O’zbek tilining boy va rang-barang leksik qatlamlari orasida ba’zi so’zlar borki, ular o’zining qisqa va lo’nda ko’rinishiga qaramay, tarixiy hamda semantik jihatdan katta yukni o’zida mujassam etadi. Garchi kundalik so’zlashuvda «joh» leksemasi «jon» so’zining buzilgan yoki sheva talaffuzidagi shakli kabi qabul qilinsa-da, tilshunoslik nuqtayi nazaridan uning kelib chiqishi, leksikografik izohi va adabiy tilimizdagi tutgan o’rnini tushunib yetish muhimdir. Ushbu maqola orqali biz mazkur terminning til tizimidagi o’rnini, uning shakliy evolyutsiyasini va o’zbek tilidagi qiyosiy ma’nolarini atroflicha o’rganib chiqamiz.
Joh so’zining ma’nosi
«Joh» tushunchasining shakllanishi va etimologik ildizlari
Tildagi ko’plab so’zlar singari, «joh» leksemasi ham tarixiy fonetik o’zgarishlar jarayonida shakllangan bo’lishi mumkin. Ko’p holatlarda so’z boshidagi yoki o’rtasidagi tovushlarning almashinuvi, tushib qolishi yoki orttirilishi natijasida yangi variantlar yuzaga keladi. O’zbek tili tarixida «j» va «y» tovushlarining o’zaro almashinish hodisasi, xususan, qadimgi turkiy tillardagi «y» undoshining keyinchalik «j»ga o’tishi kuzatiladi. Shu sababli, «joh» deb talaffuz qilinadigan birliklar ko’p hollarda «jon» so’zining fonetik variatsiyasi sifatida baholanadi.
Tilshunoslar ushbu so’zning o’zagini qadimgi turkiy manbalarga borib taqaluvchi hayot, ruh va kuch-quvvat tushunchalari bilan bog’laydilar. Diniy-falsafiy tasavvurlarda jon — inson va hayvon tanasida yashaydigan, ko’zga ko’rinmas, ilohiy kuch deb ta’riflanadi. «Joh» varianti esa ushbu umumiy tushunchaning ba’zi mintaqaviy shevalardagi yoki og’zaki nutqdagi o’ziga xos talaffuz shakli sifatida yuzaga kelgan bo’lishi ehtimoldan xoli emas. Bu jarayonda tovushlarning yumshashi yoki uzayishi so’zning semantik mazmunini o’zgartirmaydi, balki unga faqatgina uslubiy tus beradi.
Semantik tahlil va so’zning mazmuniy qatlami
«Joh» atamasi, aynan jon kabi, insonning ichki dunyosi, ruhiyati va tiriklik belgisi bilan bevosita bog’liqdir. Agar biz uni «jon» sinonimi sifatida ko’rib chiqsak, uning ma’no doirasi nihoyatda kengligini anglaymiz. Birinchidan, bu so’z tiriklik manbayini bildiradi. Odamning dunyoga kelishi, uning nafas olishi va borlig’i aynan shu tushuncha bilan izohlanadi. Ikkinchidan, u hissiyotlarning markazi hisoblanadi. O’zbek adabiyotida va xalq og’zaki ijodida ruh, yurak va his-tuyg’ular bilan bog’liq barcha holatlar shu so’z orqali ifodalanadi.
Bundan tashqari, mazkur leksema fidoyilik, sadoqat va g’ayrat tushunchalarini ham o’z ichiga oladi. «Jonini tikmoq», «jon kuydirmoq» kabi iboralarda u insonning eng qadrli boyligi — hayotini anglatadi. «Joh» yoki uning adabiy shakli bo’lgan jon tushunchasi o’zbek madaniyatida shunchaki biologik fakt emas, balki axloqiy va ma’naviy qadriyat hisoblanadi. U odamning o’zini qurbon qila olishi, birovga bo’lgan chuqur muhabbati yoki o’z hayotiga bo’lgan mas’uliyatini ifoda etuvchi poydevordir.
Adabiy til va shevaviy talaffuzdagi o’rni
O’zbek tilining boyligi uning shevalaridagi rang-baranglik bilan ham o’lchanadi. «Joh» varianti ko’proq og’zaki nutq, sheva va ba’zi she’riy o’lchovlarga moslashgan holatlarda uchraydi. Adabiy tilda «jon» so’zi me’yor hisoblansa-da, badiiy matnlarda qofiya yoki ritmni ta’minlash maqsadida so’zning turli fonetik variantlariga murojaat qilinishi tabiiy hol. Biroq, til me’yorlarini saqlash va savodxonlikni ta’minlash maqsadida yozma nutqda «jon» so’zini qo’llash tavsiya etiladi.
Shu o’rinda ta’kidlash kerakki, so’zning ma’nosini to’g’ri anglash uchun uning kontekstual qo’llanilishiga e’tibor qaratish lozim. Agar matnda hayot, ruh yoki aziz inson ma’nosida kelsa, uni bemalol tiriklik, vujud yoki hayot kabi sinonimlar bilan almashtirish mumkin. «Joh» (yoki jon) so’zini to’g’ri tushunish, o’zbek tilidagi ruhiy va falsafiy dunyoqarashni boyitishga xizmat qiladi. U har bir inson uchun eng qadrli bo’lgan hayotiy energiyani ifodalaydi.
So’zning madaniy-falsafiy ahamiyati
Sharq falsafasida, xususan, Forobiy, Ibn Sino va Navoiy kabi mutafakkirlar asarlarida ruh va tananing uyg’unligi masalasi markaziy o’rin tutadi. Jon tushunchasi tanadan ajralmas, ammo undan ustun turadigan mohiyat sifatida qaraladi. «Joh» yoki uning sinonimi bo’lgan jon atamasi orqali ajdodlarimiz insonning nafaqat jismoniy, balki ma’naviy qiyofasini ham ta’riflaganlar. Bu so’z insonning o’zligini anglash jarayonida tayanch nuqtasi vazifasini o’taydi.
Ma’naviy qadriyatlarimizda inson hayotiga bo’lgan hurmat aynan shu tushuncha atrofida jamlangan. Masalan, «jon berish» iborasi o’limni emas, balki fidoyilikni ham anglatishi mumkin. Shu bois, ushbu atamani o’rganish orqali biz o’zbek xalqining hayotga, o’limga va umuman olganda, borliqqa bo’lgan falsafiy munosabatini chuqurroq anglab yetamiz. Tilimizdagi har bir so’z kabi, bu leksema ham tarixiy qatlamlarni, madaniy merosni va ruhiy boylikni o’zida saqlab qolgan kichik bir xazinadir.
0 Comments