Insoniyat tarixi davomida inson ruhiyati va uning axloqiy qiyofasini shakllantiruvchi rang-barang tushunchalar o‘rganib kelingan. Ushbu tushunchalar orasida salbiy oqibatlari va jamiyat hayotiga ko‘rsatadigan zararli ta’siri jihatidan alohida ajralib turadigan hodisalardan biri bu kibrdir. Kundalik hayotimizda tez-tez quloqqa chalinadigan mazkur kalom o‘z mohiyatiga ko‘ra juda chuqur falsafiy, psixologik va diniy ma’nolarni o‘z ichiga oladi. Kibr so‘zining ma’nosi haqida gap ketganda, eng avvalo, uning lug‘aviy ildizlariga e’tibor qaratish lozim. Ushbu atama arab tilidagi «k-b-r» o‘zagidan kelib chiqqan bo‘lib, lisoniy jihatdan kattalik, ulug‘lik, yuqorilik yoki o‘zini boshqalardan ustun qo‘yish kabi ma’nolarni anglatadi. Tarixiy manbalarda va tillar taraqqiyotini o‘rganuvchi fanlarda ushbu so‘zning boshqa ma’nodosh shakllari ham keng tahlil qilingan bo‘lib, ularning barchasi inson o‘zini aslidagidan ko‘ra yuqoriroq darajada ko‘rishi bilan bog‘liq holatni ifodalaydi.

Istilohiy nuqtai nazardan yondashilganda esa, bu tushuncha insonning o‘z nafsiga ortiqcha baho berishi, o‘zida mavjud bo‘lgan yoki xayolan bor deb hisoblangan fazilatlar sababli g‘o‘dayishi hamda atrofidagi odamlarni past sanashi kabi ruhiy xastalikni anglatadi. Axloqshunoslik va ruhiyatshunoslik ilmlarida ushbu holat shunchaki oddiy bir xatti-harakat emas, balki qalbning chuqur qatlamlarida joylashgan va shaxsiyatni yemiruvchi illat sifatida ta’riflanadi. O‘zini katta olish hissi insonni haqiqatni ko‘rishdan to‘sadi, uning atrof-muhit bilan bo‘lgan sog‘lom aloqalarini uzadi va pirovardida shaxsiy inqirozga olib keladi. Ushbu mavzuni chuqurroq anglash uchun uning inson hayotidagi ko‘rinishlarini, kelib chiqish sabablarini va jamiyat taraqqiyotiga g‘ov bo‘luvchi omillarini alohida-alohida tahlil qilish talab etiladi.

Qadimiy lug‘atlar va mumtoz adabiyotlarda ham ushbu illat inson qalbi uchun eng xavfli zaharlardan biri sifatida tasvirlangan. Masalan, sharq falsafasida ushbu tushuncha ko‘pincha manmanlik, mag‘rurlik yoki xudbinlik kabi tushunchalar bilan yonma-yon ishlatiladi. Biroq ularning har biri o‘ziga xos nozik farqlarga ega. Agar mag‘rurlik insonning o‘z yutuqlaridan shunchaki faxrlanishini anglatsa, manmanlik bu faxrning boshqalarni kamsitish darajasiga yetgan shaklidir. Ushbu illat nafaqat shaxsning o‘ziga, balki u yashayotgan muhitga ham jiddiy putur yetkazadi, chunki bunday xarakterga ega bo‘lgan kimsa hech qachon o‘zgalarning haq-huquqlarini tan olmaydi va doimo o‘z manfaatlarini birinchi oringa qo‘yadi.

Kibr so’zining ma’nosi

Ruhiy va Axloqiy Nuqtai Nazardan Manmanlikning Kelib Chiqish Sabablari

Inson ruhiyati nihoyatda murakkab tuzilishga ega bo‘lib, undagi har bir salbiy yoki ijobiy o‘zgarish muayyan sabablar natijasida yuzaga keladi. O‘zini yuqori tutish tuyg‘usi ham birdaniga paydo bo‘lib qoladigan hodisa emas. Uning ildizlari insonning bolalik davriga, olgan tarbiyasiga, ijtimoiy muhitiga va hayotda erishgan yutuqlariga borib taqaladi. Ruhiyatshunoslarning ta’kidlashicha, aksariyat hollarda bu holat insonning ichki qo‘rquvlari va o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlikning teskari ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Ya’ni, shaxs o‘zining kamchiliklarini, ojiz jihatlarini yashirish hamda atrofidagilardan himoyalanish maqsadida ongsiz ravishda sun’iy bir niqob kiyib oladi va o‘zini boshqalardan ustun qilib ko‘rsatishga urinadi.

