Inson psixologiyasi va ma’naviy dunyosini shakllantiruvchi eng murakkab hamda fundamental tushunchalardan biri bu izzat-nafsdir. Kundalik hayotimizda ushbu iborani juda ko‘p eshitamiz, uni turli vaziyatlarda qo‘llaymiz, biroq uning asl falsafiy, psixologik va ijtimoiy ma’nosi har doim ham chuqur idrok etilavermaydi. Mazkur tushuncha o‘zbek tilining boy ma’naviy xazinasidan joy olgan bo‘lib, u insonning o‘z qadr-qimmatini anglashi, o‘z shaxsiyatiga bo‘lgan hurmati va ichki muvozanatini saqlash qobiliyatini ifodalaydi. Inson o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida his qilishi, o‘z haq-huquqlarini tanishi va boshqalarning ham chegaralarini hurmat qilishi bevosita mana shu ichki tuyg‘uning qay darajada rivojlanganligiga bog‘liqdir. Ushbu maqolada izzat-nafs so‘zining ma’nosi, uning kelib chiqishi, inson hayotidagi o‘rni, psixologik jihatlari va ma’naviy ildizlari haqida atroflicha so‘z yuritamiz.

Tarix davomida ko‘plab mutafakkirlar, faylasuflar va ruhshunoslar insonning ichki dunyosini, uning o‘ziga bo‘lgan munosabatini o‘rganishga harakat qilganlar. Sharq falsafasida ham, G‘arb psixologiyasida ham insonning o‘zligini anglashi eng oliy maqsadlardan biri sifatida ko‘rilgan. Zero, o‘zini hurmat qilmagan, o‘z shaxsiy qiymatini tushunmagan inson hayotda o‘z o‘rnini topishi, muvaffaqiyatga erishishi yoki boshqalar bilan sog‘lom munosabatlar o‘rnatishi juda qiyin kechadi. Shuning uchun ham ushbu mavzu nafaqat akademik doiralarda, balki oddiy insonning kundalik yashash tarzida ham hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Ushbu maqolani o‘qish jarayonida siz izzat-nafsning nafaqat ta’rifini, balki uni qanday qilib sog‘lom darajada saqlash va rivojlantirish mumkinligi haqidagi chuqur bilimlarni ham egallaysiz.

Izzat nafs so’zining ma’nosi

Izzat-nafs so‘zining lingvistik va leksik tahlili

Har qanday tushunchaning tub mohiyatini anglash uchun birinchi navbatda uning tilshunoslik nuqtai nazaridan kelib chiqishini va qanday so‘z birikmalaridan tashkil topganini tahlil qilish lozim. «Izzat-nafs» iborasi o‘zbek tiliga arab tilidan o‘tgan ikki mustaqil so‘zning birikuvidan hosil bo‘lgan. Birinchi qism, ya’ni «izzat» so‘zi arabchada hurmat, e’zoz, qadr-qimmat, ulug‘vorlik, kuch va qudrat ma’nolarini anglatadi. Bu so‘z insonning jamiyatdagi yoki o‘z ko‘z oldidagi yuksak maqomini ifodalash uchun ishlatiladi. Ikkinchi qism bo‘lgan «nafs» so‘zi esa arab tilida insonning o‘zligi, joni, ruhi, shuningdek, uning ichki xohish-istaklari va instinktlarini bildiradi. Demak, ushbu ikki so‘z birlashganda, so‘zma-so‘z tarjima qilinganda «nafsning hurmati» yoki «shaxsning o‘z qadr-qimmati» degan ma’noni anglatadi.

O‘zbek tilining izohli lug‘atlarida va adabiy manbalarda ushbu birikmaga insonning o‘z shaxsiy g‘ururi, sha’ni, nomusi va qadrini himoya qilishga bo‘lgan ichki intilishi sifatida ta’rif beriladi. Bu shunchaki takabburlik yoki xudbinlik emas, balki insonning o‘z fitratiga va yaratilishiga xos bo‘lgan ulug‘vorlikni saqlab qolish tuyg‘usidir. Tilimizda bu tushunchaga ma’nodosh sifatida «shaxsiy g‘urur», «nomus», «sha’n» yoki «o‘z-o‘zini hurmat qilish» kabi iboralar ham qo‘llaniladi. Biroq izzat-nafs so‘zining ma’nosi o‘z ichiga chuqurroq ma’naviy va ruhiy qatlamlarni qamrab oladi. U shunchaki tashqi ta’sirlardan himoyalanish vositasi emas, balki insonning o‘z ichki «men»i bilan uyg‘unlikda yashashidir.

