Tun osmoniga qarab, yulduzlarning miltillashini tomosha qilganmisiz? Har safar shunday paytda beixtiyor xayolga cho’masan kishi. Bu cheksiz olamda bizning o’rni-miz nima ekan? Balki biror joyda bizga o’xshash hayot mavjuddir? Koinot shunchalik ulkan va sirli ekanki, hatto eng zamonaviy texnologiyalarimiz ham uning barcha sirlarini ochishga ulgurgani yo’q. Bugun biz aynan mana shu, hali ham javobsiz qolayotgan, lekin bizni doim o’ylashga undaydigan koinotiy savollar haqida suhbatlashamiz.
Qora materiya va qora energiya: Ko’rinmas kuchlar
Koinotning taxminan 95 foizini tashkil etadi, deyishadi olimlar. Tasavvur qiling, biz ko’rib turgan, sensorlarimiz sezadigan, hatto barcha teleskoplarimiz yordamida kuzatadigan olam – bu bor-yo’g’i koinotning 5 foizi, xolos! Qolgan 95 foizi esa ko’rinmas, sezilmas qora materiya va qora energiyadan iborat. Qora materiya nimaligini aniq bilmaymiz, lekin u galaktikalar shakllanishida muhim rol o’ynashini, tortishish kuchi orqali materiyani o’ziga tortishini bilamiz. Xuddi ko’zga ko’rinmaydigan, lekin tortib turadigan bir magnit kabi.
Qora energiya esa yanada sirliroq. U koinotning kengayishini tezlashtirayotgani isbotlangan. Ya’ni, koinot faqat kengayibgina qolmay, balki bu kengayish tezligi ham ortib bormoqda. Bu qanday mexanizm? Bu energiya qayerdan keladi? Agar u shunchalik kuchli bo’lsa, kelajakda koinotni nima kutadi? Balki bir kun kelib, barcha galaktikalar bizdan shunchalik uzoqlashib ketadiki, osmon qorayib, biz yolg’iz qolamiz? Bu tasavvur ham biroz vahimali, to’g’rimi?
Hayot boshqa sayyoralarda bormi?
Bu savol qadimdan insonni qiynab kelgan. Marsda, Yupiterning Yevropa yoki Saturnning Encelad oyida suyuq suv mavjudligi haqidagi kashfiyotlar umid uyg’otmoqda. Ayniqsa, Enceladning muzli qobig’i ostida okean borligi va u yerdan organik moddalar chiqayotgani haqidagi ma’lumotlar juda qiziq. Agar suv va organik moddalar bo’lsa, demak, hayot paydo bo’lishi uchun zarur shart-sharoitlar mavjud, degani emasmi?
Ammo bu hayot biz bilgan hayotga o’xshaydimi? Balki u oddiy mikroorganizmlardir, balki umuman boshqa shakldagi mavjudotlardir. Yoki hatto aqlli sivilizatsiyalar ham bo’lishi mumkinmi? Bu savolga javob topish uchun milliardlab dollar sarflanmoqda, turli zondlar va teleskoplar yuborilmoqda. Kepler teleskopi kashf qilgan sayyoralar soni mingdan oshdi. Ularning orasida Yerdan kattaroq, lekin Yevropa Ittifoqiga o’xshash yulduz atrofida aylanuvchi sayyoralar ham bor. Lekin biz ularga qanday yetib olamiz? Hozirgi texnologiyalarimiz bilan eng yaqin yulduz tizimiga ham minglab yillar ketadi. Bu masofa bizni yana bir bor o’ylantiradi.
Koinotning boshlanishi va oxiri
Buyuk portlash (Big Bang) nazariyasi hozirgi kunda eng keng tarqalgan nazariyadir. Unga ko’ra, koinot taxminan 13.8 milliard yil avval juda kichik, juda zich nuqtadan boshlangan. Lekin bu «nuqta» qayerdan paydo bo’ldi? Undan oldin nima bor edi? Agar koinotning boshlanishi bo’lgan bo’lsa, demak, uning oxiri ham bo’lishi kerakmi?
Ba’zi nazariyalarga ko’ra, koinot kengayishda davom etib, oxir-oqibat «Buyuk muzlash» (Big Freeze) sodir bo’lishi mumkin. Boshqa bir nazariya esa «Buyuk qisqarish» (Big Crunch) haqida gapiradi, bunda koinot kengayishdan to’xtab, yana o’ziga qisqarib, yana bir buyuk portlashga olib kelishi mumkin. Yoki hatto «Buyuk yirtilish» (Big Rip) ham mumkin – qora energiya shunchalik kuchayib ketadiki, hatto atomlarni ham bir-biridan ajratib yuboradi. Bu gipotezalarning qaysidir biri haqiqat bo’lishi mumkin, lekin aniq javob hali yo’q.
Menimcha, eng qizig’i shundaki, biz bu savollarga javob topishga urinishimiz davomida koinot haqida ko’proq bilib olamiz. Har bir yangi kashfiyot, har bir yangi teleskop bizni haqiqatga bir qadam yaqinlashtiradi. Balki kelajakda biz ham boshqa sivilizatsiyalar bilan aloqa o’rnatarmiz, yoki koinotning cheksizligini to’liq tushunib yetarmiz. Kim biladi?
Hozircha esa, tun osmoniga qarab, yulduzlarning sirli miltillashini tomosha qilib, o’zimizni bu ulkan koinotning bir kichik, lekin muhim bir qismi ekanligimizni his qilishda davom etamiz. Va bu his bizni doimo o’rganishga, kashf qilishga undaydi.
0 Comments