biror soha yoki fan yangi rivojlana boshlaganda, u yerdagi hodisalarni tavsiflash uchun mavjud umumiy so‘zlardan foydalaniladi. Biroq, vaqt o‘tishi bilan bu so‘zlar o‘zining umumiy ma’nosidan uzoqlashib, tor va aniq bir sohaga «biriktiriladi». Bu jarayon «terminologizatsiya» deb ham ataladi. Istilohlar rivojlanishida yangi so‘z yasash, boshqa tillardan atamalarni o‘zlashtirish yoki mavjud iboralarni qayta ma’nolash kabi usullar keng qo‘llanadi. Masalan, qadimda falsafa yoki tibbiyot sohasida yaratilgan istilohlar asrlar osha o‘zgarib, bugungi kundagi ilmiy terminologiyaning asosini tashkil etdi. Har qanday jamiyatda madaniyat qancha boy bo‘lsa, u yerda shakllangan istilohlar tizimi ham shunchalik mukammal va tizimli bo‘ladi. Bu jarayon tilning nafaqat muloqot, balki bilimlar to‘plami va uzatuvchisi ekanligini ko‘rsatadi.
Ilm-fan va amaliyotda istilohlarning o‘rni
Ilmiy va kasbiy faoliyatda istilohlardan foydalanish shart hisoblanadi. Chunki fan tilida noaniqlik bo‘lishi mumkin emas. Agar olimlar yoki mutaxassislar birgina tushunchani turli so‘zlar bilan atashsa, bu xatoliklarga va tushunmovchiliklarga olib keladi. Istiloh o‘zining aniq ta’rifi, chegaralangan ma’nosi va barqarorligi bilan ushbu muammolarni bartaraf etadi. Masalan, huquqshunoslik, tibbiyot yoki muhandislik sohasidagi har bir ibora o‘zining qat’iy izohiga ega. Bu xususiyat, ayniqsa, xalqaro hamkorlik va axborot almashinuvi jarayonlarida juda muhimdir. Shuning uchun ham barcha rivojlangan tillarda istilohlar tizimini tartibga soluvchi maxsus lug‘atlar, standartlashtiruvchi qo‘mitalar va ilmiy kengashlar faoliyat yuritadi. Istilohlar orqali insoniyat o‘z bilimlarini kelajak avlodga aniq shaklda meros qoldira oladi. Bu tizimlar tilning leksik qatlamini boyitibgina qolmay, balki tafakkurning rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Istilohiy ma’no va lug‘aviy ma’no o‘rtasidagi bog‘liqlik
Istilohning lug‘aviy ma’nosi bilan istilohiy ma’nosi o‘rtasida doimo qandaydir mantiqiy bog‘liqlik bo‘ladi. Lug‘aviy ma’no – so‘zning kundalik hayotdagi yoki umumiy iste’moldagi asliy ma’nosidir. Istilohiy ma’no esa muayyan guruh yoki fan doirasida kelishib olingan maxsus ma’no hisoblanadi. Masalan, «ro‘za» so‘zining lug‘aviy ma’nosi shunchaki «o‘zini tiymoq» bo‘lsa, shar’iy istilohda u tong otgandan quyosh botguncha ma’lum amallarni bajarish va tark etishni anglatadi. Yoki «ferritin» kabi tibbiy atamalarni olaylik, uning kelib chiqishi va kimyoviy xossalariga asoslangan holda shifokorlar unga aniq bir istilohiy vazifa yuklashgan. Bu bog‘liqlik insonlarga yangi tushunchalarni osonroq o‘zlashtirishga va eslab qolishga yordam beradi. Istilohlar tizimida bu kabi ma’noviy ko‘priklar juda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular abstrakt tushunchalarni tushunarli va yaqinroq qiladi.
Zamonaviy axborot jamiyatida istilohlar almashinuvi
Bugungi globalashgan dunyoda istilohlar chegaralarni bilmaydi. Texnologiyalar va fan sohalarining tez sur’atlarda rivojlanishi natijasida yangi-yangi atamalar paydo bo‘lmoqda. Internet, sun’iy intellekt, genetika kabi sohalardagi yangiliklar butun dunyo tillariga ta’sir ko‘rsatyapti. O‘zbek tili ham bu jarayondan chetda qolmayapti. Xorijdan kirib kelayotgan atamalarni milliy til qoidalari asosida moslashtirish, ularga muqobil istilohlar yaratish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Tilshunoslar va soha mutaxassislari uchun bu o‘ta mas’uliyatli vazifa hisoblanadi, chunki noto‘g‘ri shakllangan yoki o‘zlashgan ibora kelajakda til tizimiga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun istilohshunoslik fani bugungi kunda o‘zining «oltin davri»ni boshdan kechirmoqda. Istiloh tushunchasini to‘g‘ri anglash, uni ilmiy va amaliy jihatdan boyitib borish ona tilimizning boyligini saqlab qolish va uni jahon ilm-fani darajasiga ko‘tarish uchun xizmat qiladi.
0 Comments