Sharq falsafasi va islom mutasavviflarining qarashlari

Sharq sivilizatsiyasi va islom falsafasida inson komilligi masalasi doimo markaziy o‘rinda turgan. Tasavvuf allomalari nafs tushunchasini juda chuqur o‘rganganlar va uni bir necha bosqichlarga ajratganlar. Ular yomonlikka buyuruvchi nafs (nafsi ammora) bilan kurashishni eng katta jihod deb bilgan bo‘lsalar-da, insonning o‘z qadr-qimmatini, ya’ni izzatini saqlashini ham farz va vojib darajasidagi amal deb hisoblaganlar. Islom manbalarida inson Allohning eng sharafli maxluqi (ashrafu-l-maxluqot) qilib yaratilgani ta’kidlanadi. Shunday ekan, har bir inson o‘zida mana shu ilohiy omonatni, ya’ni insoniy sharafni tashishi kerak. O‘zini xor qilish, boshqalar oldida asossiz ravishda bo‘yin egish, o‘z sha’nini toptashga yo‘l qo‘yish ma’naviyatsizlik belgisi hisoblangan.

Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy, Imom G‘azzoliy kabi buyuk mutafakkirlar o‘z asarlarida inson qadri haqida yozganlarida, aynan mana shu ichki g‘urur va ma’naviy mustahkamlikni nazarda tutganlar. Masalan, Imom G‘azzoliy inson o‘z nafsini tarbiya qilishi, uni tuban xohishlardan poklashi kerakligini, lekin shu bilan birga o‘z insoniy izzatini har qanday moddiy boylikdan ustun qo‘yishi lozimligini uqtiradi. Sharq donishmandlarining fikricha, sog‘lom ichki hurmatga ega bo‘lgan inson hech qachon birovga zulm qilmaydi va o‘ziga ham zulm qilinishiga toqat qilmaydi. Bu esa jamiyatda adolat va tenglik tamoyillarining qaror topishiga xizmat qiladi.

Psixologik nuqtai nazardan o‘z-o‘zini baholash

Zamonaviy psixologiya fanida ushbu tushuncha ko‘pincha «o‘z-o‘zini baholash» (self-esteem) yoki «shaxsiy identifikatsiya» atamalari bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Ruhshunoslarning fikriga ko‘ra, insonning o‘ziga bo‘lgan munosabati uning go‘daklik davridanoq shakllana boshlaydi. Bola ota-onasi va atrof-muhitidan oladigan mehr-muhabbat, e’tibor hamda qo‘llab-quvvatlash yordamida o‘zining bu dunyoda qanchalik muhim va qadrli ekanligini anglaydi. Agar bola doimiy ravishda tanqid qilinsa, kamsitilsa yoki e’tibordan chetda qolsa, uning ichki qadriyat tizimi shikastlanadi va kelajakda u o‘ziga nisbatan ishonchsiz bo‘lib ulg‘ayadi.

Psixologiyada sog‘lom ichki hurmat inson ruhiy salomatligining poydevori hisoblanadi. O‘z qiymatini to‘g‘ri baholay oladigan inson hayotdagi qiyinchiliklarga, stressli vaziyatlarga va muvaffaqiyatsizliklarga bardoshli bo‘ladi. U o‘z xatolarini fojia deb bilmaydi, balki ularni o‘rganish va rivojlanish uchun bir imkoniyat sifatida qabul qiladi. Aksincha, ushbu tuyg‘u yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lsa, inson doimo boshqalarning fikriga qaram bo‘lib qoladi, tushkunlikka tez tushadi va o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon eta olmaydi.

Sog‘lom izzat-nafs va takabburlik o‘rtasidagi farq

Ko‘pincha insonlar shaxsiy g‘urur bilan kibr yoki takabburlikni bir-biri bilan adashtirib yuborishadi. Bu ikki tushuncha o‘rtasida juda nozik, ammo ulkan farq bor. Sog‘lom izzat-nafs egasi bo‘lgan inson o‘zini yaxshi ko‘radi, o‘z yutuqlari va kamchiliklarini boricha qabul qiladi, lekin o‘zini boshqalardan ustun qo‘ymaydi. U har bir insonning o‘ziga xos qadri borligini tushunadi va hammaga birdek hurmat bilan munosabatda bo‘ladi. Bunday inson o‘zini isbotlashga, kimgadir nimadir ko‘rsatib qo‘yishga ehtiyoj sezmaydi, chunki uning ichki dunyosi barqaror va xotirjamdir.

