Tilimizdagi har bir so‘z o‘ziga xos teranlikka va hissiy bo‘yoqqa ega. Ayniqsa, insonning ichki kechinmalarini ifodalovchi leksemalar o‘zining ko‘p qirraliligi bilan ajralib turadi. Shunday so‘zlardan biri – iztirob. Ushbu tushuncha o‘zbek tilida chuqur ma’naviy va ruhiy holatni tasvirlashda keng qo‘llanilib, kishining qalb olamidagi notinchlik, ezilish va ruhiy azobni ifodalaydi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, u arab tilidan o‘zlashgan bo‘lib, hayajon, g‘alayon, betoqatlik va beqarorlik kabi ma’nolarni o‘z ichiga oladi. Odamzot tabiatan hissiyotlarga boy mavjudot ekan, hayot davomida duch keladigan turli sinovlar, yo‘qotishlar yoki tushunmovchiliklar natijasida ushbu ruhiy holatni boshidan kechirishi tabiiy bir jarayondir.

Inson qalbida kechadigan har qanday notinchlik, tashvish yoki ruhiy siqilish ko‘pincha aynan shu so‘z bilan ta’riflanadi. U shunchaki bir lahzalik xafa bo‘lish yoki kayfiyatning tushishi emas, balki chuqur o‘y-xayollar, vijdon qiynog‘i yoki hayotiy qiyinchiliklar keltirib chiqargan uzoq muddatli qalb azobidir. Ushbu hissiyotni boshdan kechirayotgan inson o‘zini dunyoga sig‘mayotgandek, atrofdagilardan uzilib qolgandek yoki yechimini topib bo‘lmas jumboq ichida qolgandek his qiladi. Shu boisdan ham, adabiyotda, xususan, mumtoz va zamonaviy ijodkorlar asarlarida bu tushuncha inson ma’naviy dunyosini ochib beruvchi muhim vosita sifatida ishlatiladi.

Iztirob so’zining ma’nosi

Ruhiy azob va uning inson dunyoqarashiga ta’siri

Har bir inson hayotida ma’lum bir davrlarda og‘ir o‘ylar va ruhiy tushkunlikni boshdan kechirishi mumkin. Bunday paytlarda qalbimizda paydo bo‘ladigan ushbu og‘riqli hislar, aslida, insonning kamoloti uchun muhim bosqich bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pgina mutafakkirlarning fikricha, o‘zining ichki olamida iztirob chekkan, qalb azoblarini his qilgan kishi boshqalarning dardini ham chuqurroq tushunish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu tuyg‘u insonni o‘z ustida ishlashga, dunyoqarashini kengaytirishga va hayotning mazmun-mohiyati haqida jiddiy mushohada yuritishga majbur qiladi.

Ruhiy ezilish holati ba’zan insonni tanholik va g‘ariblikka yetaklaydi. Bunday vaziyatlarda kishi o‘zini anglashga intiladi, atrofidagi voqelikni chuqurroq tahlil qilishga harakat qiladi. Agar bu holat to‘g‘ri yo‘naltirilsa, ya’ni inson o‘z ichki dunyosidagi tushkunlikni ijodga, ezgulikka yoki ilm-fanga sarflasa, bu uning shaxsiyatini rivojlantiruvchi kuchli vositaga aylanadi. Shuning uchun ham adabiyotshunoslar va faylasuflar ushbu hissiyotni ijodkorning hamrohi deb atashadi, chunki chinakam haqiqatni kashf etish va xalqning dardini yurakdan his qilish uchun shoir yoki yozuvchi qalbida doimiy notinchlik bo‘lishi lozim.

Adabiyot va san’atda qalb iztirobi

San’at olamida inson tuyg‘ularining eng nozik va og‘riqli nuqtalarini qalamga olish doimo yuksak qadrlangan. Ko‘plab mashhur asarlar aynan qahramonning ruhiy kechinmalari, uning hayotiy qiyinchiliklar oldidagi ojizligi yoki aksincha, matonati haqida hikoya qiladi. Iztirob tushunchasi ham ko‘plab badiiy asarlarning markaziy o‘qini tashkil etadi. Masalan, Reşat Nuri Güntekinning «Acımak» (o‘zbek tilida «Iztirob» nomi bilan nashr etilgan) romani bunga yorqin misoldir. Asar qahramoni Zehra hayoti davomida rahm-shafqat tuyg‘usini yo‘qotgan bo‘lsa-da, otasining vafotidan so‘ng uning kundaligini o‘qib, haqiqatni bilganida boshdan kechirgan ruhiy holati aynan shu so‘zning chuqur mazmunini ochib beradi.