Bundan tashqari, moddiy boylik, mansab, chiroy, bilim yoki ijtimoiy mavqening keskin ortishi ham odamni adashishga olib keladigan asosiy omillardan hisoblanadi. Inson o‘z mehnatining samarasini ko‘rganda yoki kutilmaganda katta imkoniyatlarga ega bo‘lganda, u o‘zini ushbu ne’matlarning mutlaq egasi deb hisoblay boshlashi mumkin. Bunday paytda unda barcha yutuqlar faqatgina o‘zining aql-idroki yoki qobiliyati evaziga bo‘ldi, degan noto‘g‘ri tushuncha shakllanadi. Natijada u atrofidagi kamtarroq yoki moddiy jihatdan pastroq darajadagi insonlarga yuqoridan pastga qarab nazar tashlay boshlaydi. Bu esa qalbning ma’naviy ko‘rligi boshlanganidan dalolat beradi.

Tarbiyadagi xatoliklar ham bu borada muhim rol o‘ynaydi. Agar bolalikdan shaxsga uning boshqalardan ustunligi, boshqa bolalar undan pastroq ekanligi muttasil uqtirib borilsa, unda ulg‘aygan sari xudbinlik va kekkayish hissi shakllanadi. Bunday insonlar ulg‘aygach, jamiyatda o‘z o‘rinlarini topishda va odamlar bilan samimiy muloqotga kirishishda juda katta qiyinchiliklarga duch keladilar. Ular doimo hamma ularga qarsak chalishini, ularning aytganini qilishini kutadilar, bu amalga oshmagan taqdirda esa tajovuzkor yoki o‘ta chuqur tushkunlikka tushuvchi shaxsga aylanib qoladilar.

Xudbinlikning Inson Shaxsiyatiga va Salomatligiga Yetkazadigan Zararlari

O‘zini hammadan a’lo deb bilish xastaligi shunchaki axloqiy nuqson bo‘lib qolmay, u insonning ruhiy va jismoniy salomatligiga ham nihoyatda salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, bunday tabiatli insonlar doimiy stress va ichki zo‘riqish holatida yashaydilar. Negaki, ular o‘zlari yaratib olgan «mukammal inson» imidjini saqlab qolish uchun tinimsiz harakat qilishga, har bir vaziyatda boshqalardan ustun ekanliklarini isbotlashga majburdirlar. Har qanday kichik muvaffaqiyatsizlik yoki o‘zgalar tomonidan bildirilgan tanqidiy fikr ularning ichki dunyosini ostin-ustun qilib yuboradi va asab tizimining charchashiga olib keladi.

Tibbiy va psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kekkaygan va mag‘rur insonlarda yurak-qon tomir kasalliklari, yuqori qon bosimi va uyqusizlik muammolari kamtar insonlarga qaraganda ancha ko‘p uchraydi. Buning sababi ularning qalbida tinchlik va xotirjamlikning yo‘qligidir. Ular har bir insonda potentsial raqibni ko‘radilar, hech kimga ishonmaydilar va atrofdagilarning muvaffaqiyatlaridan hasad o‘tida yonadilar. Hasad va manmanlik esa egizak illatlar bo‘lib, ular birlashganda insonning ichki a’zolari faoliyatiga ham salbiy ta’sir etuvchi gormonal o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.

Ma’naviy jihatdan esa, ushbu holat insonni butunlay tanazzulga yetaklaydi. Qalbida takabburlik bo‘lgan odam yangi bilimlarni o‘rganishdan to‘xtaydi, chunki u o‘zini hamma narsani biladigandek his qiladi. Boshqalarning maslahatlariga quloq solmaydi, o‘z xatolarini tan olmaydi va doimo o‘zini haq deb biladi. Bu esa shaxsiy o‘sishning va intellektual rivojlanishning butunlay to‘xtashiga sabab bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan bunday odam nafaqat atrofidagilar uchun, balki o‘z-o‘zi uchun ham yukka aylanadi.