Takabburlik yoki kibr esa, aslida, chuqur yashiringan ichki ishonchsizlikning va kamsitilish qo‘rquvining tashqi ko‘rinishidir. Kibrli inson o‘zining zaif tomonlarini berkitish uchun boshqalarni pastga urishga, ularni kamsitishga harakat qiladi. U faqat o‘zini haq deb biladi va atrofdagilarning fikrini umuman hurmat qilmaydi. Sog‘lom g‘urur insonni yuksaltirsa, kibr uni ma’nan qashshoqlashtiradi. Shuning uchun ham hayotda muvozanatni saqlash, o‘z shaxsiy sha’nini himoya qilish bilan birga, boshqalarning haq-huquqlarini toptamaslik o‘ta muhim mahorat sanaladi.

Izzat-nafsning pasayishi va uning salbiy oqibatlari

Inson hayoti davomida turli sabablarga ko‘ra o‘z qadr-qimmatini past his qila boshlashi mumkin. Bu jarayon bolalikdagi travmalar, muvaffaqiyatsiz nikoh, ish joyidagi doimiy bosim yoki yaqin insonlarning salbiy tanqidlari natijasida sodir bo‘ladi. Ichki ishonch va hurmat pasayib ketganda, inson o‘z hayotini nazorat qilish qobiliyatini yo‘qotgandek his qiladi. U har bir qadamida xato qilishdan qo‘rqadi, o‘z fikrini baralla aytishga tortinadi va boshqalarning nohaq munosabatlariga ham sukut saqlashni afzal ko‘radi.

Buning oqibatida inson psixologiyasida jiddiy muammolar yuzaga keladi. Surunkali depressiya, xavotir hissi, ijtimoiy fobiya (odamlardan qochish) va o‘ziga nisbatan nafrat shakllanishi mumkin. Bunday insonlar ko‘pincha toksik, ya’ni o‘zlariga zarar keltiradigan munosabatlardan chiqa olishmaydi, chunki ular ich-ichidan «men yaxshirog‘iga loyiq emasman» degan noto‘g‘ri tushunchaga ishonib qolishgan bo‘ladi. Bu holat nafaqat shaxsiy hayotga, balki professional faoliyatga ham salbiy ta’sir ko‘rsatib, insonning o‘z iqtidorini ro‘yobga chiqarishiga to‘sqinlik qiladi.

Shaxsiy chegaralar va ularning himoyasi

Sog‘lom ichki hurmatning eng yaqqol ko‘rinishlaridan biri bu shaxsiy chegaralarni belgilash va ularni himoya qila olish qobiliyatidir. Shaxsiy chegaralar — bu insonning jismoniy, hissiy va ruhiy hududi bo‘lib, u yerga boshqalarning ruxsatsiz kirishi yoki zarar yetkazishi taqiqlanadi. O‘zini hurmat qiladigan shaxs boshqalarga qachon va qanday holatda «yo‘q» deb aytishni yaxshi biladi. U o‘z vaqtini, energiyasini va his-tuyg‘ularini begona insonlarning manfaatlari uchun asossiz ravishda qurbon qilmaydi.

Afsuski, ko‘plab madaniyatlarda, shu jumladan bizning jamiyatimizda ham ba’zan andisha yoki haddan tashqari itoatkorlik ortidan shaxsiy chegaralarning buzilishiga yo‘l qo‘yiladi. Insonlar andisha qilib, o‘zlariga yoqmagan yoki haqoratli munosabatlarga chidab kelishadi. Ammo tushunish kerakki, andisha va madaniyatlilik insonning o‘z qadrini poymol qilish hisobiga bo‘lmasligi kerak. O‘z chegarasini chiza olgan inson atrofidagilarga ham o‘ziga qanday munosabatda bo‘lish kerakligi haqida aniq signal beradi. Bu esa o‘zaro munosabatlarning uzoq muddatli va samimiy bo‘lishini ta’minlaydi.