Adabiyotda bu so‘z ko‘pincha qahramonning ichki monologlarida, u o‘z vijdoni bilan yuzlashgan lahzalarda namoyon bo‘ladi. Yozuvchilar qahramonning qalbidagi bu notinchlikni tasvirlash orqali o‘quvchini hamfikr bo‘lishga, qahramon bilan birga dard chekishga va hayotning murakkabliklari haqida fikr yuritishga chorlaydi. Bu orqali san’at inson qalbidagi dardni davolash yoki hech bo‘lmaganda uni yengillatish vazifasini bajaradi. Shu sababli, insoniyat tarixi davomida yaratilgan eng buyuk asarlarning barchasida insonning ruhiy iztiroblari qalamga olingan.

Hissiyotlar darajalanishi va terminologik ma’no

Tilshunoslikda har bir so‘z o‘zining ma’nodoshlari va antonimlari bilan bir tizimni tashkil etadi. Agar so‘zning darajalanish qatoriga nazar tashlasak, ozor, azob, ushbu tushuncha va jabr kabi so‘zlar ma’lum bir bosqichma-bosqichlikni hosil qilishini ko‘ramiz. Har bir so‘zning o‘z o‘rni bor. Masalan, «ozor» kichikroq og‘riqni anglatgan bo‘lsa, «azob» jismoniy yoki ruhiy og‘riqning kuchayishini, «iztirob» esa uning ruhiy qatlamda chuqur va uzoq davom etishini ifodalaydi. Bu ketma-ketlik inson his-tuyg‘ularining qanchalik nozik va rang-barang ekanligini ko‘rsatadi.

So‘zning o‘zagi, uning etimologiyasi va tarixiy rivojlanishi ham qiziqarli faktlarga boy. Arab tilidagi asl ma’nosidan tortib, o‘zbek tilidagi adabiy til me’yorlarigacha bo‘lgan masofa ushbu so‘zning qanday qilib milliy mentalitetimizga singib ketganini ko‘rsatadi. U bugungi kunda ham gazeta sahifalarida, badiiy adabiyotda, xattoki kundalik so‘zlashuv nutqida ham o‘zining hissiy ta’sir kuchini yo‘qotmagan. Inson qalbining notinchligini ifodalash uchun bu so‘zdan ko‘ra mosroq, kuchliroq va ta’sirchanroq so‘z topish qiyin. U o‘zida ham azobni, ham hayajonni, ham yashirin bir g‘alayonni mujassam etadi.

Hayotiy sinovlar va qalb xotirjamligi

Hayot doim ham tekis yo‘ldan iborat emas. Unda qiyinchiliklar, yo‘qotishlar va tushunmovchiliklar bo‘lishi tabiiy. Bunday paytlarda har birimiz qalbimizda qandaydir notinchlikni his qilamiz. Muhimi, bu his-tuyg‘ularning bizni sindirib qo‘yishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Qalb azoblarini anglash, ularning sabablarini tahlil qilish va to‘g‘ri xulosalar chiqarish insonni yuksaltiradi. Agar biz o‘zimiz boshdan kechirayotgan iztiroblarni boshqa bir odamning dardi bilan solishtirsak yoki ularga nisbatan sabr-toqatli bo‘lsak, qalbimizda xotirjamlik topishimiz mumkin.

Donishmandlar aytishicha, har qanday qorong‘u tunning tongi bor. Xuddi shuningdek, inson qalbida kechayotgan ruhiy ezilishlar ham abadiy emas. Ular insonni chiniqtiradi, uni hayot qiyinchiliklariga qarshi kurashuvchan qiladi. Eng muhimi, bu tuyg‘uni boshdan kechirayotganimizda, yolg‘iz emasligimizni, insoniyat tarixi davomida millionlab insonlar xuddi shunday kechinmalarni his qilganini unutmaslik kerak. Qalbning notinchligi – bu tiriklik belgisi, o‘zgarishga bo‘lgan ehtiyoj va mukammallik sari intilishning bir qismidir.

MÜƏLLİF Jasur Jasur