Ijtimoiy Munosabatlarda O‘zini Ustun Qo‘yishning Salbiy Oqibatlari

Jamiyat — bu insonlarning o‘zaro hamkorligi, samimiyati va bir-birini tushunishi asosiga qurilgan murakkab tizimdir. Agar ushbu tizimning a’zolari orasida o‘zini yuqori olish kayfiyati keng tarqalsa, ijtimoiy aloqalarning mustahkamligi yo‘qola boshlaydi. Mag‘rur inson yashayotgan jamoada hech qachon samimiy do‘stlik, o‘zaro ishonch va hamjihatlik muhiti shakllanmaydi. Bunday odamlar boshqalar bilan muloqotda doimo masofa saqlashga, o‘zlarining alohidaliklarini ta’kidlashga urinadilar, bu esa atrofdagilarning g‘ashini keltirishi va ulardan uzoqlashishiga sabab bo‘lishi tabiiydir.

Oila institutida ham ushbu illatning oqibatlari juda ayanchli bo‘ladi. Agar er yoki xotin munosabatlarda takabburlik qilsa, bir-birining fikrini hurmat qilmasa va o‘zini oilaning mutlaq hukmdori deb hisoblasa, bunday oilada tinchlik-totuvlik uzoq davom etmaydi. Doimiy janjallar, o‘zaro tushunmovchiliklar va hissiy sovuqlik oqibatida ko‘plab oilalar barbod bo‘ladi. Farzandlar ham bunday muhitda sog‘lom psixologik holatda ulg‘aya olmaydilar; ular yo o‘ta qo‘rqoq va o‘ziga ishonchsiz, yoki ota-onalaridan andoza olib, xudbin bo‘lib yetishadilar.

Ish joyida va jamoat maydonlarida ham bunday shaxslar bilan ishlash nihoyatda qiyin kechadi. Rahbar xodim bo‘lsa, qo‘l ostidagilarni kamsitadi, ularning mehnatini qadrlamaydi va faqat o‘zining ko‘rsatmalarini mutlaq haqiqat deb biladi. Bu esa ish unumdorligining pasayishiga, jamoada o‘zaro adovat va guruhbozlikning paydo bo‘lishiga olib keladi. Oddiy xodim bo‘lgan taqdirda esa, hamkasblari bilan til topisha olmay, doimo ziddiyatlar markazida bo‘ladi. Shu sababli, ijtimoiy munosabatlarning sog‘lomligini saqlash uchun jamiyatda kamtarlik va o‘zaro hurmat g‘oyalarini targ‘ib qilish o‘ta muhim vazifadir.

Jahon Falsafasi va Turli Madaniyatlarda Mag‘rurlikning Qoralanishi

Kibr so‘zining ma’nosi va uning mohiyati faqatgina bir millat yoki bir hudud doirasida cheklanib qolmagan. Dunyodagi barcha yirik falsafiy oqimlar, madaniyatlar va tamaddunlar ushbu illatni insoniyat ma’naviyatiga raxna soluvchi eng katta xavf sifatida qoralaganlar. Qadimgi Gretsiya faylasuflaridan tortib, Sharq mutafakkirlarigacha bo‘lgan barcha donishmandlar o‘z asarlarida manmanlikning zararli oqibatlaridan ogohlantirganlar. Masalan, qadimgi yunon falsafasida «hubris» tushunchasi mavjud bo‘lib, u insonning o‘z haddini bilmasligi, xudolar bilan bellashishga urinishi va o‘ta ketgan takabburligini ifodalagan. Yunon afsonalarida bunday kimsalar doimo fojiali qismatga duchor bo‘lishi tasvirlangan.

Sharq ulamolari va mutafakkirlari ham bu mavzuga alohida e’tibor qaratganlar. Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy, Abu Ali ibn Sino kabi buyuk bobokalonlarimiz o‘zlarining falsafiy va badiiy asarlarida nafsni tarbiyalash, kamtarlik va xokisorlikni ulug‘lash orqali ushbu ruhiy xastalikka qarshi kurashganlar. Rumiy o‘zining mashhur «Masnaviy» asarida inson qalbini bir daraxtga olingan bo‘lsa, takabburlikni o‘sha daraxtning ildizini kemiruvchi qurtga o‘xshatadi. Daraxt tashqaridan qanchalik baquvvat va ulug‘vor ko‘rinmasin, ichidan qurt yegan bo‘lsa, ozgina shamolda yiqilishi muqarrardir.

G‘arb falsafasida ham, xususan ma’rifatparvarlik davri namoyandalari asarlarida, xudbinlik va manmanlik inson erkinligi va jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi omil sifatida qattiq tanqid qilingan. Ular insonning aql-zakovati jamiyat farovonligi uchun xizmat qilishi kerakligini, uni boshqalarni kamsitish yoki o‘zini ustun qo‘yish vositasiga aylantirish aqliy zaiflikning bir ko‘rinishi ekanligini ta’kidlaganlar. Ko‘rinib turibdiki, jahon madaniy merosida kamtarlik eng oliy fazilat, o‘zini katta olish esa eng tuban illat sifatida e’tirof etilgan.