Izzat-nafs va jamiyat o‘rtasidagi aloqa

Inson ijtimoiy mavjudotdir, u jamiyatdan uzilgan holda yashay olmaydi. Shuning uchun ham shaxsiy g‘urur va ijtimoiy muhit bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Sog‘lom ichki tuyg‘uga ega bo‘lgan shaxslardan tashkil topgan jamiyat har doim rivojlanishga, adolatga va erkinlikka intiladi. Chunki o‘z huquqini tanigan va qadrini bilgan inson ijtimoiy hayotda faol bo‘ladi, korrupsiya yoki nohaqliklarga ko‘z yummaydi va har qanday sharoitda ham o‘z so‘ziga ega bo‘ladi.

Aksincha, a’zolarining ko‘pchiligida o‘z-o‘zini hurmat qilish hissi bo‘g‘ilgan jamiyatlarda turg‘unlik, qullik psixologiyasi va loqaydlik hukmronlik qiladi. Bunday muhitda insonlar o‘z kelajaklarini o‘zgartirishga ishonmay qo‘yadilar va har qanday sharoitga ko‘nikib ketaveradilar. Shuning uchun ham ta’lim va tarbiya tizimida yosh avlodning qalbida mustaqil fikrlashni, o‘z shaxsiy fikriga ega bo‘lishni va o‘zligini e’zozlashni shakllantirish davlat va millat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri hisoblanadi.

Oilada sog‘lom shaxsiyatni shakllantirish tarbiyasi

Izzat-nafsning ildizlari, avval ta’kidlaganimizdek, oilaga borib taqaladi. Ota-onalar farzand tarbiyasida qanday uslublardan foydalanishlari bolaning butun umri davomida o‘ziga bo‘lgan munosabatini belgilab beradi. Ko‘p hollarda ota-onalar bolani jazolash, uni boshqa bolalar bilan solishtirish yoki uning qobiliyatlarini past baholash orqali uni «tarbiyalamoqchi» bo‘lishadi. Biroq bu uslub bolaning ichki «men»ini sindiradi xolos. «Sening qo‘lingdan hech narsa kelmaydi», «Palonchining bolasini qara, sendan ko‘ra aqlli» kabi gaplar bolaning ongostiga o‘rnashib qoladi.

Sog‘lom shaxsiyatni tarbiyalash uchun bolaga shartsiz muhabbat ko‘rsatish lozim. Ya’ni, uni qandaydir yutuqlari yoki besh baholari uchun emas, balki shunchaki u borligi uchun yaxshi ko‘rishlarini his qildirishi kerak. Bolaning fikrini tinglash, oilaviy qarorlarda uning ham ovoziga e’tibor berish, qilgan xatolarini jahl bilan emas, balki tushuntirish orqali hal qilish uning qalbida o‘ziga nisbatan chuqur hurmat uyg‘otadi. Bunday bola kelajakda har qanday qiyinchilikni engishga qodir, mustaqil va kuchli shaxs bo‘lib yetishadi.

Professional hayotda va martabada g‘ururning o‘rni

Ish faoliyatida va biznesda insonning o‘z qiymatini bilishi uning muvaffaqiyat darajasini belgilovchi eng asosiy omillardan biridir. Mehnat bozorida o‘z bilim va ko‘nikmalarini to‘g‘ri baholay oladigan mutaxassislar har doim yuqori qadrlanadi. Ular o‘z mehnatlariga yarasha haq talab qilishdan tortinmaydilar, rahbarlar yoki hamkasblar tomonidan bo‘ladigan nohaq muomalalarga, asossiz bosimlarga munosib javob bera oladilar. Bu esa ularning professional muhitda o‘z nufuziga ega bo‘lishini ta’minlaydi.

O‘z-o‘zini hurmat qilish tuyg‘usi past bo‘lgan xodimlar esa ko‘pincha o‘zlariga yuklatilgan qo‘shimcha va tekin ishlarni rad eta olishmaydi. Ular o‘z g‘oyalarini taqdim qilishdan qo‘rqishadi, chunki ularni rad etishlaridan yoki ustlaridan kulishlaridan xavotirda bo‘lishadi. Oqibatda, ularning iqtidorlari soyada qolib ketadi va martaba pillapoyalaridan ko‘tarilishlari qiyinlashadi. Professional sohada muvaffaqiyatga erishish uchun inson nafaqat o‘z sohasining ustasi bo‘lishi, balki o‘z shaxsini ham munosib taqdim eta bilishi shart.

