O‘zbekistonning markaziy qismida joylashgan va boy tarixga ega bo‘lgan hududlardan biri – Jizzax shahri va viloyatidir. Har bir geografik nomning ortida qadimiy ma’nolar, o‘tgan zamon xalqlarining hayot tarzi va o‘sha hududning strategik ahamiyati yashiringan bo‘ladi. Jizzax so‘zining ma’nosi ham aynan shunday tarixiy jarayonlar va lingvistik o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Tilshunoslar va tarixchilarning fikriga ko‘ra, bu nomning kelib chiqishi qadimiy sug‘d tili bilan bevosita aloqador bo‘lib, u ming yillar davomida o‘zgarib, bugungi kundagi jarangdor shakliga kelib qolgan. Mazkur toponimning tub mohiyatini anglash uchun hududning qadimiy Ustrushona davlati tarkibidagi o‘rniga va u yerdagi istehkomlar tizimiga nazar tashlashimiz lozim.
Jizzax so’zining ma’nosi
Jizzax toponimikasining lingvistik tahlili
Ilmiy manbalarda Jizzax so‘zining kelib chiqishi haqida bir qancha qarashlar mavjud bo‘lsa-da, eng ko‘p e’tirof etilgani bu – «Dizak» shakli bilan bog‘liq versiyadir. Qadimiy sug‘d tilida «diz» so‘zi «qal’a», «istehkom» yoki «qo‘rg‘on» ma’nolarini anglatgan. Bu so‘zga qo‘shilgan «-ak» qo‘shimchasi esa kichraytirish ma’nosini bildirib, «kichik qal’a» yoki «qal’acha» degan ma’noni yuzaga keltirgan. Vaqt o‘tishi bilan turli tillar va lahjalar ta’sirida «Dizak» so‘zining talaffuzi o‘zgarib, «Jizzax» ko‘rinishini olgan. Bu jarayon toponimikada juda keng tarqalgan hodisa bo‘lib, so‘zlar mahalliy xalqning nutq xususiyatlari, urg‘u va fonetik qoidalarga ko‘ra moslashib boradi. Shu sababli, shaharning asl nomi aynan shu kichik mudofaa inshooti bilan bog‘liq ekanligi shubhasizdir.
Tarixiy manbalarda bu hududning «Dizak» deb atalishi tasodif emas, chunki Jizzax o‘zining geografik joylashuvi jihatidan juda muhim harbiy va savdo nuqtasi bo‘lgan. Sangzor daryosi bo‘yida, Nurota va Turkiston tizmalari oralig‘idagi o‘tish yo‘lida joylashganligi sababli, bu yerda qadimdanoq qator qo‘rg‘onlar va istehkomlar barpo etilgan. Har bir karvon yo‘li va tog‘ darasi nazorat qilinishi kerak bo‘lgan davrlarda, «Dizak» nomi bu yerda mudofaa tizimi mavjudligini anglatuvchi belgiga aylangan. Demak, Jizzax shahri atamasi dastlab kichik bir harbiy manzilgohni ifodalagan bo‘lsa, keyinchalik bu nom butun voha va shahar hududiga nisbatan kengayib borgan.
Tarixiy manbalarda Jizzax o‘rni
Jizzax shahrining qadimiy ildizlari miloddan avvalgi davrlarga borib taqaladi. Ko‘plab tarixiy manbalarda, jumladan, yunon solnomachilarining asarlarida bu hudud Gazo nomi bilan tilga olinadi. Arxeologik izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, aynan shu hududda qadimiy madaniyatlar birlashgan va savdo yo‘llari kesishgan. Jizzax shahri atamasi o‘rta asr arab sayyohlari Ibn Havkal va Muqaddasiy asarlarida Ustrushona viloyatining muhim markazlaridan biri sifatida qayd etiladi. Bu davrga kelib, hudud nafaqat mudofaa istehkomi, balki hunarmandchilik va savdo rivojlangan shahar maqomini egallagan edi. Ustrushona davlati tarkibida bo‘lgan paytda, Jizzax shahri nomi mintaqaviy siyosiy va iqtisodiy barqarorlikning ramzi sifatida ahamiyat kasb etgan.