Diniy Manbalarda va Muqaddas Kitoblarda Takabburlik Tahlili

Dunyo dinlarining barchasida inson axloqini poklash va uni go‘zal fazilatlar bilan bezash asosiy maqsad etib belgilangan. Shu sababli, muqaddas manbalarda qalbni qoraytiruvchi va insonni to‘g‘ri yo‘ldan chalg‘ituvchi omillar qatorida mag‘rurlik va kekkayish masalasiga nihoyatda keng to‘xtalib o‘tilgan. Islom manbalarida kibr so‘zining ma’nosi haqida so‘z borganda, u eng katta gunohlardan biri, hatto barcha gunohlarning onasi sifatida ta’riflanadi. Qur’oni Karimning ko‘plab oyatlarida Yaratgan takabbur kimsalarni xush ko‘rmasligi, ularning joyi jahannam bo‘lishi va bu illat insonni mutlaq ziyonga yetaklashi ochiq-oydin bayon qilingan.

Hadisi shariflarda ham ushbu mavzu juda teran yoritilgan. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) o‘zlarining bir hadislarida: «Qalbida zarra misolicha kibri bor inson jannatga kirmaydi», deb marhamat qilganlar. Bu yerdagi «zarra» so‘zi inson o‘zida sezib-sezmaydigan darajadagi kichik bir g‘urur yoki o‘zini boshqalardan ustun qo‘yish hissi ham insonning oxiratini kuydirish uchun yetarli ekanligidan dalolat beradi. Shuningdek, boshqa bir manbada bu illatga shunday ta’rif beriladi: «Kibr — haqiqatni inkor qilish va odamlarni past sanashdir». Ushbu qisqa va lo‘nda ta’rif mazkur ma’naviy kasallikning butun mohiyatini ochib beradi.

Boshqa samoviy dinlarda, jumladan Xristianlik va Iudaizmda ham takabburlik yetti eng og‘ir gunohning birinchisi hisoblanadi. Muqaddas Injilda yozilishicha, «Mag‘rurlik halokatdan oldin keladi, kekkaygan ruh esa yiqilishning darakchisidir». Barcha diniy ta’limotlar insonni o‘zining tuproqdan yaratilganini unutmaslikka, ojizligini tan olishga va boshqa maxluqotlarga nisbatan shafqatli hamda kamtar bo‘lishga chaqiradi. Diniy nuqtai nazardan, o‘zini ulug‘ deb bilish faqatgina Yaratganga xos bo‘lgan sifatni da’vo qilish bilan tenglashtiriladi, bu esa inson haddidan oshganining eng oliy nuqtasidir.

Psixologik Nuqtai Nazardan Takabburlik va Uning Turlari

Zamonaviy psixologiya fani inson xulq-atvorini va uning ostki ongidagi jarayonlarni o‘rganar ekan, o‘zini hammadan ustun qo‘yish hodisasiga ham o‘ziga xos ilmiy yondashuvlarni taklif etadi. Ruhiyatshunoslikda bu holat ko‘pincha narsissizm (o‘z-o‘ziga mahliyo bo‘lish) va shaxsiyatning buzilishi kabi sindromlar bilan bog‘lanadi. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, bu illatning bir necha xil ko‘rinishlari va namoyon bo‘lish shakllari mavjud. Ularni to‘g‘ri ajrata bilish insonning o‘zini anglashi va bu muammodan xalos bo‘lishi uchun juda muhimdir.

Birinchi tur — bu ochiq yoki yaqqol namoyon bo‘ladigan takabburlikdir. Bunday insonlar o‘zlarining ustunliklarini har bir so‘zida, harakatida va kiyinishida ko‘z-ko‘z qiladilar. Ular doimo baland ovozda gapiradilar, boshqalarning gapini bo‘ladilar, o‘z yutuqlarini bo‘rttirib ko‘rsatadilar va atrofdagilarni ochiqchasiga kamsitadilar. Ularning maqsadi hamma ustidan nazorat o‘rnatish va o‘zlarining buyukligini doimiy ravishda tasdiqlatib turishdir. Bunday insonlarni jamiyatda tanish va ulardan uzoqlashish unchalik qiyin emas.