Munosabatlarda izzat-nafsning ahamiyati

Erkak va ayol o‘rtasidagi munosabatlarda, oilaviy hayotda yoki do‘stlikda ham mazkur tushuncha boshqaruvchi kuch hisoblanadi. Sog‘lom munosabatlar faqat va faqat ikki tomonning ham bir-birini teng ko‘rishi va o‘zaro hurmat qilishi asosida quriladi. Agar munosabatlarda bir tomon o‘z izzat-nafsini butunlay qurbon qilsa, o‘z xohishlaridan voz kechsa va doimiy ravishda qarshi tomonning injiqliklariga bo‘ysinib yashasa, bu munosabat tez orada toksik ko‘rinishga keladi va yakunda barbod bo‘ladi.

Haqiqiy sevgi va do‘stlik insonni xor qilmaydi, aksincha uni yanada kuchliroq qiladi. Agar kimdir sizni yaxshi ko‘rishini aytsa-yu, ammo sizning sha’ningizni toptasa, fikrlaringizni masxara qilsa yoki shaxsiy erkinliklaringizni cheklasa, demak, bu yerda sog‘lom tuyg‘udan asar ham yo‘q. O‘zini hurmat qilgan inson o‘ziga nisbatan bunday munosabatda bo‘linishiga yo‘l qo‘ymaydi va kerak bo‘lsa, bunday aloqalarni uzishdan ham qo‘rqmaydi. Zero, hayotda o‘z tinchligi va qadrini saqlash har qanday soxta munosabatdan ustundir.

Izzat-nafsni tiklash va kuchaytirish yo‘llari

Agar inson hayotiy zarbalar yoki salbiy muhit sababli o‘z ichki ishonchini yo‘qotgan bo‘lsa, uni qayta tiklash mumkinmi? Albatta, bu uzoq muddatli va ichki mehnatni talab qiladigan jarayon bo‘lsa-da, mutlaqo imkoniyatli xarakterga ega. Birinchi navbatda, inson o‘z ichki ovozini o‘zgartirishi kerak. Ko‘pincha biz o‘zimizga nisbatan eng qattiqqo‘l tanqidchi bo‘lamiz. Har bir xatoda o‘zimizni ayblashni to‘xtatib, o‘zimizga eng yaqin do‘stimizga munosabatda bo‘lgandek, mehribonlik va tushunish bilan qarashni o‘rganishimiz lozim.

Ikkinchi muhim qadam — bu salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi muhitdan uzoqlashishdir. Sizni doimo pastga tortadigan, o‘z imkoniyatlaringizga shubha uyg‘otadigan insonlar bilan munosabatlarni cheklash kerak. Ularning o‘rniga sizni qo‘llab-quvvatlaydigan, sizga kuch bag‘ishlaydigan va muvaffaqiyatlaringizdan quvonadigan insonlarni jalb qiling. Shuningdek, kichik maqsadlar qo‘yish va ularga erishish orqali ham ichki ishonchni mustahkamlash mumkin. Har bir erishilgan kichik g‘alaba ongimizga «men buni uddalay olaman» degan ishonchni muhrlaydi.

Sog‘lom tana va ruhan tetiklikning bog‘liqligi

Insonning jismoniy holati ham uning ichki ruhiy muvozanatiga va o‘ziga bo‘lgan munosabatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi. Biz o‘z tanamizga qanday g‘amxo‘rlik qilishimiz, nimalar bilan oziqlanishimiz, jismoniy faolligimiz — bularning barchasi o‘z-o‘zini hurmat qilishning tashqi ifodasidir. O‘zini qadrlaydigan inson o‘z sog‘lig‘iga befarq bo‘lmaydi. U yetarlicha uxlashga, zararli odatlardan uzoq bo‘lishga va tanasini chiniqtirishga harakat qiladi.

Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sport bilan shug‘ullanish va jismoniy jihatdan faol bo‘lish organizmda endorfin va serotonin kabi baxt gormonlarining ajralib chiqishini ko‘paytiradi. Bu esa insonning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, tashqi ko‘rinishidan qoniqish hosil qilishiga yordam beradi. Tana va ruh bir-biri bilan chambarchas bog‘liq tizim bo‘lib, jismoniy salomatlikni tiklash orqali ruhiy tushkunlikni yengish va ichki g‘ururni mustahkamlash ancha oson kechadi.