Tarixiy taraqqiyot davomida Jizzax shahar nomi ko‘p marotaba turli hukmronliklar – somoniylar, qoraxoniylar va temuriylar davrida o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. Shaharning strategik mavqei uning bir necha bor vayron bo‘lishi va qaytadan tiklanishiga sabab bo‘lgan. Ayniqsa, mo‘g‘ullar istilosi davrida jiddiy zarar ko‘rgan shahar, keyinchalik Amir Temur davrida qaytadan obod etilgan. Bog‘ishamol singari tarixiy joy nomlarining paydo bo‘lishi ham aynan shu davrdagi shaharsozlik madaniyatining yuksakligidan dalolat beradi. Har bir yangi davr Jizzax shahar atamasiga o‘zining madaniy va ma’muriy qatlamini qo‘shib borgan bo‘lsa-da, uning asosiy etimologik ildizi – «Dizak» – xalq xotirasida saqlanib qoldi.
Hududning geografik va iqtisodiy ahamiyati
Jizzax shahar nomi nafaqat tarixiy, balki geografik joylashuvi bilan ham uzviy bog‘liqdir. Mirzacho‘l dashti va tog‘ oldi hududlarining tutashgan qismida joylashganligi sababli, bu yerda qishloq xo‘jaligi va chorvachilik qadimdan rivojlangan. Sangzor daryosining suv resurslari shahar taraqqiyotida hal qiluvchi rol o‘ynagan. Jizzax viloyatining relyefi ham uning tarixiy shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan, chunki tog‘li hududlar aholiga tabiiy himoya vazifasini o‘tagan. Bugungi kunda Jizzax shahar atamasi viloyat markazi sifatida nafaqat ma’muriy birlikni, balki hududiy rivojlanishning markaziy o‘qini ham anglatadi.
Iqtisodiy jihatdan olib qaraganda, Jizzax hududida qadimdan temirchilik, kulolchilik va savdo-sotiq an’analari ustun bo‘lgan. Bu yerda yashagan xalqlar toponimik nomlarni ham o‘zlarining kasb-hunariga va atrof-muhitga bo‘lgan munosabatiga qarab tanlaganlar. Jizzax shahri nomi atrofidagi qishloqlar va mahallalar, masalan, Qassoblik, Bog‘ishamol kabi nomlar hududning ijtimoiy qiyofasini aks ettiradi. Ushbu toponimlar tizimi orqali biz nafaqat joyning ma’nosini, balki u yerda yashagan ajdodlarimizning kundalik hayot tarzi va qadriyatlari haqida ham ma’lumot olishimiz mumkin.
Toponimik meros va zamonaviy talqin
Jizzax shahar nomi bilan bog‘liq yana bir jihat – uning bugungi kundagi madaniy ahamiyatidir. Bugun bu nom nafaqat tarixiy qal’a, balki zamonaviy O‘zbekistonning rivojlanayotgan hududlaridan birining ramziga aylandi. Jizzax shahar atamasi tahlil qilinganda, uning xalq tilida qanday talaffuz qilinishi va u qanday o‘zgarishlarga uchraganligi lingvistik jihatdan juda qiziqarlidir. Sug‘d tilidan kirib kelgan bu so‘z o‘zbek tili lug‘at boyligining ajralmas qismiga aylandi va bugungi avlod uchun ajdodlarimiz yaratgan mudofaa inshootlari tarixini eslatib turuvchi ko‘prik vazifasini bajaradi.
Shu bilan birga, Jizzax shahar atamasi toponimikasini o‘rganishda xalq etimologiyasi ham muhim rol o‘ynaydi. Ayrim manbalarda bu nomni «jiz» (qovurilgan yoki qizigan) so‘zi bilan bog‘lashga urinishlar bo‘lsa-da, ilmiy doiralarda bu talqinlar asossiz deb topilgan. Biroq, xalq orasida bu kabi rivoyatlarning yashab kelishi hududning o‘ziga xosligini anglashga bo‘lgan urinishning bir ko‘rinishidir. Aslida esa, toponimika fanida joy nomlarining tarixiy va lingvistik asoslari har doim birinchi o‘rinda turishi kerak. Shu bois, Jizzax shahar atamasi – bu nafaqat bir shahar nomi, balki butun bir mintaqaning tarixiy xotirasi va madaniy kodidir.
0 Comments