Ikkinchi va eng xavfli tur — bu yashirin yoki niqoblangan manmanlikdir. Bunday kimsalar tashqaridan juda kamtar, xokisor va muloyim bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Biroq ularning qalbida boshqalardan ko‘ra taqvodorroq, aqlliroq yoki ma’naviyatliroq ekanliklari haqidagi mustahkam ishonch yotadi. Ular atrofidagilarga nisbatan ichki bir nafrat yoki achinish hissi bilan qaraydilar. Yashirin takabburlikka chalingan insonlar o‘zlarining bu illatlarini juda ustalik bilan yashiradilar, hatto o‘zlari ham buni tan olgisi kelmaydi. Ularni davolash va bu holatdan qutqarish ochiq turdagilarga qaraganda ancha murakkab kechadi.

Yana bir ko‘rinish — bu intellektual kekkayishdir. Bu holat asosan ilm-fan, san’at yoki ma’lum bir kasbiy sohada yuqori natijalarga erishgan insonlarda kuzatiladi. Ular o‘zlarini boshqa ommadan aqliy jihatdan yuksak hisoblab, oddiy odamlarning fikrlarini savodsizlik yoki johillik deb baholaydilar. Bunday insonlar o‘z bilimlari bilan jamiyatga xizmat qilish o‘rniga, undan ajralib qolishni afzal ko‘radilar va o‘zlarining tor doiralarida yashashni davom ettiradilar.

Inson O‘z Qalbidagi Manmanlik Belgilarini Qanday Aniqlashi Mumkin?

Ko‘pincha insonlar boshqalarning kamchiliklarini juda tez va aniq ko‘radilar, biroq o‘zlaridagi nuqsonlarga kelganda ko‘r bo‘lib qoladilar. Qalbni bu og‘ir xastalikdan tozalash uchun, birinchi navbatda, insonda o‘z-o‘zini tahlil qilish (refleksiya) qobiliyati rivojlangan bo‘lishi kerak. O‘zida ushbu illatning bor yoki yo‘qligini tekshirish uchun har bir shaxs o‘ziga bir nechta jiddiy va samimiy savollarni berishi, o‘z xulq-atvorini chetdan kuzatishi lozim.

Agar inson boshqalar tomonidan berilgan tanqidni mutlaqo qabul qila olmasa, har qanday e’tirozga nisbatan ichida g‘azab va tajovuz uyg‘onsa, bu qalbda shish paydo bo‘lganidan dalolat beradi. Sog‘lom shaxs tanqidni eshitganda, undan o‘zi uchun xulosa chiqarishga, xatolarini to‘g‘rilashga harakat qiladi. Mag‘rur inson esa o‘zini nuqsonsiz deb bilgani uchun tanqid qilgan odamni o‘ziga dushman deb hisoblaydi va unga nisbatan kek saqlaydi.

Yana bir belgi — bu o‘zgalarning muvaffaqiyatiga bo‘lgan munosabatdir. Agar siz atrofingizdagi do‘stlaringiz, hamkasblaringiz yoki yaqinlaringizning erishgan yutuqlarini ko‘rganingizda ich-ichingizdan siqilsangiz, ularning kamchiliklarini qidira boshlasangiz yoki «bunga loyiq emas edi» deb o‘ylasangiz, bilingki, qalbingizni hasad va manmanlik qurti kemirmoqda. Kamtar inson o‘zgalarning xursandchiligiga sherik bo‘ladi, ularning muvaffaqiyatidan chin dildan quvonadi.

Shuningdek, suhbat jarayonida faqat o‘zi haqida gapirishni yaxshi ko‘rish, boshqalarning gapini tinglamaslik, odamlarning kiyinishi, moddiy holati yoki kelib chiqishiga qarab muomala qilish ham ushbu ma’naviy illatning yorqin belgilaridir. Agar inson o‘zida mana shunday holatlarni kuzatsa, tushkunlikka tushmasdan, zudlik bilan o‘z ustida ishlashni va qalbini isloh qilishni boshlashi zarur.

Qalbni Kibr Illatidan Davolash va Kamtarlikni Shakllantirish Yo‘llari

Ma’naviy xastaliklarni davolash jismoniy kasalliklarni davolashdan ko‘ra ko‘proq vaqt, kuch va kuchli iroda talab etadi. Qalbni kekkayish va g‘o‘dayish illatidan tozalashning eng birinchi chorasi — bu ilm va ma’rifatdir. Inson koinotning cheksizligini, undagi o‘zining zarradek ham o‘ringa ega emasligini, hayotning o‘tkinchiligini anglab yetgani sayin undagi manmanlik tuyg‘usi so‘na boshlaydi. O‘zining kelib chiqishi tuproq ekanligini va oqibati ham tuproq bo‘lishini tez-tez eslab turish insonni hushyor torttiradi.