San’at va adabiyotda inson qadr-qimmati mavzusi

Tarix davomida jahon va o‘zbek adabiyotining eng sara asarlari inson erkinligi, uning sha’ni va ichki mustaqilligi mavzulariga bag‘ishlangan. Yozuvchi va shoirlar o‘z qahramonlari orqali har qanday qiyinchilik, qashshoqlik yoki zulm ostida ham o‘z insoniy qadrini saqlab qolgan shaxslarni ulug‘laganlar. Masalan, Abdulla Qodiriyning «O‘tkan kunlar» romanidagi Kumushbibi yoki Otabek obrazlari, o‘z sevgisi va sha’ni uchun kurashgan yuksak ma’naviyatli insonlar timsolidir. Ular o‘z shaxsiy prinsiplaridan, izzatlaridan voz kechishdan ko‘ra o‘limni afzal ko‘radilar.

Jahon adabiyotida ham Ernest Xemingueyning «Chol va dengiz» qissasidagi «Insonni mahv etish mumkin, ammo uni yengib bo‘lmaydi» degan g‘oya aynan mana shu ichki g‘ururning va yengilmas irodaning ifodasidir. San’at va adabiyot insonlarga shunchaki estetik zavq berib qolmay, ularning qalbida o‘z shaxsiyatiga, millatiga va insoniyatga bo‘lgan hurmat tuyg‘usini uyg‘otadi, ularni ruhan yuksaltiradi.

Din va ma’naviyatda izzat-nafs tushunchasi

Dunyoning deyarli barcha dinlarida va ma’naviy ta’limotlarida inson qadri daxlsiz ekanligi uqtiriladi. Islom dinida ham insonning o‘zini xor qilishi qattiq qoralanadi. Hadislarda keltirilishicha, mo‘min kishi o‘zini xorlashi, ya’ni kuchi yetmaydigan yoki uning sha’niga to‘g‘ri kelmaydigan tuban ishlarga o‘zini ro‘baro‘ qilishi loyiq emas. Bu ta’limot insonni har doim tik turishga, o‘z haqini bilishga va boshqalarga ham zulm qilmaslikka chaqiradi.

Shu bilan birga, din insonni haddan tashqari xudbinlikdan va o‘ziga bino qo‘yishdan ham qaytaradi. Dinlardagi kamtarlik va tavozu tushunchalari izzat-nafsga zid emas, balki uni to‘ldiruvchi unsurlardir. Haqiqiy ma’naviy yetuk inson o‘zining buyukligini ham, shu bilan birga koinot oldida naqadar kichik bir zarracha ekanligini ham bir vaqtda his qila oladi. Mana shu muvozanat insonni ham ruhan baquvvat, ham atrofdagilar uchun foydali va rahmdil shaxsga aylantiradi.

Zamonaviy dunyo va raqamli asrda shaxsiyat inqirozi

Bugungi kunda biz yashayotgan XXI asr — axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlar asridir. Bu davr inson psixologiyasiga, xususan, uning o‘zini baholash tizimiga butunlay yangicha ta’sir ko‘rsatmoqda. Ijtimoiy tarmoqlardagi «layklar», ijobiy izohlar va virtual obro‘ ko‘pchilik uchun o‘z qiymatini belgilovchi asosiy mezon bo‘lib qoldi. Insonlar real hayotda kim ekanliklaridan ko‘ra, ekranda qanday ko‘rinishlariga ko‘proq e’tibor beradigan bo‘lishdi.

Bu holat juda jiddiy ichki inqirozlarga olib kelmoqda. Virtual dunyodagi ideallashtirilgan hayotlar, boyliklar va go‘zallik standartlari bilan o‘zini solishtirish natijasida ko‘plab yoshlarda o‘z hayotidan qoniqmaslik, o‘zini omadsiz his qilish tuyg‘usi rivojlanmoqda. Raqamli asrda o‘zligini yo‘qotib qo‘ymaslik uchun inson tashqi dunyodagi virtual signallarga emas, balki o‘zining ichki qadriyatlariga, real yutuqlariga va samimiy insoniy munosabatlariga tayanishni o‘rganishi o‘ta muhimdir.