Ikkinchi muhim qadam — bu ataylab va ongli ravishda kamtarlik mashqlarini bajarishdir. Ya’ni, inson o‘zining nafsiga qarshi borib, jamiyatda o‘zidan pastroq deb hisoblagan insonlar bilan bir dafrada o‘tirishni, ularga yordam berishni, ularning og‘irini yengil qilishni odat tusiga kiritishi kerak. Oddiy odamlar bilan samimiy muloqot qilish, ko‘chada supuruvchi bo‘lib ishlayotgan yoki bozor chetida o‘tirgan keksalar bilan suhbatlashib, ularning duolarini olish qalbni yumshatadi va undagi kibr toshlarini eritib yuboradi.

Uchinchi yo‘l — bu xatolarini ochiq tan olishni o‘rganishdir. Agar biror vaziyatda adashganingizni sezsangiz, darhol «men nohaq edim, uzr so‘rayman» deyishni mashq qiling. Bu so‘zni aytish mag‘rur inson uchun o‘limdan ham qiyin tuyuladi, biroq aynan mana shu iqror nafsni sindirishning eng samarali vositasidir. O‘zganing fikrini tinglash, undagi haqiqatni tan olish va o‘zidan yosh yoki tajribasi kamroq insonlardan ham ilm o‘rganishdan uyalmaslik shaxsni yuksak ma’naviyat cho‘qqisiga olib chiqadi.

Niyatni poklash va doimiy ravishda ezgu amallar bilan band bo‘lish ham qalbni tozalaydi. Yaxshilikni ko‘z-ko‘z qilmasdan, yashirincha bajarish, muhtojlarga begaraz yordam qo‘lini cho‘zish inson qalbida riyo va maqtanchoqlik elementlarining yo‘qolishiga sabab bo‘ladi. Inson o‘zida mavjud bo‘lgan barcha yaxshi sifatlar va moddiy ne’matlar unga vaqtincha berilgan omonat ekanligini his qilgan daqiqadan boshlab, unda chinakam xokisorlik fazilati shakllana boshlaydi.

Kamtarlik — Inson Ma’naviy Kamolotining Oliy Cho‘qqisi

Kibr so‘zining ma’nosi va uning zararlarini to‘liq anglab yetganimizdan so‘ng, uning butunlay teskarisi bo‘lgan va inson qiyofasini nurlantiruvchi go‘zal bir fazilat — kamtarlik haqida to‘xtalib o‘tish joizdir. Kamtarlik bu ojizlik, qo‘rqoqlik yoki o‘z huquqlarini himoya qila olmaslik degani emas. Aksincha, u insonning ichki kuchi, o‘ziga bo‘lgan yuksak ishonchi va ruhiy yetukligidan dalolat beruvchi oliy sifatdir. Haqiqiy kamtar inson o‘zining qadr-qimmatini juda yaxshi biladi, shuning uchun ham u o‘zini boshqalarga isbotlashga, kimgadir yomon ko‘rinishga yoki maqtanishga ehtiyoj sezmaydi.

Tarixda o‘chmas iz qoldirgan buyuk shaxslar, olimlar va mutafakkirlarning hayotiga nazar tashlasak, ularning barchasi nihoyatda xokisor va sodda insonlar bo‘lganini ko‘ramiz. Ular o‘zlarining buyuk kashfiyotlari, yozgan asarlari yoki cheksiz boyliklari bilan hech qachon g‘o‘daymaganlar. Chunki haqiqiy ilm insonni kamtar qiladi. Xuddi mevali daraxt mevasi ko‘paygani sayin shoxlarini yerga egib borgani kabi, inson ham ma’naviy va intellektual jihatdan yuksalgani sayin odamlarga yaqinroq, muloyimroq va kechirimliroq bo‘lib boradi.

Kamtarlik keng yoyilgan jamiyatda tinchlik, adolat va o‘zaro mehr-oqibat barqaror bo‘ladi. Bunday muhitda odamlar bir-birlarini tushunishga, qiyin vaziyatlarda yordam berishga intiladilar. Ziddiyatlar va urushlarning kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi milliy, irqiy yoki ijtimoiy ayirmachiliklarga barham beriladi. Har bir inson o‘zganing shaxsiyatini xuddi o‘zinikidek aziz va muqaddas deb biladi.